Ulttyń rýhanı ustyny

Qatarlastary, zamandastary, shákirtteri Ahmet Baıtur­syn­ulyn aıalap «Aqań» dep atady. Bul qazaqy uǵymnyń astarynda «aq adam, taza kisi, jarqyn jan, syıly tulǵa» degen oı tur.

«Moıyndaǵy boryshty bilý – bilimniń isi, boryshty tóleý – adam­shylyq isi» depti ult ustazy. Osy sózdi balabaqshadan bas­tap, joǵary oqý oryndarynyń mańdaıyna jazyp qoıýǵa bolady. Mysa­ly, dál qazir elimizge, ádiletti Qazaqstanǵa ne kerek ekenin jete túı­siný úshin qarapaıym bilim men parasat qandaı qajet bolsa, el al­dyndaǵy paryzdy óteýde ata-anadan, qoǵamnan beriletin shynaıy adamı jaýapkershilik sondaı mańyzdy. Bul – «aspan­daǵy aıdy áper» deý emes, tabıǵı tárbıe, qalypty qasıet. Aqań mura­syna, ósıetine adal bolsaq, muny oryndaý qıyndyq týǵyzbaı­dy.

Ahmet Baıtursynuly osy kúni­mizdi de boljap, «Jaqsy shyq­sa, jaman qalar» deıdi. Biz árqa­shan jaqsylyqtan, jaýapty azamat­tardyń bas­ta­masynan úmitte­nemiz. Aqań týǵan kún elimizde Til merekesine aına­lýy­nyń rámizdik máni bar. Bul – til men dástúrge adaldyqtyń belgisi.

Bilim men parasatty, saıasat pen elshildikti teń ustaǵan Alash kezeńi, ult zııalylary tájirıbesi qazir jaýapty, namys­ty barsha azamatty oılandyrady, tolǵandyrady.

Nege? Birinshiden, búgingi bolmysymyzdy, qadir-qasıetimizdi sol shaqpen salystyrady. Ekinshiden, sapaly jańarýda, ádilettik ustanymynda ulttyń «alpys eki tamyryna» áser beretin Alash jolyn qalaıdy. Úzilmegen úmit hám rýhanı-taǵylymdy sabaqtastyq úshin buǵan qýanamyz.

Dál búgin Alash bizge nege jaqyn jáne nege alys?

Memleketti mańyzdy isterge, sheshimdi qaǵıdattarǵa jumyldyratyn – eldik saıasat bolsa, ulttyq kod sanasyn jigerlendirgen el odan Alash taǵylymyn izdeıdi, ańsaıdy. «Alash taǵylymy» degen ne? Ol – ıman men tazalyq, oı men is birligi.

Elshil ǵylymı qaýym aıtyp-jazyp júrgendeı, kúrdeli saıası júıe boıymyzǵa, aǵzamyzǵa batpandap engizgen qıyndyqtan arylatyn ýaqyt áldeqashan jetti. Osy baǵdarda Alash – bizdiń ári álippemizge, ári nusqaýlyǵymyzǵa jarar temirqazyq. Biraq, ókinishke qaraı, keshegi kúnge deıin Alash jalpyhalyqtyq rýhanı suranys emes, 20-30 ǵalymnyń ǵylymı nysanasy bolyp qaldy. 90-jyldary Qazaqstan ıdeologııasynyń basy-qasynda júrgen kisiniń keıin Alash kórmesinen burylyp «qashqanyn» óz kózimizben kórgenbiz...

Qoǵamnyń eń jandy, eń mándi býyny men tetigi – bilim. Kúnde sóz bolyp júrgen tazalyq ta, otarsyzdandyrý da, ıdeologııa da osy bilimnen bastalyp, bilimmen aıaqtalady. Atalǵan sala Alash rýhyna, tájirıbesine, murasyna sýsap, shóldep keldi... Shúkir, qazir jaǵdaı túzeldi. Astanadaǵy Abaı kóshesi (burynǵy Lenın) boıyna Alash eskertkishiniń ornaýy elde ult qaıratkerlerin taný­dyń baǵyn ashty. Ult taǵdyryn óz taǵdyrymen sabaqtas qaraǵan birtýar zııalylardyń mereıtoıyn atap ótý IýNESKO deńgeıine kóterildi.

Sońǵy otyz jylda Alash murasy birshama jarııalandy, halyqqa jetti. Alaıda murany taný, búgingi ómirde qoldaný, olardan taǵylym alý jaǵynan táýelsizdikten keıingi býynǵa úlgi kórsete aldyq pa? Búginde kóp mekemede Alash zııalylaryna «jansyz portret retinde qaraý» kózqarasy berik ornyqqan. Oqyǵandar arasynda olardyń murasyn «kezeńdik dúnıe» esebinde baǵalaý kórinis berip qalady. Eger biz «Alash murasy HH  ǵasyrdyń basyndaǵy shyndyqtyń ǵana aýqymyn tanytady, búginge jaramaıdy» desek, onda biz arystarymyzdy, tipti tarıh tájirıbesin qajetsinbegen bolyp shyǵamyz. Al eger olardyń amanat-murasynan sol kúnniń munarasynan qaraǵanda da, búginniń bıiginen sholǵan­da da ult tirshiligin ilgeriletetin negiz­der­di baıqasaq, máselege túpkilikti, áleýetti kúshpen oralǵanymyz jón. Alashty zert­teý men tanymaldandyrý – qazaq ǵylymynyń, ult mádenıetiniń qashanda basym baǵyty bolyp qalýǵa tıis.

HH ǵasyr basynda jalpy ult rýhanııatynda sapaly jańarýdy keshendi júıelegen, iske asyrǵan iri tulǵa – Ahmet Baıtursynuly. Ol – Reseı ımperııasyna amalsyz baǵynǵan dáýirdegi qazaqtyń negizgi aǵartýshysy, «Til-qural» (1912) jáne «Ádebıet tanytqysh» (1926) sekildi izashar eńbekterdiń jáne kóptegen saıa­sı, tanymdyq maqalalardyń avtory. Qaıratkerligine kelsek, 1913-1918 jyldary «Qazaq» atty gazet shyǵaryp, qazaq jurtyna órkenıet dúnıesi men álemdegi jańalyqtardy taratty. 1920-1921 jyldary Aǵartý mınıstri bolyp, qazaq tilinde alǵashqy oqýlyqtardyń shyǵýyna muryndyq boldy. Jańashyl bilim júıesiniń negizin qalady. 1926 jyly Bakýde ótken I Túrkologııa sezine qatysty. Biraq keńes ókimeti onyń shyǵarmashylyǵy men qaıratkerligine tolyq erkindik bermedi.

Aǵartýshynyń elýjyldyq mereıtoıy qarsańynda Muhtar Áýezuly onyń ushan-teńiz eńbegin naqty úsh tirkeske syıdyrǵan bolatyn: «Aqań ashqan qazaq mektebi, Aqań túrlegen ana tili, Aqań salǵan ádebıettegi elshildik uran».

Mine, osyǵan qarap, A.Baıtursynuly óz kezeńinde ulttyń rýhanı ustazy ári ustyny bolǵanyn uǵynamyz. Álbette, jádıtshildiktiń Alash qozǵalysyna ulasar shaǵynda Ahmettiń mol kúsh-jigeri eldi aǵartý (baspasóz, oqýlyq shyǵarý) isine jumsaldy. Oraıy kelgende kórkem ónerge qatysty oı aıtty. Biraq bul oıy temirqazyqtaı edi. Osy ýaqytta tulǵatanýdyń altyn qoryna qosylǵan «Qazaqtyń bas aqyny» atty zertteý maqalasyn jazdy.

Ahmet – eń aldymen aǵartýshy. Ol – poezııada da, kósemsózde de, ǵylym-ilimde de aǵartýshy. О́zi: «Áýeli biz eldi túzeýdi bala oqytý isin túzeýden bastaýymyz kerek. Nege desek, bolystyq ta, bılik te, halyqtyq ta oqýmen túzeledi. Qazaq ishindegi neshe túrli kemshiliktiń kóbi túzelgende oqýmenen túzeledi», dep jazǵandaı, atalǵan shaqta Alashqa sa­ýatty, bilgir Ahmet aǵartýshy-qaıratker retinde qajet-tin.

«Qazaq» gazetiniń bastapqy ýaqy­tynda álgi oıyn Aqań bylaı dep órbitedi: «Doktorlyq ǵylymyn oqyǵan­dar densaýlyq jaıynan  kerek kitaptar jazýǵa múmkin nárse; sharýa jaıyn oqyǵandar sharýa jaıynan qazaqqa kerek jaqsy kitaptar jazýǵa múmkin nárse; oqytý jaıyn jaqsy biletinder mektep kitaptaryn jaqsylap shyǵarýǵa múmkin nárse; ádebıet aýdanynda júırikter halyqtyń qylyǵyn, qulqyn túzetýge keregi bar jaqsy romandar ýa ǵaırı (jáne basqa – D.Q.) sondaı sózder shyǵarýǵa múmkin nárse».

Ahmet Baıtursynulynyń endigi bir bas maqalasynan múddelesteri nelikten tezdete jańa rýhanııatty jandandyrýdy qolǵa alǵany málim bolady. «Tarıh jolyna qaraǵanda kelimsek jurt kúshti bolsa, turǵyn jurt aıaqasty bolyp, azyp-tozyp, joǵalmaqshy. …Basqa jurtpen aralasqanda, óz aldyna ult bolyp, óz aldyna tili bar, óz tilinde jazylǵan sózi (ádebıeti) bar jurttarǵa ne turady? О́z tilimen sóılesken, óz tilimen jazǵan jurttyń ulttyǵy eshýaqytta adamy qurymaı joǵalmaıdy», – deıdi ol.

Mine, osynyń bári Ahmettiń – áleýetti aǵartýshy jáne rýh qaǵana­tyna qazaqtyń joǵyn joqtap kel­genin aıǵaqtaıdy. Álbette, ol naǵyz ónerdiń (mysaly, Abaı sanatyndaǵy aqyndyqtyń) qadir-qasıetin bildi. 1909 jyly Peterborda basylǵan «Qyryq  mysal» jınaǵynyń (muny da Álıhan bastyrtqan, bul jınaqty jarııalamaqshy bolǵanyn ol tipti 1905 jyly aıtqan-dy: tez shyqpaýyna sebep – Abaı kitabyndaǵydaı jaǵdaı) bir qaıyrymynda qalamger:

Ahmet, osy aıtqanyń jeter, toqta!

Kórdiń be, sóziń onsha ajarly emes,

Uıalmaı synatarǵa salyp topqa.

Alaıda tyńdaǵandar bir oılanar… –deıdi ózine. Mundaı sóz ımandy adamnyń ǵana aýzynan shyqsa kerek. Osyny aıtý arqyly ol alashta sózinen bir kinárat tappaıtyn Abaıdaı tulǵa baryn nusqaǵandaı. Rýhanııattaǵy alyptardy meńzegendeı. Kórkemdik kiltin tapqandaı.

Qoǵam men bilim arasyndaǵy baılanysty qaıratker: «Bilimdi bolýǵa – oqý, baı bolýǵa – kásip, kúshti bolýǵa – birlik kerek» dep túsindiredi. Ahmet Baıtursynuly osy arqyly bir jaǵynan, sol kezeńdegi damý týraly alǵyshart álippesin aıtsa, ekinshiden, urpaqqa amanat júktep, jalpy adamdardyń sózi men isiniń bir jerden shyǵýyn mindettep otyr. Al osy qaryz ben paryzdaı sózdi biz qanshalyqty eskerdik?

Alash kóshbasshysy Álıhan Bókeıhan: «Bárimiz bul sum dúnııaǵa qonaq. Artyńda orynbasaryń tabylsyn!» dep jazady. Osy oıdyń jalǵasyn Ahmet Baıtursynulynan tabamyz: «Qazaqtyń bas adamdary! Áýeli sizder adaspańyzdar. Adaspas úshin aqyldasyp, oılanyp, yntymaqpen is etińder!».

Dástúr sabaqtastyǵyna baılanysty aıtqan Aqańnyń aqıqat sózi de áli talaı urpaqqa sabaq bolary sózsiz: «Bizdiń zamanymyz – ótken zamannyń balasy, keler zamannyń atasy». Aǵartýshy osy paıymy arqyly Alashtyń arqaýy úzilmeıtin memleketshildik tujyrym­damasyn qalyptastyrdy.

Ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń tańdaýly kóp oıyn «Ádebıet tanytqysh» eńbeginen tabamyz. Jalpy, ǵalymnyń bul zertteýin – «ensıklopedııalyq jınaq» deýge de keledi. Ádebıet qısyny nemese teorııasy aıasynda qazaq kórkem sózin jiti taldaǵanda, Ahmet mysaldyń bárin derlik ultty aǵartý men oıatý muratyna baǵyndyra bilgen. Máselen:

1) «Halyq basyna qaıǵyly kúnder týǵan zamanda qaırat kórsetpegen azamat – azamat emes».

2) «Baq – erikte, erik – erlik pen birlikte. Erlik – uranymyz, birlik – quranymyz bolsyn!».

3) «Adamnyń, eldiń, jurttyń, taptyń, ulttyń syryn, minezin tanytyp kórsetý – minezdeme bolady».

4) «Mádenı jurttyń adamynda zamanynda bolǵan kózge túserlik ýaqıǵalardy ıakı ómirinde ushyraǵan zor isterdi jazyp, áńgime retinde tirkep otyratyn ǵadet bolǵan».

5) «Tarıhshylar tarıh basynan keshken túrli ýaqıǵalardyń maǵlumatyn symǵa tartqandaı synǵa alyp, minsiz etip, durystap jetkizedi. ... Tarıhshylardyń maqsaty ýaqıǵanyń ýaqytyn ǵana kórsetý ıakı ne túrde bolǵan tysqy sıqyn ǵana kórsetý emes, ol ýaqıǵanyń bolýyna nendeı nárseler, nendeı ýaqıǵalar sebep bolǵanyn kórsetip, ishki mánisin tanystyrý».

A.Baıtursynulynyń «qazaq tarıhy­nyń tórt júz jylyn alyp» qurastyr­ǵan «23 joqtaý» jınaǵy da (Máskeý, 1926) –  ult qaharmandyǵyna qoıyl­ǵan eskertkish. Osyndaǵy «Kenesary-Naýryzbaı» joqtaýyna nazar aýdaralyq:

«Qoǵamy kúshti er edi,

Kıimdi bala týdyrǵan.

Altyndy qylysh býdyrǵan.

Abylaılatyp at qoıyp,

Dushpandy kórse qýdyrǵan.

Kóp sarǵaıtyp kelmesteı,

Kene han, saǵan ne boldy?..».

Iá, Aqańnyń tulǵataný, tarıhtaný, murataný bastamasynan, jobasynan kinárat taba almaısyz. Mysaly, ult ustazynyń ádebıettaný­ǵa qatysty kitabynda mysal alyn­ǵan muralar, avtorlar (aqyn-jazýshylar) shyǵarmalary aýqymy tańǵaldyra­dy. «Qobylandy batyr», «Shora batyr», «Alpamys batyr», «Er Tarǵyn», «Er Saıyn», «Edige», «Qambar» epos­tarynan, «Zarqum», «Sal-sal», «Seıfúl-Málik» qıssalarynan, tarıhı «Oraq-Mamaı», «Abylaı», «Kenesary-Naýryzbaı», «Ernazar», «Beket» jyrlarynan, «Kenshimbaı men Aqsulý», «Janaq pen bala», «Esentaı men Balyq», «Jarylqasyn men Aıqyn» aıtystarynan, Móńke bı, Shortanbaı, Murat, Júsipbek qoja, Ábýbákir, Súgir, Shernııaz, Nysanbaı, Mádeli, Baıtoq, Dosqoja, Orynbaı, Shoqan Ýálıhan, Ybyraı Altynsary, Abaı Qunanbaıuly, Shákárim Qudaıberdiuly, Aqan seri Qoramsauly, Muhamedjan Seráliuly, Nurjan Naýshabaıuly, Sultanmahmut Toraıǵyruly, Mirjaqyp Dýlatuly, Maǵjan Jumabaı, Muhtar Áýez, Smaǵul Sadýaqasuly, Beıimbet Maılyuly, Sáken Seıfollauly, Qýbala, Júsipbek Basyǵarauly, molda Musa, Altybas Aqmolda, Budabaı, Jaqyp, Jorabaı, Aıqyn, Jarylǵasyn, Seıdahmet, t.b., shet jurttan – Ezop, Fedr, Lafonten, Krylov, Pýshkın, Tolstoı, Iаdrınsev, Potanın, t.b. shyǵarmasynan úzin­di, esimderine silteme úzindi, dáıek beriledi. Osy tizimnen tys birshama búrkenshik esimder men jınaqtardyń qupııasyn ashý da – ǵylym sharty. Bul – ıen rýhanı baılyq. Tipti bul mysal­dar – teńiz­diń tamshysy ǵana. Murataný­shy­lar­dyń bári izdep júrgen, Aqań osy eńbeginde siltemesin kórsetip qoıatyn «Nusqalyqqa» (hrestomatııa) deste-destesimen engenin shamalaýǵa bolady.

Osy nıetiniń bárin ult ustazy­nyń ulan-ǵaıyr aǵartýshylyq paryzy kóterip tur. Alash zııaly­lary 1917-1920 jyldary jer-jerde  oblys­tyq, ýezdik muǵalimder sıezin, jıy­nyn ashyp, aǵymdaǵy máselelerdi shuǵyl sheship otyrdy. Bul jıyndarda A.Baıtursynuly bastamasymen (Alashordanyń Bilim komıssııasy) ana tilinde maman daıarlaý, oqý quraldaryn jazý, orys tilin bastaýyshtan keıin oqytý, mektepterdi altyjyldyq etý, muǵalimder kýrstary men semınarııalaryn ashý, mektepterdi úkimet tarapynan qarjylandyrý sııaqty ózekti máseleler qarastyryp, tıimdi usynystar berildi.

Túrkistan Respýblıkasynyń orta­lyǵy Tashkent qalasyna toǵysqan Alash oqyǵandary Túrkistan ýnıver­sıteti (keıin SAGÝ) men jergilikti zııa­lylardy tarta otyryp, ólkedegi jańa qazaq mektepteri úshin muǵalim daıarlaý máselesin kóterdi. Túrkistan  keńestik avtonomııasy Halyq aǵartý komıssarıaty 1918 jyly 12 qarashada «Orys pedagogıkalyq ýchılıshesi janynan 6 aılyq qazaq pedagogıkalyq kýrsyn ashý týraly» qaýly qabyldady. 1919 jyly 1 maýsymda Túrkistan ASSR úkimetiniń qaýlysymen qazaq pedagogıkalyq kýrsy jeke «Qazaq pedagogıka ýchılıshesi» bolyp qaıta quryldy. Onyń janynan О́lkelik pedagogıkalyq daıarlyq kýrsy ashyldy. 1920 jyly maýsymda Túrkistan Respýblıkasy Halyq aǵartý komıssarıaty qazaq, orys, ózbek, tatar tilderinde jeke Halyqqa bilim berý ınstıtýttaryn ashý týraly ereje qabyldaıdy. Osy jyly 17 qyrkúıekte qazaq pedagogıka ýchılıshesi men onyń janyndaǵy eńbek mektebi bazasynda Qazaq halyq aǵartý ınstıtýty (Kırınpros) ashylady. 1922 jyly osy oqý ornynda A.Baıtursynulynyń 50 jyldyq mereıtoıy alǵash atalyp ótti.

1918 jyly Tashkentte ashylǵan muǵalimder daıarlaıtyn Alash rýhty kýrs, keıingi qazaq pedýchılıshesi men «Kırınpros» – ultymyzdyń tuńǵysh joǵary oqý orny, búgingi Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń irgetasy. Aqań negiz­degen Alash mektepteri osylaı elimizdiń joǵary mektebine ulasty. О́kinishke qaraı, búgingi Abaı atyndaǵy QazUPÝ óziniń 10 jyldyq tarıhyn «mo­ıyn­damaı», Almatyǵa kóshken ýaqytyn ıaǵnı 1928 jyldy tııanaq sanap otyr.

Aıtqandaıyn, taǵy bir erekshe derek bar. Alash mektepterin mamanmen qamtamasyz etken eleýli bir oqý orny – Orynbordaǵy «Husaınııa» medresesi edi. Ol 1891 jyly aǵaıyndy Qusaıynovtardyń qarjysymen ashylǵan. Bul jádıt medresesinde 10-14 jylǵa eseptelgen oqý baǵdarlamasymen dúnıelik pánder oqytylǵan. Munda ár jyldary R.Fahretdın, M.Bıgeı, Z.Qadyrı, F.Kárımı, J.Ýálıdı, Q.Saǵdı sekildi ǵulamalar sabaq bergen. 30 jyl ishinde osy oqý orny 2 myńnan asa muǵalim tárbıelep shyǵardy. Aqań Orynborǵa kelgennen bastap «Husaınııa» jáne «Ǵalııa» (Ýfa) medreselerimen tyǵyz baılanys ornatty. Ekeýinde de qazaq, tatar, bashqurt, ózbek, qyrǵyz, qumyq, qaraqalpaq, t.b. ult ókilderi oqydy. Mysaly, alǵashqysynda bilim alǵan Haıretdın Bolǵanbaıuly, Qudaıbergen Jubanuly «Qazaq» gazetimen aralasyp turdy. «Husaınııa» medresesi ǵımaraty keıin Alashtyń Qazaq halyqqa bilim berý ınstıtýtyna (KINO) aınaldy. Osy ǵımaratta A.Baıtursynuly 1921 jyly Qazaq memlekettik ýnıversıtetin ashýdy kózdegen. Biraq mınıstr (komıssar) laýazymynan bosaýy sebepti bul jospary oryndalmaı qalǵan. Aqańnyń mádenıet pen bilimdi teń ustaýynda, álemdik mádenı tanym aıasynda ult jetistigi týraly arnaıy kitap jazýynda tereń mán jatyr. Budan Ál-Farabıden Abaıǵa deıingi danalyqtyń izi, jahandyq dástúrdiń úlgisi ańǵarylady.

Ahmet Baıtursynulynyń qubylysyn bajaılaı kele, tómendegideı qorytyndy jasaımyz:

Birinshiden, jańa da serpindi aǵartý isiniń, mádenıettiń, til-ádebıet ǵylymynyń tez qalyptasýyna bastamashyl bolǵan tulǵa eldiń oı-syn-bilim birligine boı túzeýin qalady. Bul rette Abaı izdenisin úlgi etti. Ol Shyǵys pen Batys qundylyqtaryn ult múddesine saı meńgerip, el deńgeıin kóterýdi kózdedi.

Ekinshiden, ult qaıratkerligine keń óris nusqady. Tomaǵa-tuıyqtyq pen ótkendi ǵana ónege etýdi birjaqtylyq dep eseptedi.  Adamzatqa ortaq ıgilik, izdenis – qazaqqa jat emes dep sheshti. Osy oraıda «Qazaq» gazeti jobasy, tóte jazýy men oqý quraldary – ult sanasyndaǵy shynaıy jańarýdyń, sapaǵa bet túzeýdiń basy edi.

Úshinshiden, ol rýhanııatty baıyptaý, taldaý, júıeleý, halyqqa nasıhattaý úderisiniń aǵartýshylyq fýnksııasyna erekshe úmit artty. Qolynan jazý keletinderdi eldik ortaq iske batyl járdem etýge shaqyrdy.

Ulttyń syn saǵatyndaǵy Ahmet Baıtursynulynyń qalamgerlik jáne qaıratkerlik eńbegi, qaǵıdaty – zańǵar zııaly ónege retinde tarıhqa endi.