Memleket basshysy halyqqa Joldaýynda energııa tapshylyǵyna keńinen toqtalyp, atom elektr stansasynyń qurylysyna qatysty jalpyulttyq referendýmdy 6 qazanǵa belgileıtinin málimdedi. Osy oraıda «Qazaqstan atom elektr stansalary» JShS bas menedjeri Asýan Sııabekovpen suhbat qurǵan edik.
– Asýan Ońǵarbekuly, elimizde AES salynǵan jaǵdaıda qandaı reaktorlar ornatylýy múmkin? Olardyń qaýipsizdigi jetkilikti zerdelendi me?
– Jalpyulttyq referendýmda halyq durys tańdaý jasasa, elge qaısy reaktorlyq tehnologııany ornatqan durys bolaryn qarastyryp kóreıik. Bastapqyda 13 reaktorlyq tehnologııany zerttep, zerdelegenbiz. Olar – Qytaı, Ońtústik Koreıa, Reseı, AQSh, Fransııa usynǵan tehnıkalyq-kommersııalyq tehnologııalar. Onyń ishinde bizge keregi – qysymdaǵy sý reaktorlary. Qazir álemde 415 reaktor bar. 200-i sý-sý nemese qysymdaǵy sý reaktorlary dep atalady.
MAGATE (Atom energııasyn qadaǵalaý agenttigi) AES qurylysyn jańadan qolǵa alǵan memleketterge aqyl-keńes berip, tıimdi jobalardy usynady. Onyń óz termıni bar. First of kind, ıaǵnı bizdiń elge kerekti referentti blok. Ol degenimiz – basqa elde jumys isteý ótili bar blok. Oǵan qosa salyný tájirıbesi úzdik. Eger kem-ketigi bolsa, jetildirilip, qaıta jasalǵan tehnologııalardy bizge usynady.
13 reaktorlyq tehnologııanyń bárin súzgiden ótkizý úshin qaýipsizdik jáne normatıvtik qujattamalar arqyly krıterıı jasap, «Assystem» kompanııasyna jiberdik. Ondaǵy maqsat – durys nemese burys jerlerin anyqtaý. Táýelsiz fransýz kompanııasy krıterıılerge qatysty isimizdi oń baǵalap, qoldaý bildirdi. Nátıjesinde, 4 reaktor iriktelip alyndy. Olar qýattylyǵy jaǵynan da, tehnıkalyq negizdemesi turǵysynan da bir-birine uqsas. Bizde qaýipsizdik máselesi birinshi kezekte bolǵandyqtan, osy jaǵyna kóbirek mán berdik. Olardyń tórteýi de sý-sý reaktorlary ekenin taǵy qaıtalap aıtamyn.
– Sol reaktordyń birqataryna toqtalyp, múmkin bolsa minezdeme berseńiz.
– Fransýzdar ótken ǵasyrdyń 50-jyldarynan bastap osy sý-sý tehnologııasyn paıdalandy. Basqa jetekshi elderge de qysymdaǵy sý tehnologııasymen AES salady. Olar búgingi kúnge deıin eshbir qaýip-qatersiz qalypty jumys istep tur. Sondyqtan bul salada olardyń barshaǵa paıdaly mol tájirıbesi bar.
Álem elderi búginde fransýz tehnologııasy negizinde óz reaktoryn jasap, óz AES-in turǵyzyp jatyr. Keıingi jyldardaǵy geosaıası jaǵdaıǵa, joldyń alystyǵyna baılanysty logıstıkalyq qyzmet qymbat. Al AES jabdyqtary men tutas bloktar logıstıkasy kóp qarjyny qajet etedi. Sondyqtan AES-ti salatyn kompanııalarǵa tańdaý túskende bul jaǵyn da eskermese bolmaıdy.
Endi bizge kerek reaktorlyq tehnologııanyń úzdikterine toqtalaıyn. Ońtústik Koreıany alyp qaraıtyn bolsaq, olardiki – amerıkalyq tehnologııa. Ony ózine beıimdep, sol tehnologııany ózi jasaıtyn dárejege jetti. Tórt bloktan turatyn altyn etalondy tehnologııa qazir Birikken Arab Ámirlikterinde jumys istep tur. Koreıalyq tehnologııa nege «Altyn etalon» degen atqa ıe? О́ıtkeni ol MAGATE-niń barlyq usynysyn eskere otyryp jasalǵan. Oǵan qosa talaptar údesinen tolyq shyqqan. Iаǵnı minsiz deýge laıyqty. Sondyqtan ol MAGATE-niń «Altyn etalon» tehnologııasy dep atalady.
– Jaqyn kórshi elderde jasalǵan tehnologııalar týraly da bile otyraıyq.
– Qytaılyq reaktorlyq tehnologııaǵa nazar salsaq, ol da bastaýyn Fransııadan alady. Qazir ózderi de sol sııaqty reaktorlyq tehnologııany jasaqtap jatyr. Qytaı bul tehnologııasyn ózinde de, shetelde de qoldanady. Onyń biz úshin tıimdiligi – logıstıkasy qolaıly, ıaǵnı araqashyqtyq jaqyn. Kerek-jaraqty ákelý arzanǵa túsedi. Sonymen birge Qytaıda qurylys úrdisi óte tez, jyldam júredi. Biraq sapasy barlyq talapqa saı. Sapa boıynsha synaqtan óte jaqsy ótken. Tehnologııasy jylda ońtaılandyrylyp turǵandyqtan, sapasyn joǵaltpaıdy.
«Rosatom» – atom energetıkasy salasyndaǵy tehnologııalardyń búkil ómirlik sıklin biriktiretin kompanııa. Ýran óndirý, baıytý, otyn óndirý, AES salý, paıdalaný, paıdalanýdan shyǵarý jáne paıdalanylǵan otyndy basqarý. Bul tapsyrys berýshige bir kelisimshartpen keshendi sheshimder qabyldaýǵa múmkindik beredi. Sóıtip, jobany basqarýdyń barlyq úderisin aıtarlyqtaı jeńildetedi. Sonymen qatar «Rosatom» AES jumysynyń barlyq kezeńinde uzaqmerzimdi baǵa turaqtylyǵyna jáne senimdi jetkizýge kepildik beredi. 18 jylda 18 AES-ti iske qosqan. 7 elde 22 qondyrǵy salyp jatyr.
– Eldegi JOO-lar men «Ulttyq ıadrolyq ortalyq», sondaı-aq «Iаdrolyq fızıka ınstıtýty» AES mamandaryn ózimiz daıarlaı alamyz deıdi. Buǵan qatysty ne aıtasyz?
– О́zimizde qansha jaqsy maman daıarlaǵanmen, árbir reaktordyń ereksheligine baılanysty AES salýshy kompanııa arqyly personaldyń tym quryǵanda biliktiligin arttyryp alǵannyń artyǵy joq. Ál-Farabı jáne Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetteri maman daıarlap jatyr. Olardan shyqqan mamandardyń bilimi de, biligi de talapqa saı. Biraq olardy birden AES-tiń basqarý pýltine otyrǵyzýǵa bolmaıdy. Sebebi ol jer – jaýapkershiligi óte joǵary oryn. Sondyqtan reaktorlyq tehnologııa tańdalǵan shaqta, ony jasaǵan elde biliktiligin mindetti túrde shyńdap qaıtqany abzal. О́ıtkeni ár reaktorda óziniń úırený jumystary bar. Ol, árıne, kelisimshartta kórsetiletin bolady.
– Eger mamandar ózimizde daıarlansa, ol AES qurylysynyń jalpy qunyna áser ete me?
– Bul da kelisimshart kezinde eskeriledi. Keıbir vendorlar maman daıarlaýǵa aqy almaıdy. Desek te, olardyń qatarynda aqy suraıtyndary da bar.
– Qoǵam belsendileriniń keıbiri jemqorlyq máselesine alańdaýly. AES qurylysy kezinde de qarjy talan-tarajǵa túsip, nysannyń talapqa saı bolýyna nuqsan kelmeı me dep qaýiptenedi.
– Jemqorlyq barlyq elde bar. Degenmen qaýipsizdigi bizge ǵana emes, búkil ǵalamǵa qajet alyp jobada sýyq qoldarǵa jol joq dep oılaımyn. О́ıtkeni MAGATE-niń komıssarlary men halyqaralyq uıymdar irgetasy qalanǵannan bastap jobany qatań baqylaýda ustaıdy.
Sondyqtan bizdiń konsýltanttardy eseptemegende, halyqaralyq dárejedegi tekserýshiler udaıy qatysady. Olar tipti irgetasynan emes, qujattardy ázirleý kezeńinen bastap qatań qadaǵalaýǵa alady. Sebebi eshkimniń basy ekeý emes. Halyqaralyq tekserýshiler AES salynatyn oryndy muqııat qaraıdy. Oǵan jasalǵan normatıvtik qujattardy tekseredi. Ol jer durys tańdaldy ma? Taǵy bir qosalqy jumystar atqarý kerek pe? Tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme durys jasaldy ma? Bárine báriniń kózi tolyq jetkende baryp, AES qurylysyn bastaýǵa kelisim beredi.
Sol sebepti, álemde jumys istep turǵan 415 reaktordyń árbiriniń jumysy qatań baqylaýda. Ol baqylaýdy MAGATE-niń resmı saıtynan kórýge bolady. Jalpy, sol resýrstan AES-tegi barlyq jumys úderisin onlaın qadaǵalaý múmkindigi bar.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Nurbaı JOLShYBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»