Halyq óz tańdaýyn jasaıdy

Otyrysqa Ádilet, Mádenıet jáne aqparat, Syrtqy ister, sondaı-aq Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi vıse-mınıstrleri, buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi, sondaı-aq VKB rejiminde oblystar, Astana, Almaty jáne Shymkent qalalary ákimdikteri apparattarynyń basshylary jáne aýmaqtyq referendým komıssııalarynyń músheleri qatysty. Otyrys sýrdoaýdarmany qamtamasyz ete otyryp, resmı ınternet-resýrsta jáne Youtube arqyly onlaın taratyldy.

Otyrysty ashqan ORK tóraǵasy Nur­lan Ábdirov, Memleket basshysynyń she­shimine sáıkes atom elektr stansııasyn salý máse­lesi azamattardyń pikirin eskerý ma­qsatynda jalpy­ult­tyq referendým arqyly she­shiletinin atap ótti. Re­fe­rendýmǵa qo­ıylǵan másele mynadaı: «Siz Qazaq­standa atom elektr stansııasyn sa­lýǵa kelisesiz be?».

Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Ádiletti Qa­zaqstan: zań jáne tártip, eko­nomıkalyq ósý, qoǵamdyq optımızm» atty Qazaqstan halqyna Jol­daýynda aldaǵy referendým keń aýqymdy jal­pyulttyq dıalogtiń taǵy bir kórinisi jáne «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn iske asyrýdyń jarqyn úlgisi bola­tynyn atap ótti. Shyn máninde, jańa qoǵamdyq-saıası mádenıet qalyptastyryp, negizgi memlekettik she­shim­derdi qabyldaýdyń jańa stan­darttarynyń irgesi qalanyp jatyr.

ORK basshysy respýb­lıka­lyq referendým taǵaıyn­dalǵan sátten bastap tıisti saılaý komıssııalary referendým komıssııalarynyń fýnksııalaryn oryndaıtynyn, referendýmdy daıyndaýdy jáne ótkizýdi uıymdastyratynyn túsindirdi.

Birinshi másele boıynsha Ortalyq referendým ko­mıs­sııasynyń múshesi Shav­hat О́temisov sóz sóıledi. Aǵym­daǵy jyldyń 5 shildesinde respýblıkalyq referendým týraly zańnamany je­til­dirý maqsatynda tıisti Kon­stıtýsııalyq zańǵa túzetýler qa­byldanǵan bolatyn. Sh.О́te­misov qatysýshylarǵa referendým týraly jańartylǵan zańnamany túsindirdi. Negizgi jańashylyqtardyń qatarynda – ulttyq jáne halyqaralyq baıqaýshylardyń, sondaı-aq sheteldik BAQ ókilderiniń quqyqtary men min­detterin bekitý (buryn bul másele referendým týraly zańnamamen rettelmegen, osyǵan baıla­nysty saılaý týraly Kon­stıtýsııalyq zańǵa sil­te­me normasy kózdelgen). Son­daı-aq jańartylǵan zańnamada buqaralyq aqparat qural­darynyń referendýmdy ázirleý men ótkizý ba­rysyn jarııa etý tártibi aıqyn­dalady (osy máselede biryńǵaı qoldaný praktıkasy maqsatynda saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańǵa sáıkes ózgerister engizildi). Referendým ótkizý kezeńinde qoǵamdyq pikirge saýa­l salý júrgizýdiń negizgi aspektileri tú­sindirildi, olar túzetýlerge sáıkes saılaý zańnamasynda belgilengen talaptarǵa sáıkes júrgizilýge tıis.

ORK múshesi referendým komıssııa­lary músheleriniń jumysyndaǵy jańashylyqtar týraly da aıtty. Refe­rendým komıssııalary músheleriniń eńbegine aqy tóleý saılaý týraly zańǵa sáıkes júzege asyrylatyn bolady. So­nymen qatar jańartylǵan referendým týraly zańnamada referendým ko­mıssııasynyń sheshimderi men is-áreketterine (áreketsizdigine) shaǵymdaný máselesi de naqty reglamenttelgen.

Osy másele boıynsha Nur­lan Ábdi­rov sarap­shy­lardyń pikirinshe, baı­qaýshylar tobyn keńeıtý, olardy akkredıtteý tártibin naqtylaý, sondaı-aq saılaý ýchaskelerinde buqaralyq aqpa­rat quraldarynyń bolý qaǵıdalaryn aıqyndaý, saýal salýdy júrgizý jónin­degi túzetýler úderistiń ashyq­tyǵyn jáne azamat­tardyń habardar bolýyn arttyrýǵa yqpal etetinin, úderisti uıymdastyrýdy je­tildiretinin, sondaı-aq EQYU/DIAQB usynym­darynyń qabyldanǵanyn aıǵaq­taı­tynyn atap ótti.

Kún tártibindegi ekinshi másele boıyn­sha Ortalyq re­­ferendým komıssııasy tór­aǵasynyń orynbasary Konstantın Petrov baıandama jasady. Naýqannyń jalpy uzaqtyǵy taǵaıyndalǵannan daýys berý kúnine deıin 35 kún bolady. Daýys berýshilerdiń tizimderin jasaý boıynsha jumysty jergilikti atqarýshy organdar taǵaıyndalǵannan keıin birden bastaıdy. Daýys berýden 20 kún buryn, ıaǵnı 15 qyrkúıekte tizimder referendým ýchaskelerine jáne elektrondyq túrde Ortalyq referendým komıssııasyna beriledi. Azamattardyń ýaqytsha bolatyn oryndarynda qurylǵan referendým ýchaskeleri boıynsha respýblıkalyq referendýmǵa qatysýǵa quqyǵy bar azamat­­tardyń tizimderi azamattarǵa ta­nysý úshin daýys berý kúnine 5 kún qal­ǵanda usynylady.

Saılaý týraly Konstı­týsııalyq zańda azamattardyń bolý ornyn aýystyrǵan kezde daýys berý quqyǵyna esepten shyǵarý kýáligi boıynsha daýys berý quqyǵy kózdelgen. Esepten shyǵarý kýáligi bir eldi meken sheginde referendýmnyń basqa ýchaskesinde daýys berýge qatysqysy keletin azamattarǵa berilmeıdi.

Bıýlletender referendým ýchaske­lerine daýys berýge deıin 3 kúnnen keshik­tirilmeı jáne 1 kúnnen keshikti­rilmeı jetkiziledi. Daýys berý 6 qa­zanda tańǵy 07.00-den 20.00-ge deıin ótedi.

Referendýmdy uıymdas­tyrý úshin referendým ýchaskeleriniń eki túri tartylatyn bolady: azamattardyń turǵylyqty jeri boıynsha jáne azamattardyń ýaqytsha bolatyn jerlerinde qurylǵan. Referendým ýchaskeleriniń jalpy sany – 10 327 (onyń ishinde azamattardyń tirkelgen jeri boıynsha – 9 709, ýaqytsha bolatyn jerlerinde – 618), onyń ishinde sheteldik ýchaskeler – 78 (63 elde). Referendým komıssııalary músheleriniń sany – 70 049 adamdy quraıdy.

Aǵymdaǵy jylǵy 1 shil­dedegi jaǵdaı boıynsha saı­laýshylar tizilimine tur­ǵy­lyqty jeri boıynsha tu­raqty tirkelgen 12 176 968 azamat engizildi. Azamattarǵa tizimderde ózderin tekserýge jáne daýys berýge arnalǵan ýchaskeniń ornalasqan jerin bilýge múmkindik berý úshin jergilikti atqarýshy organdar tıisti onlaın servıs­ter men ınternet-resýrstardy qoldaný praktıkasyn júr­gizedi.

OKR otyrysy barysynda 2024 jylǵy 6 qazanǵa ta­ǵaıyndalǵan respýblıkalyq referendýmdy ázirleý men ótkizý jónindegi negizgi is-sharalardyń Kúntizbelik jos­pary bekitildi, respýb­lıkalyq referendým qujat­tarynyń nysandary belgilendi, son­daı-aq respýblıkalyq re­ferendýmǵa qatysýǵa quqyǵy bar azamattardyń tizim­­derimen jumysty uıymdastyrý týraly, respýblıkalyq referendým ótkizý kezinde mú­gedektigi bar adamdar úshin jaǵdaılardy qamtamasyz etý týraly máseleler qaraldy. ORK tór­aǵasy óńirlerden kelgen referendým ko­mıs­­sııalary músheleriniń nazaryn kún­tizbelik josparda kórsetilgen barlyq is-sharalar belgilengen merzimderge sáıkes júrgizilýge tıis ekendigine aýdardy.

Ol sondaı-aq jer­gi­likti atqarýshy organ­dar­ǵa res­pýblıkalyq refe­ren­dýmǵa qatysýǵa quqyǵy bar azamat­tardyń tizimin qa­lyptastyrý boıynsha ju­mys­ty jandandyrýdy, respýb­lıkalyq re­ferendýmǵa qa­tysýǵa quqyǵy bar azamat­tardyń tizimine engizýdi tekserý boıynsha aqparattyq servısterdiń (Call-ortalyq­tardyń, sıfrlyq servısterdiń, ınternet-resýrstardyń) jumys isteýin qamtamasyz etýdi tapsyrdy. Ortalyq referendým ko­mıssııasynyń basshysy ákimdikterge referendým ýchaskelerinde mú­gedektigi bar adamdardyń saı­laý quqyq­taryn iske asyrý úshin jaǵdaılardy qam­ta­masyz etý jóninde qajetti sharalar qabyldaýdy tapsyrdy.

Úshinshi másele boıynsha ORK múshesi Anastasııa Shegorsova baıandama jasap, respýblıkalyq referendým ótkizý kezeńindegi úgittiń negizgi aspektilerin túsindirdi. Máselen, respýblıkalyq referendým týraly Konstı­týsııalyq Zańnyń 7-babynyń 1-tarmaǵyna sáıkes respýb­lıkanyń azamattary men qoǵam­dyq birlestikteri re­fe­rendýmǵa shyǵarylǵan má­selege óz pikirin «jaqtap» nemese «qarsy» aıtý quqyǵyna kepildik beriledi, bul úgit bolyp sanalady. Úgit plakattar, paraqshalar, bannerler jáne basqa da elektrondyq jáne baspa materıaldaryn shyǵarý arqyly júrgizilýi múmkin. Sondaı-aq zańda jınalystar, mıtıngiler, azamattar jıyndaryn ótkizý jáne buqaralyq aqparat quraldarynda úgit júrgizý kózdelgen. Bul rette zań­namada úgit júrgizý kezinde belgili bir sharttardyń saqtalýy kózdelgen.

Barlyq úgit materıaldarynda osy materıaldardy shyǵarǵan uıym, olardyń basylǵan orny men taralymy, olardy shyǵarýǵa jaýapty tulǵalar týraly málimetter bolýǵa tıis. Anonımdi úgit materıaldaryn taratýǵa tyıym salynady. Konstıtýsııalyq qurylysty kúshtep ózgertýge, respýblıkanyń tutastyǵyn buzýǵa, memleket qaýipsizdigine nuqsan keltirýge, soǵysqa, áleýmettik, násildik, ulttyq, dinı, tektik-toptyq jáne rýlyq ústemdikke, sondaı-aq qatygezdik pen zorlyq-zom­bylyqqa tabynýǵa úgit­teýge jol berilmeıdi. Úgit materıaldaryn ornalastyrý menshik ıesiniń kelisimimen arnaıy bólingen oryndarda jáne ózge de nysandarda júzege asyrylýǵa tıis. Jabyq úı-jaılardan tys úgit (jınalys­tar, mıtıngiler) beıbit jınalys­tar týraly zańnyń talaptaryna sáıkes júr­giziledi.

Úgit referendým taǵaıyn­dal­ǵannan keıin bastalady. Bul rette refe­ren­dýmnyń aldyndaǵy kúni (únsizdik kúni) jáne referendým ótkiziletin kúni úgit júrgizýge tyıym salynady. Daýys berýge arnal­ǵan úı-jaılardan tys jerde buryn ilingen baspa úgit materıaldary, pla­kattar sol oryn­darda saqtalsa bolady.

Kún tártibindegi tórtinshi másele boıyn­sha ORK hatshysy Muhtar Erman baıandama jasap, Qazaqstanda res­pýblıkalyq referendým­da ha­lyq­aralyq baıqaý ıns­tıtýtynyń ashylǵany týraly habar­lady. Ol Qazaqstan Respýblıkasy kóptegen ha­lyqaralyq uıymdardyń mú­shesi retinde halyqaralyq baıqaý ınstıtýtyn ashý boıyn­sha óziniń halyqaralyq mindettemelerin turaqty oryndaıtynyn atap ótti.

Respýblıkalyq referendým týraly Konstıtýsııalyq zańnyń 6-babynyń 4-tarma­ǵyna sáıkes referendým ótkizý kezinde shet memleketterden jáne ha­lyqaralyq uıymdardan akkredıttelgen baıqaýshylar, sheteldik bu­qaralyq aqparat quralda­rynyń ókilderi qatysa alady.

Qazaqstanda shet memle­ketter men ha­lyqaralyq uıym­­dardyń baıqaýshylary Ortalyq referendým komıs­sııa­synyń Tóraǵasy men Syrt­qy ister mınıstriniń shaqyrýy boıynsha referen­dýmdy baı­qaýǵa qatysa alady. Shet memleketter men halyq­aralyq uıymdardyń baı­qaý­shylary Syrtqy ister mınıstrliginiń usynýy bo­ıynsha ORK janynan akkredıtteledi.

Aǵymdaǵy saılaý naýqa­nynda akkre­dıtteýdi júrgizýdi Astana ýaqyty boıynsha saǵat 18.00-de daýys berý kúnine 5 kún qalǵanda, ıaǵnı 2024 jylǵy 30 qyrkúıekte aıaqtalady.

Otyrysta Nurlan Ábdi­rov daýy­s berý kúnine deıin ýchaskelik referendým komıs­sııalarynyń múshelerin oqytý máselelerine erekshe nazar aýdarý qajettigin atap ótti. Or­talyq referendým komıssııasy komıssııa múshelerin oqytý jumysyn aǵymdaǵy jyldyń shilde – ta­myz aılarynda bas­tady. Birin­shi kezeńde kaskadtyq ádis qaǵıdaty bo­ıyn­sha res­pýblıkalyq deńgeıde ókilet­tik­terin turaqty kásibı n­egizde jú­zege asyratyn aýmaq­­tyq referendým komıs­sııa músheleriniń ara­synan 139 jat­tyqtyrýshy da­ıyn­­daldy. Qazirgi ýaqyt­ta sertıfıkattalǵan jattyq­tyrý­­shylar aýmaqtyq referendým komıs­sııalarynyń 1 583 mú­shesi úshin trenıngter ótkizedi.

15 qyrkúıekke deıin ýchas­kelik referendým ko­mıs­sııalarynyń (tóraǵa­lar­dyń, tóraǵa orynbasarlary men hatshylardyń) bas­shylyq quramy úshin oqytý uıymdastyrylady – 30 981 adam jáne daýys berý kú­nine deıin ýchaskelik referendým komıssııalarynyń 37 346 bas­qa músheleri oqy­týdan ótedi. Osy­laısha, res­pýblıkalyq referendýmdy uıymdastyrýshylardyń barlyq quramy oqytýmen qamtylatyn bolady.

Dástúrli áriptestermen birlesip, saıası partııalardyń, úkimettik emes uıymdardyń jáne buqaralyq aqpa­rat quraldarynyń ókilderi úshin respýb­lıkalyq jáne óńirlik deńgeılerde oqytý josparlanyp otyr.

Sondaı-aq Ortalyq referendým komıssııasynyń basshysy otyrysqa qatysý­shylardy ORK músheleriniń referendýmdy ázirleý men ótkizý máse­leleri boıynsha óńirlerge ınspeksııalyq saparlary josparlanǵandyǵy týraly habardar etti. Atap aıtqanda, halyqty aqpa­rat­tandyrý, daýys berý kúnine ýchaskelerdiń daıyndyǵy jáne azamattardyń daýy­s berýi úshin, onyń ishin­de múgedektigi bar jáne daýys berý kezinde erekshe qajet­tilikteri bar azamattar úshin qajet­ti jaǵ­daılar jasaý máseleleri qa­ras­tyrylady.

Otyrystan keıin buqara­lyq aqparat quraldary úshin dástúrli brıfıng ótti.