Egistikke qajet mashınalardyń eskirýi sharýashylyq jumysyn turalatyp tur. Osy jyldyń mamyr aıynda bir top májilismen О́nerkásip jáne Aýyl sharýashylyǵy mınıstrine depýtattyq saýal joldady. Onda tozǵan tehnıka saldarynan sharýalardyń kóktemgi jáne kúzgi naýqan kezinde qıyndyqqa tap bolatyny aıtyldy. Jańa tehnıka baǵasynyń tym qymbat bolýy, sheteldik aýyl sharýashylyǵy mashınalaryn alyp kelýdegi kúrdeli talaptar da sharýashylyq ónimdiligin arttyrýǵa kedergi keltirip tur.
«Belarýs 80.1» traktory 2019 jyly 5,9 mln teńge turǵan. Qazir baǵasy 85%-ǵa ósip, 11 mln teńgege jetken. Sheteldik tehnıkanyń jaıy aıtpasa da túsinikti. «Djon Dır S 760» kombaıny 171 mln teńge tursa, nebári 3 jyl ishinde 272 mln teńgege qymbattaǵan.
«Ýtılalym men alǵashqy tirkeý salyqtary da aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn aınalyp ótken joq. Aýyr tehnıkalardyń qymbattaýyna tikeleı sebep – osy alymdar. Qarjylyq monıtorıng agenttiginiń aqparatynsha, osy alymdardy aınalyp ótý úshin 413 júk kóligin zańsyz tirkegen azamattar memleketke 3 mlrd 156 mln teńge shyǵyn ákelgen. Bul tek ustalǵandary ǵana. Ustalmaǵandary qanshama?» deıdi N.Saılaýbaı bastaǵan bir top depýtat.
Olar birqatar usynys beredi, máselen, shetelden keletin tehnıkaǵa salynatyn ýtıl, alǵashqy tirkeý salyqtaryn alyp tastaý jáne qaıta qarastyrý, deldaldarǵa jem bolǵan sharýalarǵa arnaıy ár óńirden óz ónimderin eshqandaı kedergisiz qabyldaıtyn pýnktter ashyp berý. Sebebi óz ónimin jarty baǵaǵa bere salatyn qara sharýanyń kredıt pen lızıngke alǵan tehnıkasynyń qarajatyn tóleı almaı, sharýashylyǵyn da satyp jatqan jaǵdaılar da kezdesken. Sondaı-aq sharýalarǵa eginin shetelge kedergisiz eksporttaýǵa da ruqsat berý mańyzdy.
«Prezıdent Joldaýda Azyq-túlik kelisimshart korporasııasynyń negizinde fermerlerdiń ónimin satyp alýdyń vertıkaldy júıesin qurýǵa tapsyrma bergen. Birshama ýaqyt ótti, onyń nátıjesi týraly aqparat joq. Sonymen qatar keńestik qyzyl «Enıseı» kombaıny men sary K-700 traktorlaryn kórip óstik, aýyldarda olar áli de bar. 40 jyl bolǵan tehnıkalar bizge adal qyzmet etti, endi zamanaýı, sharýanyń qaltasy kóteretin jańa tehnıkalar kerek», deıdi depýtattar.
Bıyl Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi «Báıterek UBH» AQ-men birlesip otandyq óndiristiń aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn lızıngke satyp alýdy qarjylandyrý úshin «QazAgroQarjy» AQ-men qosymsha 100 mlrd teńge tartqan. Jeńildikti lızıng merzimi 7 jyldan aspaıdy. Al syıaqy mólsherlemesi jylyna – 5%. Baǵdarlama boıynsha ótinim qabyldaý 25 maýsymnan bastalyp ketken. Mınıstrlik ókilderiniń sózinshe, bul – mashına-traktor parkin jańartý deńgeıin arttyrýǵa, sondaı-aq óndiris tehnıkasyna turaqty suranysty qamtamasyz etýge múmkindik bermek.
Mınıstrliktiń málimetinshe, byltyr respýblıkada 149 900 traktor, 38,7 myń kombaın, 5 200 egis kesheni jáne 76 300 sepkish, sondaı-aq ártúrli 219 myń topyraq óńdeý quraly tirkelipti. Bul esepke súıensek, aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy parkiniń ortasha tozýy 76%-dy quraıdy.
О́tken jyldarǵa sheginis jasasaq, 2017 jyly aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy parkin jańartý deńgeıi nebári 1,9% bolǵan. Al 2023 jyldyń qorytyndysymen deńgeı eki ese ósip, jańartý 4,5%-ǵa deıin ulǵaıypty. Máselen, 2017 jyly sharýalar 8,5 myń tehnıka satyp alǵan. О́tken jyldyń qorytyndysynda satylǵan aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń kólemi 19,6 myń danaǵa jetipti.
Árıne, bul jetkiliksiz. Memleket basshysynyń jyl saıyn mashına-traktor parkin jańartý deńgeıin 8–10%-ǵa kóterý týraly tapsyrmasynyń ózekti ekenin eskersek, Úkimettiń buǵan qatysty jumysy joq deı almaımyz. Búginde tehnıkany jańartýdy yntalandyrýda birqatar baǵdarlama iske asyrylyp jatyr. Mysaly, satyp alynǵan aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn ınvestısııalyq sýbsıdııalaýda onyń qunynyń 25–30%-y sharýalarǵa memleket bıýdjeti esebinen óteledi. Ekinshiden, kredıt ne lızıngpen otandyq óndiris tehnıkasyn satyp alý kezinde 6%-ǵa deıin tómendetýge múmkindik beredi.
Byltyr sharýashylyqqa qajetti azyq daıyndaý tehnıkasy men sýarýdyń utqyr júıelerin qarjylandyrý úshin 20 mlrd teńge kóleminde bıýdjet qarajaty bólinipti. Qazir 1 554 sharýaǵa jyldyq 6% mólsherlememen 3 498 birlik azyq daıyndaý tehnıkasy men jabdyqtary lızıngke berilgen. 2022–2023 jyldary «Jasyl damý» AQ qarajaty esebinen 65 mlrd teńgege otandyq óndiristiń aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń jeńildikti lızıngi qarjylandyryldy.
Jalpy, keıingi 10 jylda jeńildikti lızıng baǵdarlamasymen 1 600 traktor men kombaın satyp alynǵan. Bul – eldegi mashına-traktor parkin jańartý deńgeıin az da bolsa arttyrdy degen sóz.
Erjan QOJAS,
jýrnalıst