Qazirgi tańda jumys berýshiler ámbebap ári kásibı qyzmetker izdeıdi. Eńbek naryǵyndaǵy talapqa saı bolý úshin jastardyń bilimi men biliktiliginiń qatar damýyna mán berý kerek. «Adal azamat – Adal eńbek – Adal tabys» qaǵıdasyna tolyq saı bolý úshin «Jarqyn Bolashaq» baǵdarlamasy jastardy jan-jaqty damytyp keledi. Osy jóninde «Bilim Foundation» qorynyń jetekshisi Erlan Amanjolulymen suhbattasqan edik.
– «Jarqyn Bolashaq» baǵdarlamasynyń basty maqsaty qandaı?
– «QazMunaıGaz» ben «Samruk-Kazyna Trust» ulttyq kompanııalarynyń qoldaýynyń arqasynda óz kásibin jetik meńgergen mamandy daıyndaý úshin elimizdiń 11 aımaǵynda ornalasqan aldyńǵy qatarly mektepter men kolledjderinde, ıaǵnı 65 bilim berý uıymy jumys istep jatyr. Árbir jas adal ári tabandy eńbegimen tabysqa jetip, kásibı jaǵynan baǵalanýy úshin alǵan bilimin kádege jaratýy kerek. Baǵdarlamaǵa Mańǵystaý, Jańaózen qalasy, Túpqaraǵan, Qaraqııa, Munaıly, Beıneý aýdandarynyń mektebinde oqıtyn órender qatysa alady. Jastardyń bilim alýyna jasalǵan kómek – elimizdiń damýy úshin quıylǵan ınvestısııa.
– Baǵdarlamada grant ıegerleriniń 80 paıyzy nege kolledjde oqıdy?
– Qazir jastar kolledjde bilim alýdy asa qup kórmeıdi. Biraq menińshe, olar qatty qatelesedi. О́ıtkeni kolledjde bilim alǵan árkimge de tıimdi. Onyń tıimdiligi mynada: birinshiden, aldyńa qoıǵan maqsatyńa tezirek jetesiń. Mysaly, siz tehnıkalyq mamandyqty tańdadyńyz. Bolashaqta bilikti ınjener bolǵyńyz keledi. Onda siz 9-synyptan keıin polıtehnıkalyq kolledjge túsip, 3 jyl 10 aı kásiptik bilimdi ıgeresiz. Kolledjdi aıaqtaǵan kezde tehnıkalyq mamandyǵyńyz boıynsha dıplom alasyz. Sol dıplomyńyzben UBT tapsyrmaı-aq, suhbattasý kezeńinen ótip, polıtehnıkalyq ýnıversıtettiń ekinshi kýrsyna túsesiz. 2 jyl 10 aıda joǵary oqý ornynyń dıplomyn alyp shyǵasyz.
Dál sol sııaqty bolashaqta ekonomıst nemese muǵalim bolǵyńyz kelse, ekonomıka nemese zań kolledjine 9-synyptan keıin túsip, 3 jyl 10 aı oqısyz. Odan keıin ekonomıka nemese zań ýnıversıtetiniń ekinshi kýrsyna túsip, joǵary bilim ala alasyz. Bul meniń oıymsha, jastar úshin óte tıimdi strategııa.
Ekinshiden, kolledjge túsip, ony aıaqtaǵannan keıin siz jumysqa ornalasa alasyz. О́ıtkeni jumysqa ornalasý úshin sizdiń dıplomyńyz, bilimińiz ben kásibı daǵdylaryńyz bolady. Sonymen qatar kolledjden keıin ýnıversıtetke tússeńiz, onda qashyqtan oqýǵa múmkindigińiz bar.
Úshinshiden, bozbala men boıjetken 9-synyptan keıin, ıaǵnı 14 jasta úıden jyraqqa ketip, basqa óńirge baryp bilim alsa, onda ómirlik tájirıbesi artady, mańyzdy sheshimderdi jastaıynan derbes ózi qabyldap úırenedi. Iаǵnı bul – tulǵa retinde qalyptasýdyń utymdy joly.
– «Eldiń damýyna úles qosady» dep qaldyńyz. Iаǵnı adam kapıtalynyń sapasy týraly aıtyp otyrsyz ǵoı?
– Iá, árıne. Dúnıejúzindegi adamzat máselesinde kedeıshilik pen ashtyq, jumyssyzdyq aldyńǵy orynda tur. Sondyqtan da BUU 17 turaqty damý maqsatyn jarııalaǵany bárimizge belgili. Bul máseleler sapaly bilim alýǵa jaǵdaı jasalǵanda ǵana sheshimin tabady. Eger 12-14 jasynan bastap kásipke baýlysaq, onda balanyń kózqarasy, ál-aýqaty, ómirge degen beıimdiligi artady. Osylaısha, jas býyn ózgere bastaıdy, ómir súrý sapasy men básekege qabilettiligi kúsheıedi. Olar aǵa býynǵa aınalǵan kezde balalaryn sanaly túrde tárbıeleıdi. Osy úrdis keminde 7–10 jyl jalǵassa, onda Mańǵystaý oblysy, Jańaózen halqynyń ál-aýqaty jaqsarady, órisi keńeıedi. Túptep kelgende, bári bir-birimen sabaqtasyp, baılanysqan birtutas dúnıe.
– «О́risi keńeıedi» dep jaqsy aıttyńyz, sol týraly aıtsańyz..
–Iıa, mysaly, 9-synypty bitirgen 1 000 bala elimizdiń ár óńirine baryp, maman bolyp jumysqa ornalasa bastasa, qonysy turaqtasa, onda bolashaqta ata-analary men baýyrlarynyń jıi baryp turýyna múmkindigi bolady. Sondyqtan balany qoryqpaı, basqa óńirlerge bilim alýǵa jiberý kerek. Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Ulttyq quryltaıda sóılegen sózinde: «Bala eseıgen soń qanattanyp, uıadan ushýǵa tıis. Basqa aımaqtarda, tipti shetelde bilim alýy qajet. О́zge jurttyń qalaı ómir súrip jatqanyn kórgeni abzal», – degen bolatyn. Prezıdenttiń sózin mańǵystaýlyq ata-analardyń qoldaǵanyn kórip otyrmyz.
«Jarqyn bolashaq» baǵdarlamasy arqyly 2022 jyly 227 bala oqý úshin saparǵa shyqsa, 2023 jyly 449 bala oqýǵa keldi. Endi 2024 jyly baǵdarlamaǵa 600-den asa bala oqýǵa nıet bildirip otyr. Sońǵy 3 jylda 1 200-den asa grant ıegeri bilim alyp otyr.
– Osy aralyqta grant ıegerleri qandaı nátıjege jetti?
– Grant ıegerleriniń oqý úlgerimine taldaý jasasaq, olar jaqsy nátıjege qol jetkizip otyr. «Jarqyn bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha mektepte oqyǵandar Ulttyq biryńǵaı testileýden (UBT) 85,7 ball kórsetti. Iаǵnı orta ball – 85,7 ball. Al elimizdegi UBT orta baly bıyl 68 baldy qurady. Jańaózendegi jastarymyzdyń orta UBT baly 66 baldan aspaı keledi. Demek baǵdarlama boıynsha bilim alýshylardyń Ulttyq biryńǵaı testileýdegi ortasha kórsetkishi Jańaózende bilim alǵan oqýshylardan 19,7 balǵa joǵary.
Bıylǵy oqý jylynda baǵdarlama boıynsha bilim alǵan 82 mektep túleginiń barlyǵy joǵary oqý ornyna túsip, 56-sy memlekettik grant ıegeri atandy. Mysaly, Nurálem Janǵabyl, Dana Dúzbaı men Uljas Nurlanuly esimdi úsh túlegimiz elimizdiń aldyńǵy qatarly oqý oryndarynyń biri Nazarbaev ýnıversıtetiniń «Foundation» grantyna ilikti. Endi olar bir jyl boıy oqý úlgerimi 70 paıyzdan assa, bakalavrıatqa túse alady.
Kolledjdi aıaqtaǵan 36 túlektiń 30-y ýnıversıtetterde oqıtyn bolady. Olardyń arasynda jumysqa ornalasqandary da bar. Mysaly, byltyr baǵdarlama negizinde kolledj bitirgen jańaózendik eki túlek Qaraǵandy oblysynda temirjol salasynda bilikti maman bolyp qalyptasyp, jumys istep júr. Bıylǵy túlekterimizdiń arasynda joǵary oqý ornyna túsip, ári «menedjer», «tehnolog» qyzmetin atqaryp júrgender bar. Iаǵnı baǵdarlama aıasynda bilim alǵannan soń ýnıversıtetke túsýge, jumys istep, aıaqqa turýǵa tolyq múmkindik bar.
– Elimizdi kórkeıtýge baǵyttalǵan tushymdy áńgimeńiz úshin rahmet!
Áńgimelesken –
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ASTANA