Áskerı áleýet: bes satyǵa joǵarylady

Áskerı kúsh-qýattyń sany ǵana emes, sapa­sy jaǵynan da aspekti­lerin negizge alatyn GFP ındeksi qorǵanys salasyndaǵy ǵalamdyq ózgerister men úrdisterdiń ma­ńyzdy kórsetkishi sanalady. Munda tek ıadrolyq arsenal ǵana esepke alynbaıdy. Endeshe, bıyl­ǵy reıtıngtiń óz elimizge qa­tysty tustary men basqa da qy­zyqty kórsetkishterine nazar sa­lyp kórsek.

Kósh basynda kimder tur?

GFP reıtıngi boıynsha bıyl da álemniń mańdaıaldy armııasy AQSh-tyń qolynda. Onyń quramynda 92 eskadra­lyq mınatasýshy, 11 avıatasymaldaǵysh bar, sondaı-aq 886 mıllıard dollardy quraıtyn áskerı bıýdjeti jaǵynan da kósh basynda tur.

Al ekinshi jáne úshinshi tu­ǵyrǵa sáıkesinshe Reseı men Qy­taı ornalasqan. Bul memleketter qýatty qurlyq jáne áýe kúshterimen tanymal. Tórtinshi orynǵa Úndistannyń áskeri jaıǵasypty. Ol «Make in India» baǵdarlamasy aıasynda óziniń áskerı tehnologııalaryn jańǵyrtý arqasynda úzdikter qataryna enip otyr.

Damyǵan áskerı-teńiz floty men zamanaýı avıasııaǵa ıe Ońtústik Koreıa bastapqy bestik­ti túıindepti. Al qazirgi tańda uzaqqa sozylǵan áskerı qaq­tyǵys alańyna aınalǵan Ýkraı­na 18-orynnan kóringen. Batys el­deri­niń kómektesýine qa­ra­mastan, Ýkraınanyń tómengi orynda turýyna soǵys saldarynan resýrstary men tehnıkasynyń azaıýy, ınfraqurylymynyń qırap, ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa ushyraýy sebep bolsa kerek.

Ortalyq Azııa elderiniń qaýqary qandaı?

Global Firepower 2024 reıtıngi­nen biz úshin bir jaqsy jańalyqty kóremiz. Bıyl bizdiń áskerı qýa­tymyz 5 satyǵa joǵarylap, 58-oryn­ǵa turaqtadyq. О́tken jyly 63-orynda edik. Osynyń arqa­synda Qazaq eli Ortalyq Azııada kósh basyna shyǵyp otyr. Mundaı je­tistikke elimizde júrgizilip jat­qan birqatar keń kólemdi shara sebep bolǵan.

Atap aıtqanda, birinshiden, qazir biz qarýly kúshterimiz qatarynda dúr­kindetip atatyn reaktıvti júıeler (DARJ) men ózdiginen júretin artıllerııany kóbeıtip, áskerı tehnıkamyzdy belsendi túrde jańǵyrtyp jatyrmyz. Sonyń arqasynda DARJ sany jaǵynan (407 birlik) álemde 17-shi, al ózdiginen júretin artıllerııa sany boıynsha 21-orynda tur­myz. Bul urys dalasynda úl­ken basymdyq beretin qýatty kúsh.

Ekinshiden, biz telegeı teńiz re­sýrstyq bazaǵa ıe mem­leket­piz jáne 2,7 mln sharshy sha­qyrymdy quraıtyn aýmaǵymyz jaǵynan álemde 9-oryndamyz. Jerdiń úlkendigi – strategııalyq artyqshy­lyq! Oǵan qosa, munaı men kómir sekildi ulan-­ǵaıyr tabıǵı resýrstarymyz eko­no­mıkalyq turaqtylyqty qoldaý men qor­ǵanys ónerkásibin turaq­ty qar­jylandyrýǵa múmkindik beredi.

Sondaı-aq biz qazir avıasııa men kólik ınfraqurylymyn da­mytýǵa qomaqty qarjy jum­sap kelemiz. 1,5 mlrd dollar­dy quraıtyn qorǵanysqa baǵyt­talǵan áskerı bıýdjettiń arqa­syn­da turaqty túr­de oqý-jat­ty­ǵýlar ótkizip, qarý-ja­ra­ǵymyzdy ja­ńartyp otyrýǵa múmkin­dik bar.

GFP bizdiń elimizdiń artyq­shylyq­ta­ry qatarynda eko­nomıkalyq áleýe­timizdi, ás­kerdi jańǵyrtý baǵytynda qol­ǵa alǵan jumystarymyzdy, son­daı-aq ishki damyǵan qorǵanys óner­kásibimizdi atap aıtqan. Shynynda qazirgi tańda biz óz elimizde áskerı tehnıkalardy jasap shyǵaryp, ımportqa táýeldilikten birtindep arylyp kele jatyrmyz.

Al álsiz tustarymyz retinde halyq sanynyń azdyǵyn, sonymen birge áli de bolsa ımportqa táýeldi ekenimizdi kórsetken.

Ortalyq Azııada bizden keıin­gi ekin­shi orynda О́zbekstan­nyń qarýly kúsh­teri tur. Qur­lyq ásker sanynyń kóp­tigine qa­ramastan, bul el bıyl 65-orynǵa tómendegen. Buǵan áskerı tehnı­kasyn jańǵyrtýdaǵy kemshilikter, áskerı ónerkásipti damytýǵa salynatyn ınvestısııanyń az­dyǵy, sondaı-aq áskerı-teńiz kúshteriniń bolmaýy sebep. О́zbek armııasy aımaqtaǵy iri kúshterdiń biri bolǵanyna qaramastan, tehnıkasyn ýaqyt talabyna saı jańǵyrtyp otyrmasa, onyń jaýyngerlik qabileti tómendeı beredi.

GFP О́zbekstannyń artyq­shylyq­ta­ry retinde ásker sa­ny­nyń kóptigi men geografııalyq ornalasýyn atasa, álsiz tustary retinde, joǵaryda aıtqan­daı, modernızasııanyń joqtyǵyn, tabıǵı resýrstarynyń shekteýli eke­nin kórsetken.

Neıtralıtet saıasatyn us­ta­nyp otyr­ǵan Túrikmenstan halyqaralyq ás­kerı alıans­tar­dan oqshaýlanǵan memleket bolǵandyqtan, atalǵan reıtıngte bar bolǵany 86-orynnan kórinipti. Álemdegi eń iri tabıǵı gaz qoryna ıe eldiń óz áskerin ýaqyt talabyna saı jańǵyrtýǵa múmkindigi zor. Alaıda bul baǵyttaǵy áreketsizdigi men halyqaralyq yntymaqtastyqtan bas tartýy onyń qarýly kúshteriniń damýyn tejep otyr.

Ortalyq Azııanyń ekonomıka­lyq damý turǵysynan sońǵy 4 jáne 5-oryndarda turǵan Qyrǵyzstan men Tájikstan GFP reıtınginde sáıkesinshe 94 jáne 107-orynda tur. Bul eki memleket te taýly aımaqta ornalasqandyqtan, tabıǵı qorǵanysqa ıe. О́ıtkeni taýly jerge jaý áskeriniń basyp kirýi qıyn. Degenmen olar­dyń ekonomıkalyq jaǵynan álsizdigi men saıası turaqsyzdyǵy qorǵanys salasyna qarjy quıýǵa kedergi bolyp otyr.

Aýǵanstanmen shektesip jatqan Tájikstannyń aıryqsha geostrategııalyq jaǵdaıy nazar aýdartady. Biraq bul el syrt­qy kómekke, ásirese Reseı ta­rapynan beriletin kómekke táýeldi, sondyqtan óziniń áskerı múm­kindigi shekteýli.

Eki memleket te Ujymdyq qaýip­sizdik týraly shart uıymyna múshe. Sonyń arqasynda árdaıym áskerı qoldaýǵa ıe.

Zaman talabyna saı jańǵyrǵan armııa

Global Firepower 2024 reıtıngi kóp­tegen eldiń dál qa­zirgi ýaqyttaǵy áskerı qúsh-qýa­tyn kórsetip qana qoımaıdy, sonymen qatar qorǵanys áleýe­tin qol­daý men damytý úshin ekonomıkalyq tu­raq­tylyq, teh­nologııalyq progress pen halyq­aralyq yntymaqtastyqtyń róli de mańyzdy ekenin pash etedi. Ortalyq Azııa aımaǵynda bizdiń elimiz áskerı re­sýrstaryn arttyrý men armııasynyń bolashaǵyna ınvestısııa jasaý jaǵynan ózge el­derden ozyq tur. Qudaıy kór­shilerimiz túrli syn-qaterlermen betpe-bet kelip jatqanda, biz turaqty saıası usta­nymymyz ben qorǵanys salasynda júr­gizip jatqan ıgi isterimizdiń arqa­syn­da aımaqtaǵy kóshbasylyq orny­myz­dy nyǵaıtyp, ǵalamdyq qaýip­siz­dik­tiń túrli táýekelderine jaýap bere­tin kúsh-qýatymyzdy qamdap kelemiz.

Jýyrda áskerı qyzmetshiler­di Konstıtýsııa kúnimen quttyqta­ǵan Qor­ǵanys mınıstri, general-polkovnık Rýslan Jaqsylyqov qazaq armııasynyń búgingi kúsh-qýaty jaıynda aıta kele: «El Prezıdenti – Qarýly Kúshterdiń Joǵarǵy Bas qolbasshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev joǵary halyqaralyq standarttarǵa saı keletin zamanaýı jáne kásibı armııa qurýǵa bar kúsh-jigerdi baǵyttap jatyr. Búginde Qarýly kúshter zamanaýı tehnıkamen, onyń ishinde otandyq qorǵanys ónerkásip kesheni ónimderimen de jaraqtandyrylyp keledi. Basqarý júıesine jańa tehnologııalar men basqarýdyń jańa júıeleri belsendi túrde engizilip jatyr. Áskerdi daıarlaýdyń qar­qyny men sapasy artyp keledi. Qa­zaqstan jaýynger­leri halyq­aralyq oqý-jattyǵýlar men ja­rys­tarda joǵary kásibı deńgeıin kórsetip júr», degen bolatyn.

Aıta ketsek, qazir elimizde birneshe áskerı oqý orny jumys isteıdi. Bul artyqshylyq túrli salaǵa bólinetin ás­kerı qyzmetshilerimizdi endi tek shetel­de ǵana oqytpaı, óz elimizde de daıarlap shyǵarýǵa múmkindik berip otyr. Eli­mizdiń birneshe qalasynan oryn tepken bul oqý oryndarynda tek bolashaq qazaq ofı­serleri ǵana emes, sonymen qatar kórshiles memleketterdiń jastary da bilim alyp jatyr.