Til – halyqtyń eń mańyzdy qazynalarynyń biri. Jurtty jaqyndastyratyn baılanys quraly, dostyq dánekeri. «О́zge tildiń bárin bil, óz tilińdi qurmette» dep aqyn Qadyr Myrza-Áli aıtqandaı, qansha til bilseń de artyq etpeıdi. Eń bastysy, memlekettik tilińdi meńgerý – qurmettiń bıigi.
Memlekettik tildi damytýda Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń Etnosaralyq qatynastardy damytý komıtetiniń úlesi zor. Atalǵan baǵyt boıynsha birqatar jumys atqarylyp, onyń ishinde qazaq tilin erkin meńgergen etnos ókilderiniń qatysýymen uıymdastyrylatyn is-sharalar jáne aýqymdy jobalar qolǵa alynyp jatyr.
Bıyl ótken Qazaqstan halqy Assambleıasynyń XXXIII sessııasynda Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń «Men qazaq tili ýaqyt óte kele etnosaralyq qatynas tiline aınalatynyna senimdimin. Biz birtindep osyǵan kele jatyrmyz» degen sózinen elimizdegi etnostardyń arasynda qazaq tiliniń qoldanys aıasynyń keńeıip kele jatqanyn baǵamdap, ony kez kelgen azamattyń meńgerýi úshin esh kederginiń joqtyǵyna kóz jetkizýge bolady. Rasynda, qazaq tilin meńgerý jolyndaǵy óz tájirıbem eske túskende «Bolam degen balanyń betin qaqpaı, belin býǵan» ata-ananyń orny bólek ekenin uǵynamyn. Qandaı is bastasaq ta, til úırensek te, jaqyndarymyzdyń tilegi men qoldaýy mańyzdy. Áke-sheshemniń udaıy aıtatyn «Qazaq tilin oqy, ol saǵan árdaıym kerek» degen sózi sanamda jańǵyryp qana qoımaı, ómirlik ustanymyma aınalyp, qanattandyrdy. Ekinshiden, qazaq tilin úırenýge degen ádistemeler men resýrstardyń kóptigi de óz tańdaýymdy jasaýǵa septesti. Sonymen qatar men ǵana emes, qanshama jastyń júregine ot berip, jolyn ashqan Qazaqstan halqy Assambleıasynyń orny bólek, atqarǵan qyzmeti erekshe.
Qyldan názik, qylyshtan ótkir bul máselege kelgende kópetnosty elimizde memlekettik til saıasaty durys baǵytta júrgizilip kele jatqanyn qaınaǵan jumystyń ortasynda júrgen adam retinde basa aıta alamyn. Assambleıanyń memlekettik tildi damytý baǵytyndaǵy dástúrge aınalǵan «Uly dalanyń ultaralyq tili» forýmy assambleıa ambassadorlarynyń jeke tájirıbesi men til úırený tásilderin kórsetý arqyly memlekettik tildi meńgerý múmkindikterin nasıhattaý, tildi oqytýdyń jańa ádistemelerin taratý, memlekettik tildi jetik meńgergen jastardyń tájirıbesin kópshilikke nasıhattaý maqsatyn kózdeıdi. Qazaq tilin óz ana tilindeı meńgergen azamattardyń emin-erkin oı-pikir almasyp, til úırený jolyn ózgelerge úlgi ete otyryp, baıandaýy tyńdaýshyǵa qandaı keremet áser etedi.
Sondaı-aq QHA-nyń «Myń bala» mádenı-aǵartýshylyq jobasy memlekettik tildi meńgerýge yqylas tanytqan túrli etnostyń jas jetkinshekterin iriktep, yntalandyrý sharalaryna arnalǵan. Joba aıasynda jyl saıyn kórkemsóz oqýshylar arasynda áleýmettik jelide taqyryptyq chellendj jarııalanady, oǵan qatysatyndar qazaq aqyndarynyń óleńderin mánerlep oqıdy. Bir qýanarlyǵy, bul jobaǵa qatysýshylar sany kún sanap artyp keledi.
«Mámile» qazaq tilinde pikir almasý klýbtary el óńirlerindegi Dostyq úılerinde jumys júrgizedi. Klýb aıasynda qazaq tilin úıretý sabaqtary qatysam deýshilerge qashan da qoljetimdi.
«Assambleıa jastarynyń» bastamasymen byltyrdan beri júzege asyp kele jatqan «Úıde sóıle» jobasy búginde jastar arasynda tanymal ári qyzyqty orta jasap úlgerdi. Qazaq tilin úıden alysqa uzamaı-aq qyzyqty formatta úırenýge jaǵdaı jasalǵan.
QHA etnomádenı birlestikteri jastaryna arnalǵan aıtýly joba «Til mektebi» jyl saıyn jazǵy lager túrinde ótedi. Bul – etnostar ókilderi arasynda memlekettik tildi dáriptep, qazaq tilin oqytýdyń jańa ádistemelerimen tanystyryp, tildi odan ári óz betinshe oqýy úshin talapkerlerge jaǵdaı jasaıtyn eń tanymal joba.
Al endi QHA-nyń respýblıkalyq ashyq dıktanty memlekettik organdar, joǵary oqý oryndary, zııaly qaýym men etnomádenı birlestikter ókilderi qyzý qoldap, jyl saıynǵy ıgi dástúrge aınalǵan bastama ekenin erekshe atap ótý kerek. Bıyl da 5 qyrkúıek – Qazaqstan halqynyń tilderi kúnine oraılastyrylǵan jalpyqazaqstandyq ashyq dıktant respýblıka boıynsha 13 myń adamdy qamtydy.
Assambleıanyń sheńberinde 2021 jyly qazaq tilinde «Qazaqstan halqy ertegileri» kitaby jaryqqa shyqty. Eki tomdyq jınaqqa Qazaqstannyń 25 iri etnosynyń 114 halyq ertegisi engizildi. «Ertegiler álemi» jobasynyń aıasynda beınerolıkter túsirilip, «YouTube» platformasynda ornalastyryldy. Búginde qaralymy kún saıyn artyp, qyzyǵa kóretinderdiń qatary kóbeıip jatyr.
Qazaqstan halqy Assambleıasynyń XXXIII sessııasyndaǵy sheshimderiniń sheńberinde qolǵa alynǵan arnaıy jobalardyń ishindegi biregeıi – «Memlekettik til – etnosaralyq qatynas tili» jobasy. Bul joba – memlekettik tildi ilgeriletýge múddeli QHA qoǵamdyq qurylymdarynyń, memlekettik organdardyń, úkimettik emes uıymdardyń ókilderin jáne til janashyrlaryn biriktirýshi alań. Atalǵan jobanyń tusaýkeseri bıyl maýsymda Astanadaǵy Dostyq úıinde ótti. Is-sharaǵa Parlament depýtattary, QHA músheleri, EMB ókilderi, qoǵamdyq qurylymdardyń, azamattyq sektordyń jáne medıa salasynyń ókilderi, sonymen qatar elimizdiń túrli óńirinen kelgen memlekettik tildi nasıhattaýshy etnos ókilderi qatysty. Qazaq tiliniń mártebesin kóterý jolynda eńbek etip júrgen etnos ókilderi tájirıbesimen bólisip, memlekettik tildi oqyp-úırenýine járdemdesetin usynystar aıtyldy. Is-shara aıasynda memlekettik tildi belsendi nasıhattaýshy etnos ókilderi QHA-nyń «Alǵys» tósbelgisimen marapattaldy.
Taǵy bir aıta keterligi – barlyq óńirdegi Dostyq úılerinde etnostar tilderin úıretetin 123 úıirme mektep bar, onda memlekettik tilde oqytatyn 54 top jumys isteıdi.
Kórsetilgen jumystar – Assambleıa men «Qoǵamdyq kelisim» respýblıkalyq memlekettik mekemesiniń atqaryp jatqan jumystarynyń bir parasy ǵana. Bulardyń árqaısysy memlekettik tildi sýdaı taza meńgergen etnos ókilderin kópshilikke tanytyp, tilge degen qurmetti arttyra túsetini sózsiz. Memlekettik tildi damytý ári etnosaralyq qatynas tiline aınaldyrý barshamyzǵa ortaq dúnıe ekenin umytpaıyq.
Elına MASAGÝTOVA,
«Qoǵamdyq kelisim» RMM dırektory