Sessııa jumysyna senim joǵary

Atqaratyn sharýa kóp

Prezıdent Joldaýynda depýtattyq korpýstyń belsendi jumysy erekshe atap ótilgenin taǵy bir ret eske salǵan Palata spıkeri jańa sessııada da atqaratyn sharýa shashetekten ekenin jetkizdi. О́ıtkeni birqatar tapsyrma tikeleı depýtattarǵa arnalǵanyn aıta kelip: «Bul Prezıdenttiń kóp­tegen máselelerde depýtattyq korpýs­qa arqa súıep, senim artatynyn kór­setedi. Sonymen birge Memleket bas­shysynyń «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» formýlasynyń durystyǵyn ári pármendiligin dáleldeıdi. Joldaýda aıtylǵan kóptegen másele zańna­ma­lyq turǵydan qoldaýdy talap eteti­nin kórip otyrmyz. Máselen, qoldanys­taǵy «Bankter týraly» zań 1995 jyly qabyldanǵan. Búgingi kúnniń talaptaryna tolyq saı kelmeıdi. Sondyqtan biz bankter týraly jańa zań qabyldaýy­myz kerek. Sonymen qatar aldymyzda elimizdiń salyq júıesin qaıta elekten ótkizý mindeti tur. Prezıdent Salyq kodeksin qabyldaý merzimin keler jylǵa uzartty. Bul sheshim asyǵystyq tanytpaı, kodeksti muqııat qaraýǵa múmkindik berdi. Eń bastysy, kodeksti sarapshylarmen, mamandarmen, kásipkerlermen birge taǵy da jan-jaqty pysyqtaı alamyz. Salyq kodeksi ekonomıkalyq tur­ǵydan belsendi azamattardyń barly­ǵyna túsinikti bolýy kerek. Osy kodeks boıynsha aldymyzda aýqymdy jumys kútip tur. Oǵan barlyq depýtat, barlyq fraksııa atsalysýy qajet», dedi.

Budan basqa, Májilis tóraǵasy Pre­zı­denttiń «Ekonomıkany yryqtan­dyrý jónindegi sharalar týraly» Jarlyǵy aıasyndaǵy jumys jal­ǵasyn tabatynyna toqtaldy. Onyń aıtýynsha, «Memlekettik satyp alý týraly» zańdy qabyldaý kezinde bul másele jan-jaqty talqylanǵan. Endi osy taqyrypqa qaıta oralatyn kez kelgenin jetkizip, memlekettik kásiporyndardy basqarýdyń ońtaıly saıasatyn zańnamalyq deńgeıde bekitý qajettigin alǵa tartty.

«Osy sessııada biz aktıvterdi qaıtarý boıynsha zańnamany jetildirýge baǵyttalǵan jumysty jalǵastyramyz. Qaıtarylǵan qarajat ta, aktıvter de el halqynyń ıgiligine jumys isteýi qajet. Bul úshin el ekonomıkasyna qarajat salý – kapıtalǵa amnıstııa jasaýdyń mindetti sharty bolýǵa tıis. Bul – Prezıdenttiń berik ustanymy, biz ony normatıvti túrde bekitýimiz kerek», deıdi E.Qoshanov. Sondaı-aq ol Joldaýdyń basym bóligi qoǵamnyń naqty qajettiligi men suranystaryna negizdelgenin atap ótti.

«Biz óńirlerde halyqpen kezdes­tik. Pre­zıdent aıtqan máseleler jurt­shy­lyqty tolǵandyryp júrgenin bile­miz. Sonyń ishinde keıingi jyl­dary jol apattarynyń artýy, sonyń saldarynan adamdardyń opat bolýy alańdatpaı qoımaıdy. Ásker qatarynda jarǵyǵa saı kelmeıtin zańsyzdyqtardyń jıilep ketýi halyqtyń alańdaýshylyǵyn týǵyzyp otyr. Zańnamany qatańdatqanymyzǵa qaramastan, halyq arasynda esirtki tutyný áli de qıyn másele bolyp qalyp jatyr. San túrli órshigen alaıaq­tyq árekettermen halyq kún saıyn betpe-bet kelip otyr. Osy máselelerdi sheshýge depýtattyq korpýs – biz atsalysýymyz kerek», dedi Palata spıkeri.

Prezıdent Joldaýynda 2025 jyl­­dy Jumysshy mamandyqtar jyly dep jarııalaýdyń mańyzdylyǵyna toqtalǵan Májilis tóraǵasy: «О́ıtkeni elimizde ınjenerler, qurylysshylar, bıologter, veterınarlar, sý salasy ma­mandary tapshy. Qazir bizge zaýyt, jol, úı salatyn kadrlar kóbi­rek qajet. Sondyqtan biz olardy zańnama­lyq turǵydan qoldaý máselesin de qarastyrýymyz kerek. Aldaǵy ýaqytta osy taqyrypqa arnap Úkimet saǵatyn ótkizgen jón dep sanaımyn», dedi.

Sonymen qatar jumyskerlerdiń osyndaı sanatyn jeke memlekettik nagradamen marapattaý eleýli yntalandyrý bolmaq. Osyǵan oraı Palata spıkeri: «Biz, depýtattar Prezıdenttiń bul ıdeıasyn óz tarapymyzdan zańna­ma­lyq deńgeıde qoldaıtyn bolamyz. Sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellektini engizý jumysyn da odan ári jalǵastyramyz. Májiliste jasandy ıntellektini damytý jónindegi zań jobasy ázirlenip te qoıdy. Jaqyn arada Májiliste jobany talqylaý bas­talady», dedi.

Sóziniń sońynda ol qoǵamda qyzý talqylanyp jatqan Atom elektr stansasyn salý máselesine de toqtaldy. Onyń aıtýynsha, atom elektr stansasyn salý týraly sheshim – serpindi joba. Buǵan halyqaralyq tájirıbe aıqyn dálel bola alady. Alaıda máseleni túpkilikti sheshý úshin qoǵamnyń birigýi qajet. Sondyqtan halyq únine qulaq asý úshin 6 qazanda referendým ótedi. Bul máselede de depýtattyq korpýs Prezıdenttiń osy pragmatıkalyq ıdeıa­syn qoldap, jurtshylyqqa durys jetkizerine senim bildirdi.

Tutynýshy quqyn qorǵaý – ýaqyt talaby

Jalpy otyrystyń kún tártibinde «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine salyq salý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly», «Qazaqstan  Respýblıkasynyń Ulttyq qorynan 2025–2027 jyldarǵa arnalǵan kepildendirilgen transfert týraly», «2025–2027 jyldarǵa arnalǵan respýb­lıkalyq bıýdjet týraly», «Zaǵıp­tardyń jáne kórý qabileti buzyl­ǵan nemese baspa aqparatyn qabyl­daýǵa ózge de qabiletteri shekteý­li adamdardyń jarııalanǵan týyndylarǵa qol jetkizýin jeńildetý týraly Marrakesh shartyn ratıfıkasııalaý týraly» zań jobalary qaraldy. Sondaı-aq depýtattar «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine astanany jáne respýblıkalyq mańyzy bar qalalardy damytý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly», «Bir taraptan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq pen oǵan múshe memleketter jáne ekinshi taraptan Sıngapýr Respýblıkasy arasyndaǵy erkin saýda týraly kelisimdi jáne Bir taraptan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq pen oǵan múshe memleketter jáne ekinshi taraptan Sıngapýr Respýblıkasy arasyndaǵy jan-jaqty ekonomıkalyq yntymaqtastyq týraly negizdemelik kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Qatar Memleketiniń Úkimeti arasyndaǵy basym salalardaǵy jobalardy damytý úshin uzaqmerzimdi strategııalyq áriptestik ornatý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly», «Tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý týraly» jáne «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine tutynýshylardyń quqyq­taryn qorǵaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» qujattardyń maqsaty men oryndalý barysyn talqylady.

Jyl saıyn tutynýshylardyń shaǵy­my kóbeıip jatqandyqtan «Tutyný­shy­lardyń quqyǵyn qorǵaý týraly» zańdy jetildirýdiń qajettiligi týyn­dap otyr. Saýda jáne ıntegrasııa mı­nıstri Arman Shaqqalıevtiń aıtýyn­sha, Memleket basshysy eki jyl buryn­ǵy Joldaýynda «Azamat – bıznes – memleket» arasyndaǵy qatynas­tardy túbegeıli ózgertý tapsyryl­ǵan. Bul oraıda memleket barlyǵy­na teń múmkindikter men ádilettilik­ti qamtamasyz etýge mindetti ekenin aı­tqan sala basshysy: «Tutyný­shy­lar­dyń quqyqtaryn qorǵaý týraly» zańǵa sońǵy túzetýler tórt jyl bu­ryn engizilgen. Biraq quqyq qoldaný táji­rıbesi qujattyń qazirgi ýaqyt tala­byna sáıkes kelmeıtinin jáne tutyný­shylardy qorǵaýdyń tıimdiligine áser etetin quqyqtyq kemshilikterin kórsetip otyr», dedi.

Birinshiden, tutynýshylardyń sh­a­ǵym­daryn qaraý men sheshýdiń tórt kezeńdik tártibi tutynýshynyń sotpen qorǵaýǵa konstıtýsııalyq quqyǵyna kedergi keltiredi. О́ıtkeni tutynýshylar sotqa júginbes buryn joǵarydaǵy kezeńderden ótýge májbúr. Ekinshiden, olardyń quqyqtaryn qorǵaý týraly zańnyń qoldaný aıasy bólshek saý­da jáne turmystyq qyzmettermen ǵana shektelgen. Tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý komıteti turǵyn úı-kommýnaldyq, kólik, medısınalyq, týrıstik, baılanys qyzmetteri jáne taǵy basqa mańyzdy qyzmet salalarynda tutynýshy quqyqtarynyń buzylýyna oraı is-sharalar qoldana almaıdy. Úshin­shiden, tutynýshylardyń qoǵamdyq birlestikteri áli de jetkilikti dárejede tıimdi jumys istemeıdi. Tórtinshiden, tutynýshylardyń ótinishterin bıznespen qabyldaý jáne qaraý úderisin avtomattandyrý úshin iske qosylǵan «E-tutynushy» aqparattyq júıesi kásipkerlerdiń oǵan erikti túrde tirkelgeninen kútil­gen nátıjeni kórsetpedi. Besinshiden, Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekste tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy ákimshilik quqyq buzýshylyqtar úshin tek eskertý kózdelgen.

Mınıstr josyqsyz bıznestiń is-áreketterine jyl saıyn tutynýshy­lardyń shaǵymy artyp jatqanyn aıtady. Mysaly, 2021 jyly Tutynýshy­lardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetine 25 myń ótinish tússe, 2022 jyly 30 myń, 2023 jyly aryz sany 51 myńǵa deıin ósti. Sondaı-aq basqa memlekettik organdarǵa túsken ótinishter sany da ósken. Aıtalyq, 2021 jyly 45 myń, 2022 jyly 47 myń, al 2023 jyly 74 myńnan asypty. Tutynýshylardyń elektrondyq saýda salasyndaǵy buzý­shylyqtarǵa qatysty shaǵymdary byltyr 7 732-ge deıin kúrt ósken.

Qoldanystaǵy qujattyń osyndaı olqylyqtary ońdy-soldy saralanyp, sheteldik tájirıbege de den qoıylyp otyr. Sonymen birge zań jobalary barlyq memlekettik organmen, sonyń ishinde Bas prokýratýramen jáne Joǵarǵy sotpen kelisilip, Májilistiń barlyq komıtetinde qaralyp, qoldaý tapqan. Sebebi zań jobalary tutynýshy quqyǵyn qorǵaý júıesin kúsheıtip, qoǵamnyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa septigin tıgizedi.

Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetiniń tóraǵasy Nurtaı Sabılıanov ta zań jobasynyń negizgi maqsaty tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdyń qoldanystaǵy tásilderin jetildirý ekenin jetkizdi.

Salyq salasyna da ózgeris qajet

Sonymen birge palata otyrysyn­da qaralǵan salyqqa qatysty qujattar da halyq ıgiligi úshin jumys isteýi qajet. Qarjy jáne bıýdjet komıteti­niń tóraǵasy Tatıana Savelevanyń aıtýyn­sha, salyqtar men bıýdjetke tólenet­in mindetti tólemderdiń sany qysqar­maq. Ári salyq rejimderi ońtaılan­dyrylyp, jeńildikterge taldaý júr­giziletin bolady. «Salyq salasynda ákim­shilendirýdi jetildirýge qatysty jumystar júredi. Bul Mem­leket bas­shy­synyń Joldaýda bergen tapsyrma­laryn iske asyrýǵa baǵyt­talǵanyn aıta ketken jón», deıdi ol.

Budan bólek, Ulttyq qordan trans­fert jáne 2025–2027 jyldarǵa arnal­ǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly qujat­tar da ratıfıkasııalandy. Tatıana Saveleva kelesi jyly bıýdjetke 21 trıl­lıon 700 mıllıard teńgeden astam qar­jy túsedi dep josparlanǵanyn aıtty. Al shyǵysy 25 trıllon 800 mıllıard teńgeni qurap otyr. Iаǵnı bıýdjet tap­shylyǵy 4 trıllıon teńgeden asýy múmkin. Sondaı-aq Ulttyq qordan aýdarylatyn qarjy 5 trıl­lıon teńgeden asty.

Depýtattardy halyqtyń jaǵdaıy qatty alańdatady. Depýtat Bolatbek Najmet­dınuly Úkimet nazaryn aýyl sharýashylyǵyn damytý máselesi­ne aýdarýdy surady. Onyń aıtýyn­sha, veterınarlyq baqylaý komıtetin­de qalyptasqan másele kóp, shegirtken­iń taralýyna qarsy kúreske daıyndyq­tyń sátsiz aıaqtalýy da kóp jaǵdaıdy túsindiredi. Alaıda osyndaı olqylyq­tar úshin basshylyqtyń jazalanbaýy jaǵdaıdyń túzelýine jol bermeı otyr.

Al Marhabat Jaıymbetovtiń sa­ýal joldaýyna ekologııalyq apattyń bar qıyndyǵyn bastan keship otyrǵan Aral halqynyń Kishi Aralǵa qatysty usynys-tilegi arqaý boldy. Onyń sózinshe, «SAT» jobasynyń birinshi kezeńi 2005 jyly «Kókaral» bógetin kóterýmen júzege asty. Bir áttegenaıy, «Syrdarııada sý az bolady» degen ortalyqtaǵy mamandardyń boljamymen óte tómen salynǵan. Saldarynan Kókaral bógetiniń qurylysynda jiberilgen qatelikten teńiz jaǵyna qaraı 48 mlrd tekshemetr shamasynda sý zaıa ketken. «Myńdaǵan tonna balyq rásýa boldy. Endi tıimsiz jobany júzege asyryp, osylaı Araldyń taǵy bir qasiretine ózimiz jol bermekpiz be? Tıimdiligi tómen ári eksplýatasııasy óte qymbat nusqanyń maquldanýyna jergilikti halyq alańdaýly», deıdi depýtat. Sondaı-aq ol aıdyny qashqan teńizdegi halyq Sý resýrstary mı­nıstrligi usynǵan eki deńgeıli shemaǵa túbegeıli qarsy ekenin jetkizdi. Eń qyzyǵy, jobany júzege asyrý úshin Dúnıejúzilik bankten 1,5 mıllıon dollar bólingen. Tipti jergilikti halyqpen tolyq kelispeı, qoǵamdyq talqylaýdan ótkizbeı, qarajat ıgerilip qoıǵan.

Budan basqa, depýtattar tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý júıesin reformalaýdy júzege asyrý qajettigin atap ótti. Buǵan deıin de Qazaqstan Halyqtyq partııasynyń fraksııasy TjKB-daǵy júıeli problemalar týraly quzyrly mınıstrlikke júgingen. Olardyń aıtýynsha, TjKB-ny jetkiliksiz qarjy­landyrý, memlekettik bilim berý tapsyrysyn bólýdegi dısproporsııa, dýaldy oqytýda kolledjderdiń kásiporyn­darmen ózara árekettesý deńgeıiniń tómendigi, túlekterdiń quzyretteri men daǵdylaryn obektıvti, halyqaralyq deńgeıde baǵalaı alatyn táýelsiz sertıfıkattaý júıesiniń bolmaýy, zamanaýı bilim berý baǵdarlamalary men tehnologııalaryn engizýdiń tómen deńgeıi sekildi máseleler ýaqyt kúttir­meı sheshilý qajet.

Sonymen qatar depýtattar avtomobıl joldarynyń jaı-kúıi máselesin kóterdi. Shynynda da, jyl saıyn aıtarlyqtaı qaryz jáne bıýdjettik qarajat bólingenine qaramastan, joldardyń sapasy jaqsarmaı otyr. Eskirgen tehnıka, qurylys maýsymynda bıtým tapshylyǵy, joldardy buzatyn aýyr júk kóliginiń basymdylyǵymen kúres jáne jol boıyndaǵy servısti damytý áli de ózekti. Olardyń pikirinshe, mem­lekettik satyp alý sharttary ar­qyly avtojol jumystaryn uıymdas­tyrý­dyń qoldanystaǵy ádisteri sybaılas jemqorlyqqa, joldardyń sapasyz­dyǵyna jáne jyl saıynǵy jol jabyn­daryn jóndeý qajettiligine ákeldi. Mun­daı sharttar boıynsha merdiger­ler kózdeıtin jalǵyz maqsat – qysqa merzimge jetý jáne memleketten aqsha alý, al joldardyń sapasy máselesi ekinshi orynǵa shyǵady. Sol úshin MJÁ arqyly bıýdjet qarajatyn únemdeý tetigi qajet.