Tulǵa tujyrymdamasy

Búginde N.Ońdasynov atyndaǵy mektep pen murajaıdaǵy kúrdeli jóndeý jumystary aıaqtalýǵa jaqyn. Murajaı 2004 jyly qazan aıynda ashylǵan bolatyn. Degenmen bul ǵımarattyń tarıhy tereńde, ıaǵnı 1904 jyly salynǵan. Tóbesi qamyspen jabylǵan, bos turǵan ǵımaratqa 2004 jyly jóndeý jumystary júrgizilip, alǵashqyda N.Ońdasynov atyn­daǵy memorıaldyq mýzeı bolyp ashylǵan. О́kinishke qaraı, 2012 jyly qańtarda mýzeıden órt shyǵyp, 7 birdeı tehnıka men 50-den astam adam tilsiz jaýdyń betin qaıtarǵan. N.Ońda­synov murajaıynyń alǵashqy basshysy, Túrkistan qalasynyń qurmetti azamaty Jarylqasyn Áziretbergenov sol jyldary Máskeýden 900-ge jýyq eksponat ákelgenin, jalpy murajaıdaǵy 3 myńǵa jýyq jádigerdiń órtten aman qalǵanyn aıtady. Jón­deý jumystarynan keıin 2014 jyly murajaı jumy­syn qala­da ashylǵan etnogra­fııa­lyq mýzeı­diń fılıaly retinde qaı­ta jalǵas­tyrǵan.

«Bul murajaı ornalasqan aýmaq buryn temirjol saıabaǵy bolǵan. Osy saıabaq 100 jyldyǵy qurmetine N.Ońdasynov kesheni bolyp ataldy. Bul jerde N.Ońdasynov atyndaǵy daryndy balalar mektebi salyndy. Mýzeıdiń kireberisine shaǵyn bıýsti qoıyldy. Oblys ákimi Darhan Saty­­baldynyń qoldaýymen tıisti qarjy bólinip, búginde mýzeıde kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilip otyr. Bul da bir bitkeli turǵan ıgi is. Degenmen taǵy bir sharapaty mol is qolǵa alynsa jón bolar edi. N.Ońdasynov jaýapty qyzmetterde júrip shyǵarmashylyqtan da qol úzbedi. Tynbaı izdenip, bilimdiligimen bıikti baǵyndyrdy. Jemisti eńbek etti. Arab, parsy, orys tilderine júırik boldy. 1969 jyly «Arabsha-qazaqsha túsindirme sózdigi», 1974 jyly «Parsy-qazaqsha túsindirme sózdigi» jaryq kórip, el yqylasyna bólendi. Ol eńbekterin oqyǵan ǵalymdar ne laboratorııasy joq, ne ınstıtýty joq, ne hatshysy joq, jalǵyz zeınetker osynsha eńbekti qalaı jazǵan dep tańǵalady. Túsin­dirme sózdikterin jazǵan kezderi men ol kisiniń qasynda kómekshi bolyp júrdim. Amangeldi atyndaǵy kolhozdyń partkom hatshysy edim. Onyń áńgimesinen ol kezde arab tilin tereń taldaıtyn ǵa­lymdar az ekenin ańǵardym. Son­dyq­tan túsindirme sózdigin basýda kóp kedergi boldy. Biraq Dımash Ahmet­uly Qonaev tikeleı tapsyrma be­rip, bul kisiniń eńbekterin Tájik ǵylym akademııasyna jiberdi. Sol tájik eliniń ǵylym akademııasy jo­ǵary baǵalap, qorytyndy berdi. D.Qonaevtyń yqpal etýimen bes tom­dyq kitaby basylyp shyqty. Jal­py, onyń ǵylymı eńbekteri az taralymmen shyqqandyqtan, qazir taba almaısyz. Sondyqtan N.Oń­da­synovtyń eńbekteri qaıta basy­lyp shyqsa, bilimdi urpaqtyń dúnıe­ta­nymyn keńeıtýge septigi tıer edi», deıdi Jarylqasyn aqsaqal.

Al Nurtas Ońdasynov atyn­daǵy mamandandyrylǵan daryn­dy balalar mektebiniń irgetasy 2002 jyly qalanyp, 2004 jyly paıdalanýǵa berilgen. Daryndy balalarǵa arnalǵan arnaıy mektep bolǵandyqtan oqýshylardy jetinshi synyptan bastap qabyldaıdy. Mektep basshylyǵynyń málimdeýinshe, jyl saıyn túlekteriniń 95-97%-y joǵary oqý ornyna túsedi. Mektep janynda oqýshylarǵa arnalǵan jataqhana bar. Bilim oshaǵy 320 oqýshyǵa arnalǵanymen, 365 bala bilim alady. Jıyrma jyl buryn paıdalanýǵa berilgen mekteptiń kúrdeli jóndeý jumystary aıaqtalýǵa jaqyn.

Jóndeý jumystary – mereı­toıǵa daıyndyqtyń, árıne, bir bóligi ǵana. Túrkistanda ǵy­ly­mı konferensııa, elimizdiń óńir­le­rinde de túrli is-shara óteri anyq. О́ıtkeni N.Ońdasynovtyń jarqyn qoltańbasy elimizdiń barlyq óńirinen kórinis tabady. Sol jyldary elimizde ashylǵan munaı, túrli-tústi metaldardyń orasan zor ken oryndary, qalalar men kentterdiń, keńsharlar men ujymsharlardyń ósip kórkeıýi, halqymyzdyń soǵystan keıingi jyldardaǵy áleýmettik-tur­mystyq jaǵdaıynyń jaqsarýy sonyń aıǵaǵy. О́zi týyp-ósken Ońtústik ólkesin de nazarynan tys qaldyrmaǵan. Kónekóz qarııalar onyń is-saparmen únemi kelip-ketip otyrǵanyn aıtady. О́tken ǵasyrdyń 40-jyldary Ortalyq Qazaqstannan, Aqtóbe, Qyzylorda oblystarynan, Áýlıe­ata, Shymkent, Túrkistan, Qazyǵurt aımaqtarynan alǵashqy kezeńde 18 myńǵa jýyq, keıinnen 14 myńǵa jýyq óz erkimen kelgen erikti jumysshylar Myrzashóldi ıgerýge Ońdasynovtyń basshylyǵymen jumyldyryldy. Tyń jerlerdi ıgerýde, «Dostyq» kanaly men júzdegen shaqyrym aryq-atyz­dar­dy salýda jumysshylar qyrýar eńbek etti. Sonyń nátı­je­sinde memleketke júz myńdaǵan baǵa­ly, strategııalyq mańyzdy shıki­zat, aq maqta tapsyryldy. Res­pýb­lı­kada birinshi bolyp sýarmaly jer kólemin kóbeıtý maqsatynda Qyzylqum óńirin sýlandyrýdy másele qylyp kóterdi. Shardara sý qoı­ma­syn salýdy bastady. Osy bir ıgi isterin umytpaǵan jergilikti zııa­ly qaýym uly tulǵanyń elimizge, sonyń ishinde Myrzashól óńirine sińirgen orasan zor eńbekterin eskere, Atakent qalashyǵynda Ońda­­sy­­novtyń eskertkishin ornatyp, bir kóshege atyn berý óskeleń urpaqqa úlgi-ónegesi mol is bolatynyn aıtýda. Al Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, jýrnalıst, dıplomat, qoǵam qaı­rat­keri, ońdasy­nov­tanýshy Erjan Úbaı­dauly osy­dan úsh jyl buryn jaz­ǵan maqa­la­synda Ermıtajdaǵy taı­qazandy Túr­kis­tanǵa qaıta ákelýge Máskeý­de turǵan N.Ońdasynovtyń ara­las­qanyn bireý bilse, bireý bil­meı­tinin aıtady.

«1982 jyly Máskeýge barǵan saparymda Nurtas Ońdasynov aǵaı­dyń úıine sálem bere kirdim. Eldiń jańalyqtaryn, Túrkistandaǵy ıgi isterdi aıttym. Jubaıy Valentına Vasılevna qazaqy dástúrmen dastarqan ázirledi. Ol jerde irimshik, qurt, shubattan dám tattyq. Bizben birge úlken uly Iskendirbek Nurtasuly da boldy. Nurtas aǵa maǵan bata berip, elge sálem aıtty. Keıin qaıtys bolǵannan keıin óziniń amanaty boıynsha týǵan jeri Túrkistanǵa jerlendi. Áli esimde, Máskeýden N.Ondasynovtyń denesin elge ákelýge Saǵıdolla Qubashev pen О́zbekáli Jánibekov ólsheýsiz úles qosty. Búginde Túrkistanda Nurtas Ondasynovtyń atynda mektep, kóshe, murajaı bar. О́zi týyp-ósken Amangeldi aýyly búginde Nurtas aýyly dep atalady. Almatyǵa músini ornatyldy. Endi Túrkistannyń tórinde de úlken eńseli eskertkishi boı kóterse degen tilegimiz bar», dep jazady Erjan Úbaıdauly.

О́kinishke qaraı, bul tilek ázirge oryndalmady, ıaǵnı Túrkis­tan­da Ońdasynovtyń eńseli es­kert­kishi joq. Sondaı-aq Nurtas Oń­da­­synov týraly derekti fılm­der­diń telearnalarda kóp kór­setile ber­meıtinin, el damýyna atsa­lys­qan tulǵa týraly kór­kem fılm túsirý, Almatydaǵy joǵary oqý oryn­darynyń birine qaıratkerdiń esi­min berý qajettigin aıtýshylar da bar.

Iá, «taǵdyr el basqarýdy, ha­lyq úshin qam jeýdi syılaǵan» N.Ońda­synov barlyq qurmetke laıyq. Jaýapty da joǵary laýa­zymdy qyzmetterde óz otbasynyń múdde­si­nen góri el, halyq múddesin joǵary qoı­ǵan Ońdasynov estelikterinde: «El basqarý bilgenge – mehnat, bil­me­genge – qanaǵat. Maǵan mehnat boldy, sebebi, eń aýyr kezeń soǵys, kúızelgen sharýashylyqty qaıta qalpyna keltirý jyldaryn­da el basqardym. Sol kezde hal­qy­m­nyń jaǵdaıy kúni-túni esim­nen shyqqan emes, qaıtsem jaǵ­da­ıyn jaqsartamyn, kórkeıtemin, kem-ketigin kelistiremin deýmen ómirim ótti...» deıdi. Al Aqsaqaldar alqa­synyń tór­aǵasy Jarylqasyn Áziret­bergenov Ońda­sy­nov­tyń árbir qazaq tórine jazyp ilip qoıa­tyn, urpaqtan-urpaqqa mura qylyp qal­dy­ratyn taǵy bir ónegeli sózin eske saldy.

«Qazaqtyń birtýar iri tulǵasy Nurtas Dándibaıuly tártipti ózinen bastady. Onyń: Men úsh nárseden tazamyn. Birinshiden, sonsha jyl el basqaryp otyryp bireýge naqaqtan-naqaq jala jaýyp, qııanatqa barǵan emespin, bireýden bir som da para alǵan emespin – qolym taza! Ekinshiden, 1937-38 jyldardaǵy qaraly kúnderde bozdaqtardy atyp jatqanda, bir qaǵazǵa qol qoıǵan emespin – arym taza! Úshinshiden, adamdardy ataǵa, rýǵa, júzge bólgen emespin – júzim taza!» degeni búgingi jáne bolashaq urpaqtyń da sanasynda turatyn ósıetti sóz. Tipti aıtýly tulǵanyń ulaǵatty sózderin arnaıy kúntizbe nemese basqa úlgide zaman talabyna saı bezendirip, árbir qyzmetkerdiń aldyna qoıyp, ıa bolmasa kózge túser etip ilip qoısa durys bolar edi. Nurtas Dándibaıuly eshkimniń ala jibin attamady, memleket qambasyna qol salmady, oılaǵany halyq qamy boldy. Soǵystan sońǵy qıraǵan sharýashylyq pen turalaǵan turmysty tez arada aıaǵynan tik turǵyzýǵa yqpal etti. О́z ómirindegi jibergen qatelikterin de jasyrmaı jarııa etkenin bilesizder. О́z jazbalarynda bolashaq urpaqty saqtandyrǵan ol Ál-Farabıdiń qaǵıdasy únemi esinde júretinin aıtady. Jalpy til, dástúr, salt-sana týraly maqala jazǵanda, ult uryǵynan dándi joǵaltyp almasaq eken degen ýaıymnan jazatynyn jasyrmaıdy. Ult uryǵy – tili, dástúri, salty, osydan nár alǵan adam ǵana óz ultynyń ókili bola alatynyn aıtady. Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesin maqtan ete aıtqan esteligi de kópshilikke jaqsy málim. Nurtas Dándibaıuly: «Birde Sırııa memleketine Keńes Odaǵynyń delegasııa quramynda bardym. Men Qazaqstannan, astanasy Almaty dep edim eshkim bilińkiremedi. Sosyn týǵan jerim Túrkistan, ondaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesin aıttym. Sol-aq eken, japyrlap kelip qolymdy alyp, ústimdegi kıimimniń (uzyn aq kóılek kıgizip qoıǵan) etegin súıip, ábiger boldy da qaldy. Sóıtsem, bar ǵumyryn sýfızm ilimin ýaǵyzdaýǵa arnaǵan, danalyq oılarmen unaǵan Qoja Ahmet Iаsaýıdy sırııalyqtar da jaqsy biledi, ári úlken qurmet tutady eken. Qoja Ahmet Iаsaýımen jerles bolǵandyǵym úshin ǵana taban astynan eń qurmetti bolyp shyǵa keldim. Odan keıin barǵan jerdiń bárinde maǵan erekshe kóńil bólinip, qurmet jasalatyn boldy. Sol kezde sózderimizde, tilde uqsastyqtyń barlyǵyn baıqaǵanmyn», deıdi. Ońdasynov qazirgi Atyraý men Mańǵystaý birigip, Gýrev oblysy bolyp turǵan kezde sol oblysty 8 jyl basqardy. Aqyrynda Hrýshevtiń qysymymen, memlekettik iste tájirıbesi molaıǵan shaǵyna qara­mastan-aq, zeınetkerlikke jasy jet­pese de 58 jasynda shyǵaryp jibe­redi. Zeınetkerlikke shyqqan soń Máskeýde turdy», deıdi Jaryl­qa­syn aqsaqal.

Memleket jáne qoǵam qaı­rat­keri, Qazaqstan Úkimetin 13 jyl basqarǵan Nurtas Ońdasynovtyń ómiri de, qyzmettik joly da naǵyz «tar jol, taıǵaq keshý» kezeńde ótti. Stalındik repressııa men Hrýshevtiń bıligi júrgen alpysynshy jyldardyń basyna deıingi aralyqta ýaqyttyń quly bolyp qalý ońaı edi de, halyqtyń uly bolyp qalý tym qıyn edi. Aq-qarany anyqtamaı, talaı qyrshyndy qynadaı qyryp ketken 1937 jyldyń sońyna qaraı bar-joǵy 34 jasta joǵarǵy qyzmettiń jaýapkershiligin arqalady. Onyń esimi Qazaqstannyń damý kezeńimen tyǵyz baılanysty ekeni daýsyz. Keshegi Keńester odaǵy kezeńinde ultymyzdyń, memleketimizdiń qalyptasýyna q­a­jyrly eńbegimen súbeli úles qosqan aza­mat­tardyń aldyńǵy qatarynda Nurtas Ońdasynov tur. Derekterge kóz júgirt­sek, Nurtas Dándibaıuly 1940-1953 jyldar aralyǵynda Qazaq Respýblıkasy Halyq komıssarlar keńesiniń tóraǵasy qyzmetin atqardy. Uly Otan soǵysy jyldary halqymyzdyń kúsh-jigerin biriktirip, dushpandy jeńý jolynda óz úlesin qosty. Qalalarda ondaǵan-júzdegen zaýyt, fab­rıka salynyp, olardyń jumystary 2-3 maýsymdyq júıege aýystyrylyp, jumysshylar kúndiz-túni tynymsyz eńbek etti. El basyna túsken aýyrtpashylyqtan eńsesin tikteı almaı jatqan jyldary úkimetti basqarǵan qaıratker iskerligimen, uıymdastyrýshylyq qabiletimen tanyldy. Aldymen saýatsyzdyqty joıý isine belsene kiristi. Shalǵaı aýdandarda muǵalimder daıyndaıtyn ýchılısheler, oblys ortalyqtarynda muǵalimder daıarlaıtyn kýrstar, oblys ortalyqtarynda muǵalimder ınstıtýttaryn ashýǵa aıryq­sha mán berdi. Elimizdiń mádenıeti men ádebıetin, rýhanııatyn damytýǵa orasan zor úles qosty. Sondaı-aq jarııa derekterde soǵystyń aýyr kezeńderine qaramas­tan, halyqtyń rýhyn kóterý maqsatynda N.Ońdasynovtyń tóraǵalyǵymen uly aqyn Abaı Qunanbaıulynyń 95 jáne 100 jyldyq mereıtoılry joǵary dárejede atap ótilgeni aıtylady. Ońdasynovtyń qoldaýymen kóptegen qalada joǵary oqý oryndary ashylǵan. Bir ǵana Almatyda polıtehnıkalyq, Qyzdar pedogogıkalyq ınstı­tý­tynyń, Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııanyń, medısınalyq, shet tilderi, dene shynyqtyrý ıns­tı­týttarynyń irgetasy qalandy. Opera jáne balet teatry­, oblystarda drama teatrlary ashylyp, fılarmonııa, án-bı ansamblderiniń uıymdastyrylýyna uıytqy boldy. Qaraǵandy metallýrgııasyn, Moıynty-Shý temir jolyn, teriskeıge temirjol tartý, elimizdiń munaı-gaz salasyn ıgerýge uıytqy boldy. Elimizde tuńǵysh ret Ǵylym akademııasynyń derbes qurylysyna birden-bir atsalysqan Nurtas Ońdasynov jańa ǵıma­rat­tyń salynýyna qarajat qaras­tyryp, irgetasy qalanǵanda yrymdap «Qazaq ǵylymy kúmisteı taza bolsyn» dep kúmis aqsha shash­qany belgili. Qazaq Ǵylym aka­de­mııasyna Qanysh Sátbaevtyń basshy bolyp kelýine sebepshi boldy. Qanysh Imantaıulynyń gazetke jarııalanǵan maqalasyndaǵy bolashaq ǵylymnyń sóz zerdeleýi unap, jańa oı-pikirlerin bilýge, tanysýǵa Máskeýge shaqyrady. Kezdesip, pikir alysqannan keıin, Keńester odaǵy Ǵylym akademııasynyń prezıdenti ­V.Ko­ma­­rovqa alyp baryp: «Qazaq Ǵylym akademııasynyń bolashaq prezıdenti...» dep tanystyrady. 1942 jyldyń basynda kendi Altaı, Lenınogor, Rıdderge is-saparmen barǵan N.Ońdasynov bilimdi, baısaldy Dinmuhamed Qonaevty kezdestiredi. Keıinnen Almatyǵa kelip, Qazaqstan kompartııasy ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy Skvorsovpen aqyldasyp, ózine orynbasarlyqqa shaqyrady. О́zin Ońdasynov shákirtimin dep sanaıtyn memleket qaıratkeri Dinmuhamed Qonaev óz kitabynda: «Nurtas Ońdasynovtyń mektebinen óttim. Sol kisiden alǵan tájirıbemniń arqasynda osyndaı bıikke jettim» dep jazǵan. Nurtas Dándibaıulynyń sharapatyn kórgen jandardyń biri – músinshi Hakimjan Naýryzbaev.

«Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń naǵyz dúrildep turǵan kezinde Qostanaı oblysy Uzynkól aýdanyna barǵan Nurtas Dándibaıuly aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasynyń kabınetinde saz balshyqtan jasalǵan Abaı men Jambyl músinin, qoı, eshki, jylqy, túıe sııaqty úı janýarlarynyń beınesin kóredi. Ony kim jasaǵanyn surastyrady. Aýdan basshysy 16 jastaǵy at baǵýshy balanyń jumysy ekenin aıtady. Jasóspirimdi shaqyryp sóılesken Nurtas Dándibaıuly ony oqýǵa jiberýdi oılaıdy. Alǵashqyda otbasy jaǵdaıyn oılap, kónbegen balaǵa músin degen ónerdiń úlken túri ekenin, qazaqta ázirshe músinshi joǵyn, oqyp, bilim alsa, úlken óner ıesi bolyp ketetinin túsindiredi. Hakimjan Naýryzbaevtyń talantyn tanyp, Almatyǵa alyp kelip oqytady. Sol kezde soǵystyń áserinen Almatyǵa qonys aýdarǵan úlken sýretshi, músinshilermen tanystyrady. Almatydaǵy kórkem sýret ýchılıshesine ornalastyrady. Ýchılısheni bitirgen soń Hakimjan Harkov kórkem sýret ınstıtýtyna túsip, Mýhınanyń jetekshiligimen oqıdy. Osylaısha, qazaqtyń tuńǵysh músinshisine qamqorlyq jasaıdy. Sol Hakimjan Narýyzbaev – elimizge tanymal músinshi, Almaty qalasyndaǵy Abaı eskertkishiniń avtory», deıdi Jarylqasyn Áziretbergenov.

Ol Úkimet basynda otyrǵan on úsh jyl ishinde joǵarydan – Máskeýden túsken buıryqty buljytpaı oryndaıtyn oryndaý­shy qyzmetker emes, halyq múd­desi úshin nebir iri-iri máseleler men bastamalar kóterip, ony sheshe alǵan qaıratker dárejesine kóterildi. Biraq joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, onyń osynaý qaıratkerligi Hrýshevke una­maı, ekeýi qyzmet barysynda jıi-jıi kelispeýshilikke barypty. Sebebi Ońda­synov tyń ıgerý naýqanyndaǵy asyra silteýge ashyq qarsy shyqqan. Nurtas Dándibaıulynyń zeınetkerlikke shyq­qan­nan keıingi ómiri Máskeýde ótti. Ony Más­keýge otbasylyq jaǵdaıyna baıla­nysty kóshti dep júr. Bul jaıttyń túbine tereńirek úńilsek, sol tustaǵy bılik­tiń Ońdasynovty zeınet jasyna jetpeı turyp qyzmetten alastap qana qoımaı, óz ortasynan, óz pikirlesterinen de alys­tatýǵa barynsha kúsh salǵanyn baı­qaýǵa bolady. Qalaı bolǵanda da eli­miz­diń kórnekti memleket jáne qoǵam qaı­rat­keri retinde Nurtas Ońdasynov óne­geli jolymen, elshildik ustanymymen taza tulǵa tujyrymdamasyn urpaqqa amanat etip qaldyrdy. Bıylǵy mereıtoı is-shara­larynyń maqsaty da – halqy úshin qalt­qy­syz eńbek etken erdiń ónegesin óskeleń urpaqqa dáriptep, úlgi etý.

Túrkistan oblysy