Tamyz aıynda atameken Marqakólge sapar shegip qaıtýdyń sáti tústi. Aýdandaǵy azamattar Ystanbul Mımar Sınan ýnıversıtetiniń professory Ábdiýahap Qara ekeýmizdi elge kelińizder dep arnaıy shaqyrǵan edi. Qansha degenmen, Marqa óńiri Ábeń ekeýimizdiń atamekenimiz bolǵandyqtan, keńestik asyra silteý jyldarynda ákelerimiz osy ólkeden shet jurtqa aýǵandyqtan, janymyzǵa jaqyn, júregimizge jyly seziledi. Biz barǵanda ólke tamyljyp, saparlaýǵa saı bolyp tur edi.
Ishki ister salasynyń ardageri, polısııa polkovnıgi Baqytbek Jamanbaev dosymyzdyń jol talǵamaıtyn kóligin minip, О́skemennen erte attanyp kettik. Qasymyzda belgili jýrnalıst, jazýshy Saılaý Tóleýov pen aqyn, Semeı ólketaný mýzeıiniń dırektory Qaırat Sabyrbaı baýyrymyz bar. Qaladan shyǵa bere Qalba taýlarynyń sýly, nýly saı-salasy men qulyn jon qyrattary jan saraıymyzdy jadyratyp jiberdi. Tarǵyn-Taıyntyny artqa tastap, Samardyń saýyrynan eńkeıgende, áńgime aýany aıdyn-shalqar Zaısan kóline endete salynyp jatqan kópir qurylysyna aýdy. Áńgime aýanyna qarasaq, kópir qurylysy qara kúzde bitýi tıis. Kópir Kúrshimniń Zaısanǵa quıǵan tusyndaǵy qylbýyttan túsken eken. Solaı qaraı jol da salynyp jatypty. «A, qudaı tileýińdi bergir, bul jaqtyń halqynyń da bir tilegi aqtalatyn boldy-aý!» dep qoıamyz.
Kúrshim men Marqakól arasynyń joly ana bir jyldardaǵydaı emes, edáýir qalypqa kelip qalypty. Degenmen «Qarshyǵa», «Mańqan» kenishterinen rýda tasıtyn júk kólikteri aıamaı ezip, janshyp ótedi eken. Al osy kenishterdi ıgerip jatqan jeke kompanııalar jol qurylysyna kók tıyn qımaıtyny kórinip tur. Marqa óńiriniń jer qoınaýyn ashyp berip otyryp, odan záredeı paıda kórmese, onda jergilikti halyq ashynbaǵanda qaıtedi. Ala jazdaı shýlaǵan Kúrshimdegi Maraldy altyn kenishiniń jaǵdaıy soǵan kýá. Onyń ústine, ekologııa máselesi de ońyp turǵan joq. Estisek, kúni keshe ǵana Úkimet tek Marqakól aýdanynan jeke kompanııalarǵa taǵy 17 kenishti ashýǵa ruqsat beripti. Demek, qýyrdaqtyń kókesi alda degen sóz.
Jergilikti halyqpen aqyldaspaı belden basyp istep jatqan mundaı áreketterge «qaınaıdy qanyń, ashıdy janyń» bolyp kele jattyq ta, jolshybaı Qalǵuty men Terisaıyryq arasyndaǵy Tórebeıitinen solǵa burylyp XVIII ǵasyrda ómir súrgen, Qara Kereıdiń Qojambet elin bastap Marqa óńirin torǵaýyttardan azat etken batyr, bı Syrymbet babanyń basyna toqtap, quran baǵyshtadyq.
Qojambet Sary taýǵa shyqty kelip,
Aq naıman jatyp qaldy shıdi kórip.
Shaǵyrda bı Syrymbet degen kisi,
Qazaǵyn ornyqtyrdy jıyp-terip.
Altaı men Tarbaǵataı arqa belge,
Aýǵan el qonys tepti qaıtyp kelip... – dep О́r Altaıdyń áıgili shejireshi aqyny, tarıhshy hám dinı ǵulamasy Arǵynbek Apashbaıuly jyrlaǵandaı, Syrymbet óz kezinde Botaqara, Boranbaı, Qystaýbaı, Tolybaı bılermen birge Ábilmambet hanǵa keńesshi bolyp, Abylaı hannyń aldyn kórgen, Qabanbaı, Bógenbaı, Er Jánibek, Kókjal Baraqtarmen birge Ertisten ótip, Kúrshim-Marqa óńirin jaýdan tazartýǵa atsalysqan, Qaba basyna deıin el qondyrǵan batyr, bı. Ol týraly HVIII ǵasyrdyń sońynda Zaısan-Marqa jerine ǵylymı ekspedısııamen kelgen áıgili nemis saıahatshysy Iogann Sıverstiń jazbalarynda táptishteı baıandalady. Jalpy, Qojambet ata urpaqtarynyń Marqa jerine áıgili Shorǵa shaıqasynan soń birden kelip meken etkenin Potanınniń 1864 jylǵy Marqakólge saıahaty, 1899 jyly jazylyp alynǵan Sherbına ekspedısııasynyń materıaldary da dáleldeıdi.
О́kinishke qaraı, osynda shekaralyq óńirdiń ótken tarıhynan syr shertetin Syrymbet babanyń arǵy atasy, kezinde el qorǵaǵan egeı erlerdiń biri Qojambet batyrǵa qoıylǵan jazbasha tas ustyndy (eskertkishti) ashýǵa oblystyq ákimdik áli jol bermeı otyr eken. Biz Qaljyr aýylyna aıaldaǵan sátimizde jol boıynda betin taqtaımen jaýyp, shegelep tastaǵan eskertkishti kórip qaıran qaldyq. Kezinde ózi de tulpar minip, tý baılap jaýǵa shapqan, Syrymbetteı urpaǵy el-jurtyn bastap qıyr jaılap, shet qonyp, qazaq handyǵynyń shyǵystaǵy shekara shebin qorǵaǵan babanyń urpaq aldynda ne kinási bar eken degen oıda qaldyq. Kerisinshe, bul shekaralyq óńirdiń ótken-ketkenin túgendep, mádenı muralary men tarıhı eskertkishterin, belgili tulǵalaryn jarqyratyp alǵa ustaıtyn ýaqyt emes pe?! Kez kelgen eldi meken, aýdan nemese aımaqtyń bet-bedeli tek ekonomıkalyq-áleýmettik jetistikterimen emes, onyń baı tarıhy, mádenı murasy hám el-jurtqa belgili tarıhı tulǵalarymen de baǵaly. Onyń ústine, Marqakól – shekaralyq aýdan. Arǵy bette óziniń tarıhymen, mádenıetimen maqtanatyn Qytaı eli otyr. Sondyqtan Marqa óńirinde tek handyq dáýir kezeńin ǵana emes, erte jáne ortaǵasyrdaǵy tarıhı oryndardy ashyp, ata-babamyzdyń bul aımaqta erte dáýirden mekendep, eldik quryp kele jatqanyn pash etýimiz kerek.
Osy jolǵy Marqa sapary kezinde biz óńirde mundaı tarıhı oryndardyń kóp ekenine kóz jetkizdik. Mysaly, Aqjaılaý men Arasan Qaba jazyǵyndaǵy kóne saq, ǵun, túrki qorymdary, Qaljyr ózeni boıyndaǵy ejelgi Narqorǵan Qaljyr qonysy jáne Ertis boıyndaǵy Túıetas qalasy, XVII ǵasyrdaǵy jońǵarlardyń Bylǵary-Tabyt kenti, Torǵaı bıigindegi qalmaq bekinisi, Qýraı-mola bekinisi, Qıynkerish sekildi tarıhı-mádenı oryndardy ashý, áıgili Marqakól men Katonqaraǵaıdy jalǵaıtyn «Aýstrııa tasjolyn» qaıta jóndeý, Marqakól kólinde týrıstik nysandardy qurý, jol qatynasyn jaqsartý keleshekte aımaqtyń týrıstik tartymdylyǵyn arttyryp, jergilikti jerdiń ekonomıkalyq damýyna zor serpin bermek. Bul baǵytta aýdanda mol múmkindikter bar ekenine kýá boldyq.
Degenmen aýdan búginde memlekettiń de jeke kásipkerlerdiń de qoldaýyna muqtaj. Biz kórgen Marqakól aýdan ortalyǵy ájeptáýir aýmaqty alyp jatyr. Jeri qunarly. Qalashyqtyń ústin basyp Bas Terekti, Orta Terekti, Shet Terekti ózenderi aǵady. Soǵan bola aýdan ortalyǵynyń ataýy buryn Terekti bolypty. Al qazir óńirge qatysty úsh birdeı «Marqakól» ataýy bar: Marqakól kóli, Marqakól aýdany, Marqakól aýdan ortalyǵy. Mundaı birkelki ataýlardy qoldanýdan uǵym shatastyǵy paıda bolatyny belgili. Sondyqtan kól jaǵasyndaǵy Urańqaı aýylyn Marqakól kenti qylyp, aýdan ortalyǵyn Terekti ataýymen qaldyrsa quba-qup bolar edi deıdi aýdan turǵyndary. «Urańqaı» – qalaı aıtsań da eski ataý. Elimizde budan basqa da etnos atyna berilgen jer nemese ákimshilik ataýlardy ózgertetin ýaqyt keldi.
Osy saparymyzda oblystyq ákimdik aıaq alysy tym baıaý ekenine kóz jetkizdik. О́ıtkeni biz barǵanda arada 8 aı ótse de Marqakól aýdanynyń ákimi áli taǵaıyndalmapty. Qazirgi ákim Rústembek Kemeshev tek «mindetin atqarýshy» bolyp otyr. Aý, bul qalaı? Oblystyq ákimdik úshin aýdan ákimin taǵaıyndaý sonsha qıyn bolǵany ma! Mundaı qarqynmen eki jylǵa mejelengen Prezıdent tapsyrmasyn qalaı oryndamaq? Minekı, qabaǵyn túıip qara kúz de kelip jetti. Qys bolsa qyr astynda.
Jyl basynda shekara mańyndaǵy aımaqtyń áleýetin arttyryp, áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn kózdeıtin 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamany Ulttyq ekonomıka mınıstrligi usynǵan edi. Aýdannyń qaıta qurylǵanyn estip, aýyl aqsaqaldary qurbandyq shalyp, ájeler aq dastarqan jaıyp toılady. Nesin aıtasyń, sodan beri halyqtyń kóńil kúıi áli kóterińki. Degenmen halyqtyń sanasynda úmitpen qosa kúdik te joq emes. Sonyń biri – kásipkerlerdiń týrıstik maqsatta Marqakól qoryǵynyń mártebesin ulttyq parkke aýystyrý talaby. Buǵan sebep – Qytaıdan kelip, aımaqtyń qolaıly týrıstik tartymdylyǵyna qyzyǵýshylyq tanytýshylardyń kóbeıýi. Osynyń aldynda Qytaıdyń kórshi Altaı aımaǵynan, Qaba aýdanynan delegasııa kelip ketipti. Olar Marqakól óńirin shekaranyń arǵy betindegi Qanas kólimen birtutas keshendi halyqaralyq týrıstik aılaq retinde quryp shyǵý týraly usynystaryn ortaǵa salǵan kórinedi. Demek, qaı jaǵynan alǵanda da bul jobanyń táýekeli basym. Memlekettik qoryqty ulttyq parkke aınaldyrýdyń ekologııalyq zardaby da ońaı bolmaıdy. Sondyqtan Úkimet muny da memleket múddesin eskerip, óńirdegi turǵylyqty halyqpen aqyldasyp sheshkeni durys.
Budan ózge, Qytaıdyń Altaı aımaǵynan О́skemenge Ertisti boılap temirjol qurylysyn salý jobasy da kópten talqylanyp kele jatyr. Osy joba iske asqan jaǵdaıda Marqakól aýdany shekaradaǵy tuıyq aýdannan tranzıttik aýdanǵa aınalady. Soǵan sáıkes, turǵylyqty halyq aýdan ekonomıkasy da qaryshtap damıdy degen úmitte kórinedi.
Sapar kezinde Ońtústik Altaı jáne Tarbaǵataı jotalarynan, Altyǵyz bókterinen aqqan Qaba ózenderin aralap shyqtyq. Ásirese Qara Qaba men Arasan Qaba ózenderiniń arasyndaǵy Arasan jazyǵy, ondaǵy kóne qorymdar, balbal, qada tastar ertede bul óńirdiń táńirquttar men qaǵandardyń orda tikken qutty qonysy bolǵanynan derek beredi. Arasan Qaba ózeniniń sýy túgelimen arasan eken jáne ózen bastaýynyń taý baýraıynan tolyq aǵys kúıinde qaınap shyǵyp, bıiktigi 24 metrlik sarqyramadan etekke qulap jatyr. Mundaı qasıetti sý tek alpilik Shveısarııada ǵana bar kórinedi. «Qudanyń qudireti, munyń ózi dalaǵa aǵyp jatqan en baılyq qoı!» destik biz. Qazaqstannan bes qoldyń salasyndaı bes úlken Qaba ózeni aǵyp shyǵyp, Qytaıdaǵy úlken Qaba ózenin qalyptastyrady eken. Al kórshimiz bolsa ol sýdy ózimizden aıap, tam-tumdap qana jiberip otyr.
Marqa óńirine jasaǵan saparymyzdyń sońǵy kúni Aýstrııa tasjolyn boılap Qatonqaraǵaıǵa asatyn Alataı asýynan at basyn keri burdyq. Osylaısha, professor Ábdiýahap Qaramen birge Marqa jerindegi bir aptalyq saparymyzdy aıaqtap Astanaǵa qaıttyq. Jol boıy Bylǵary-Tabyt aýylynyń tusyndaǵy 1931 jyly «Aqnaıman qyrylǵan» dep atalatyn eskertkish tasqa toqtap, osy ólkede jatqan Esberdi batyr sekildi ata-babalarymyzdyń rýhyna quran baǵyshtadyq.
Tursynhan Zákenuly,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor