Byltyr kóktemde elordada sýdyń qysymy tómendedi. Qalaǵa tıisti sýdy táýlik boıy tasymaldaýǵa sorǵy-súzgi stansalardyń áleýeti jetpedi. Jaǵdaıdy mezgilinen buryn eskermegen jergilikti ákimdik keleńsizdikti ýrbanızasııamen, turǵyn úılerdiń kóbeıgenimen baılanystyrdy. Kúzde qysym rettelgenimen, sýdy birneshe aı belgili ýaqytpen alyp úırenip qalǵan jurttyń kúmáni birazǵa deıin seıilmedi. Abyroı bolǵanda bıyl qalada jospardaǵy taǵy bir sorǵy-súzgi stansa iske qosylǵan soń, byltyrǵy tosyn jaǵdaı qaıtalanbady. Biz sýdyń qysymy keler jyly, arǵy jyly qalaı bolar eken degen saýalmen «Astana sý arnasynyń» jańadan salynǵan №3sorǵy-súzgi stansasynan habar alǵan edik.
Elorda sý tapshylyǵyn qalaı sheshti?
Byltyr qala halqy sýdyń jaıyna alańdaı bastaǵanda, biz elordany sýmen qamtyp otyrǵan «Astana sý arnasy» memlekettik kommýnaldyq kásipornyna baryp, mán-jaıdy baqylap qaıtqanymyz bar. Sonda sorǵy-súzgi stansasyna keletin sýdyń mólsherin baǵamdap, sý tapshylyǵyna stansamen qatar Astana sý qoımasynan (Vıacheslav) tartylǵan úsh qubyr áser etetinin bildik. Qaladaǵy eki sorǵy-súzgi stansasynyń áleýeti táýligine 305 myń tekshe metr sý óndirýge jetse, stansadaǵy mamandar jaz shyqpaı jatyp qalaǵa táýligine 330 myń tekshe metr sý berý arqyly jospardy jobalyq qýatynan asyryp oryndaýǵa májbúr boldy.
Osy mezgilde jergilikti ákimdik Astana sý qoımasynan Temirjolshylar turǵyn alabyna jańa sý qubyry tartylyp, «Internasıonalnyı» turǵyn alabynda sorǵy-súzgi stansasy salynyp jatqanyn habarlady. Eki jobanyń biri byltyr, ekinshisi bıyl aıaqtalǵan soń, qala halqy sý tapshylyǵynan qutyldy. Biz barǵan №3 sorǵy-súzgi stansasynyń qaýqary táýligine 105 myń tekshe metr sýdy tazartýǵa jetedi eken.
Sorǵy-súzgi stansasynda qaınaǵan tirshilikti stansanyń basshysy Talǵat Bekmaǵambetov jáne orynbasary Jannur Qabylbekov tanystyrdy. Bul stansaǵa da sý kózi Astana sý qoımasynan keledi.
Mamandar sýdy 3 kezeńnen ótkizedi. Birinshi – sýǵa reagentter qosý arqyly fızıka-hımııalyq tazalaýdan ótse, ekinshi – sýdy tundyryp, shógindilerdi ketiredi. Reagentterdiń ishinde natrıı gıpohlorıti, koagýlıant, flokýlıant bar. Úshinshi ári sońǵy kezeńinde sýdy súzip, ýltrakúlgin sáýle arqyly zalalsyzdandyrady. Osydan keıin ǵana taza sý sorǵy arqyly tutynýshyǵa jetedi. Birden sýdy aralastyratyn qurylǵyǵa túsedi. Onda sýǵa hlor, koagýlıant qosylǵan soń qospa ábden aralasyp, 6 sý tundyrǵysh jetedi.
– Sýdy tazalaıtyn eki blok bar. Birinshi bloktiń óndiristik qýaty – 70 myń tekshe metr. Ekinshi bloktiń qýaty – 35 myń tekshe metr. Iаǵnı sorǵy-súzgi stansasynyń qýaty qalaǵa táýligine 105 myń tekshe metr sý berýge jetedi. Tundyrǵyshqa kelgen sý reagenttiń kómegimen hımııalyq reaksııaǵa túsip, kóbik sekildi birine-biri jabysyp, túbinde qalsa, betindegi taza sý súzgige ketedi. Onda sý kvars qumy arqyly súzgiden ótip, ekinshi márte zalalsyzdandyrylyp, eki taza sý rezervýaryna jınalady. Ol rezervýarlardyń árqaısysyna 20 myń tekshe metrge deıin sý jınalady. Taza sý rezervýarynan sýdy sorǵymen tartyp, ýltrakúlgin sáýleler arqyly taǵy bir zalalsyzdandyryp, qalaǵa jiberemiz. Naq qazir biz qalaǵa táýligine 80 myń tekshe metr sý berip jatyrmyz. Sý tapshylyǵy joq. Sorǵy-súzgi stansasy tolyq qýatynda 100 paıyz jumys isteýge daıyn, – deıdi sorǵy-súzgi stansa basshysynyń orynbasary Jannur Qabylbekov.
Sorǵy-súzgi stansalary tolyq qýatynda jumys isteıdi
Stansada sýdy zalalsyzdandyratyn gıpohlorıt natrııdi arnaıy jańa elektrız qondyrǵylarmen ázirleıdi. Daıyn gıpohlorıt natrııdi rezervýarda saqtaıdy. Odan gıpohlorıt natrııdiń tıisti kólemin mólsherleýshi sorǵy arqyly kelgen sýdyń quramyna qaraı bappen qosyp otyrady. Biz taıaqtastam jerdegi qoımaǵa ótip, gıpohlorıt natrııdi óndirý úshin shıkizat retinde as tuzyn qoldanatynyn bildik. Stansada gıpohlorıt natrııdi daıyndap, sýǵa qosqanǵa deıingi kezeń túgel avtomattandyrylǵan. Qol kúshin asa qajet etpeıdi.
Biz qaladaǵy sorǵy-súzgi stansalardyń basshysy Talǵat Bekmaǵambetovti áńgimege tartqanymyzda, ol keler jyldary tutynatyn sýdyń kólemi kóbeıse, sorǵy-súzgi stansalary tolyq óndiristik qýatynda jumys isteýge daıyn ekenin aıtty. Qazir osy úshinshi stansa arqyly qalanyń sol jaǵalaýyndaǵy turǵyn úılerge sý kóbirek jiberiledi eken. О́ıtkeni byltyr dál osy sol jaǵalaýdaǵy keıbir turǵyn úılerde qysym tómendep, jurt ábigerge túsken. Stansadan qalanyń qubyr júıesine qosylǵan eki qubyr bar. Ár qubyrdyń dıametri – 1000 mm. Qubyrdyń sýy qalanyń sol jaǵalaýyna ǵana emes, oń jaǵalaýǵa da barady. Demek oń jaǵalaýda tutynýshy kóbeıse, oǵan da sýdyń kólemi jetedi. Joǵaryda byltyr Astana sý qoımasynan qalaǵa 4-qubyr tartylǵanyn aıttyq. Osy stansaǵa da sý dál sol 4-qubyrdan keledi. Úsh sorǵy-súzgi stansanyń sýdy tazartý tehnologııasynda da kóp aıyrmashylyq joq. Úsheýi birdeı talap, standart boıynsha jumys istegen soń, úsh jaqtan keletin sýdyń sapasy birdeı.
Basshylyqpen sorǵy-súzgi stansasynyń áleýeti jaıynda az-maz pikirlesken soń, stansanyń birinshi qabatyndaǵy hımııalyq zerthana bólimine bettedik. Mundaǵy mamandar sýdyń sapasyn saǵat saıyn tekserip otyrady. Zerthananyń aǵa laborant hımıgi Aızada Álkebaeva sýdyń quramyn teksererde birinshi hlordan bastaıtynyn aıtty. Hlor mıkroorganızmderdi óltirý úshin qoldanylady. Onyń sýdaǵy úlesin mamandar arnaıy úsh reaktıv qoldanyp anyqtaıdy. Sol qospalardy birinen soń birin aralastyrǵanda sý áýeli kúlgin tústi reńk berip, keıin móldir, tússiz keıipke qaıta kelýge tıis. Táýlik boıy jumys isteıtin zerthanada mamandar sýdyń móldirligin kúni-túni baqylap, tıisti synamasyn alyp otyrady. Eger sýdyń quramynda ózgeris baıqala qalsa, mamandar ony sýdy tazalaýdyń ekinshi kezeńine jetkenshe tıisti sharalar qoldanyp, rettep qoıady. Oraıy kelgende nysannyń ekinshi qabatyndaǵy bakterıologııalyq zerthanaǵa da ótip, ınjener-bıolog Alına Qoılybaıdyń sózine qulaq túrdik.
– Bakterıologııalyq zerthana taza jáne las dep eki aımaqqa bólingen. Munda biz tikeleı mıkroorganızmdermen jumys isteımiz. Zerthanaǵa kelgen synamalardy áýeli tirkeımiz. Keıin synama tereze arqyly birinshi bólmeden ekinshi, keıin úshinshi bólmege ótip, osy tizbekpen jalǵasa beredi. Ár bólmede aýany tazalaıtyn lampalar ornatylǵan. Sebebi syrttan aýa kelmeýge tıis. Munda parazıtologııa bólmesi de bar. Bakterıologııalyq zertteýler kúnde bir márte júrgiziledi. Sebebi mıkroorganızmder ósip shyǵýy úshin termostatta táýlik turýy qajet. Bir taldaý jasap, bir synamany tekserý úshin táýlik ketedi. Sorǵy-súzgi stansasyna keletin sýda tiri organızmder bar ǵoı. Olardy eń birinshi zalalsyzdandyramyz, hlorlaımyz. Mıkroorganızmderge hlordyń, basqa reagentterdiń qalaı áser etetinin bári-bárin zerttep otyramyz, – deıdi A.Qoılybaı.
Sátbaev kanalynan qubyr tartylady
Byltyr Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev elordany damytý máseleleri jónindegi keńeste qalanyń bas josparynda eskerilmegen keıbir túıtkilderdi tizip berdi. Sonda Memleket basshysy sý qoımasynyń aldaǵy jyldarda sarqylý qaýpi baryn, qoımanyń laılanyp, lastanyp jatqanyn aıtty. Prezıdent qoımanyń túbin tazalap, ony tereńdetýdi, bógetin tolyq tekserip, nyǵaıtyp, oǵan Q.Sátbaev kanalynan sýdyń turaqty kelip turýyn qamtamasyz etýdi tapsyrdy. Astanany aýyzsýmen qamtamasyz etý máselesin keıinge qaldyra berýge bolmaıtynyn eskertti. Úkimetke ákimdikpen birge Astanany sýmen qamtamasyz etýdiń balamaly joldaryn qarastyrýdy júktedi.
Iá, bıyl kóktemdegi tótenshe jaǵdaıdan keıin elimizdiń kóp óńiri sýdan tarylmady. Astana sý qoımasynda da sýdyń tómendegeni baıqalmaǵan. Ázirge oǵan alańdamaı-aq qoısa da bolady. Eskiniń aty eski degen. Astana sý qoımasynyń 1968 jyly salynǵanyn da esten shyǵarmaǵan jón. Jyldan-jylǵa qala halqy ósip jatyr. Qurylys qarqyny báseńdegen joq. Endi Ertis-Qaraǵandy (Q.Sátbaev) kanalynan qubyr tartylyp, №4 sorǵy-súzgi stansasynyń joba-jospary merziminen keshikpeı oryndalsa, aldaǵy 15-20 jyl qalany alańsyz sýmen qamtýǵa bolady deıdi mamandar.
Saladaǵy taǵy bir másele – maman tapshylyǵy. Tasqyn kezinde sý sharýashylyǵy salasynda bilikti mamandardyń tapshylyǵyn Prezıdent te aıtty. Jýyrda Jambyl oblysynda Qazaq ulttyq sý sharýashylyǵy jáne ırrıgasııa ýnıversıteti quryldy. Endi sonda bilim alǵan bilikti mamandar saladaǵy biraz kemshilikti retteıdi dep seneıik.
– Bizdegi úsh sorǵy-súzgi stansada 150-den astam jumysshy bar. Osyǵan zerthanada jumys isteıtin mamandardy qossaq, tup-týra 200-ge shamalaıdy. Stansalardy bólip-jarmaımyz. Qaı stansada maman tapshylyǵy baıqalsa, soǵan basqa stansadaǵy jumysshylar kómekke tartylady. Prezıdent sý mamandarynyń tapshylyǵyn aıtty. Iá, tapshy. Sondyqtan biz mamandy jumysqa alǵanda birden aýyr júk artpaı, ózimiz úıretip, ózimiz tárbıeleımiz. Bizge sý mamandary qajet. Tek bizge ǵana emes, sý qoımalaryna, sý sharýashylyǵy basseınderine, egistikti sýmen qamtyp otyrǵan mekemelerge de aýadaı qajet. Mysaly, biz bıyl jańa stansany iske qosqanda maman izdedik. Amal joq, tappaǵan mamandardy ózimiz úıretip jatyrmyz. Bilikti maman bolsa, birden jumysqa alar edik. Jumysshylardyń jalaqysyn da qoldan kelgenshe kóterip jatyrmyz. Sebebi salada bilikti mamandy ustap qalýǵa onyń jalaqysy da joǵary bolýy kerek. Qazir Astana qalasynda sý tarıfi eń arzan demesek te, eń tómen tarıfterdiń qatarynda, – deıdi sorǵy-súzgi stansasynyń basshysy Talǵat Bekmaǵambetov.
Sýdy únemdeý úshin tarıfti kóterý kerek pe?
Bıyl qalada sýdyń tarıfi shamamen 11 teńgege qymbattap, turǵyndar sýdyń ár tekshe metrine 89,34 teńge tólese, zańdy tulǵalar úshin 326,69 teńgeniń shamasynda (qosymsha qun salyǵyn qosa alǵanda). Árıne, bul tarıfti kommýnaldyq qyzmettegi jaryq, jylýdyń tarıfimen salystyrýǵa múlde kelmeıdi. Qala turǵyndary aı saıyn sýǵa orta eseppen 1-3 myń teńgeniń shamasynda tólese, munyń ózi ózge óńirlermen salystyrǵanda ájeptáýir tómen. Eger sýdyń baǵasy eselep kóterilse, onda sýdy únemdep paıdalanatyndar kóbeıip, sý jetkizetin mekemelerdiń jaǵdaıy ońalar edi. Alaıda joǵary tarıftiń quny ınternetke, jaryqqa, jylýǵa, qoqys shyǵarýǵa, taǵysyn taǵy shyǵyndarǵa aı saıyn tólem jasaıtyn halyqtyń qaltasyna jeńil tımeıdi. Ásirese kópbalaly, az qamtylǵan otbasylarǵa qıyn bolary anyq. Qazir sý tapshylyǵy búkil álemdi alańdatyp otyrǵany daýsyz. Sýdyń jaıymen álemde geosaıası ahýal órshıdi degen úreı bar. Sý sarqylatyn resýrs bolǵan soń, ony únemdeý kerek. Mundaıda keleshekti oılap, tarıftiń baǵasyn eselep kóterý arqyly sý únemdeımiz desek, áýeli sýdy únemdep paıdalanatyn tehnologııalardy iske qosyp, ony turǵyndarǵa úıretý qajet. Munyń barlyǵyn Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi, jergilikti ákimdik, sý mamandary keńesip, áli saralaı jatar.
«Astana sý arnasy» memlekettik kommýnaldyq kásipornynyń sorǵy-súzgi stansalary strategııalyq nysan sanalady. Strategııalyq nysan bolǵan soń talap qatań, keleńsizdikke jol bermeıdi. Birinshi stansa kúrdeli jóndeýden 2017-2018 jyldary ótse, ekinshi stansa 2011 jyly paıdalanýǵa berildi. Mundaı stansalar ońaı toqtamaıdy, tipti deseńiz ǵasyrǵa jetýi múmkin.
Qala halqy kóbeıip, turǵyn úıler irkes-tirkes salynyp jatqan elordada sorǵy-súzgi stansalardyń qýaty bálen jylǵa jetedi dep eshkim kepildik bere almaıdy. Tipti keler jyly sýdyń tutyný kólemin shamalap boljaǵanmen, dóp basyp aıtý qıyn. Eger qala ákimdigi byltyrǵy qatelikten sabaq alǵan bolsa, sýǵa qatysty aýqymdy jobalar merziminen keshikpeýge tıis. Al jańadan salynatyn stansanyń naqty joba-jospary belgili bolsa, ol týraly kezi kelgende habarlaımyz.