El erteńi qandaı bolaryna tańdaý jasaıtyn kún taıap qaldy. Eger AES-ten bas tartsaq, aldaǵy ýaqytta qandaı qıyndyqtarǵa tap bolamyz? Bul suraq kóptiń kókeıinde júrgeni anyq. Sebebi energııa kózi tapshy memlekette barlyq sala boıynsha damý tejelip, ekonomıkalyq kórsetkishter quldyraı bastaıdy.
Atom elektr stansasy salynbasa, elimiz energetıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýde kúrdeli qıyndyqqa tap bolýy múmkin. Búginde elektr energııasy negizinen tym eskirip ketken, sol sebepti qomaqty ınvestısııaǵa muqtaj kómir stansalarynda óndirilip jatyr. Jahandyq dekarbonızasııa jáne parnıktik gaz shyǵaryndylaryn azaıtý jónindegi mindettemeler turǵanda kómir óndirisine qarjy quıýdyń qısynsyz ekeni taǵy belgili. Endi AES sııaqty balamaly energııa kózderinsiz el energııa tapshylyǵy, generasııalaýshy qýat qurylymyndaǵy teńgerimsizdik jáne halyqaralyq ekologııalyq mindettemeni oryndaı almaý qaýpine ushyraıdy. Onda jaǵdaı ońaıǵa soqpasy anyq. «Qazaqstannyń elektroenergetıkalyq qaýymdastyǵynyń» tóraǵasy Talǵat Temirhanovtyń aıtýynsha, el halqynyń teń jarymyn quraıtyn ońtústik aımaqtarda elektr energııasynyń tapshylyǵy 50 paıyzǵa jetti.
«Ol aımaqta maksımaldy tutyný júktemesi – 4 500 MVt, al shyǵarylym 2 100-2 200 MVt shamasynda. Dál osynshama elektr energııasy (2 400 MVt) áli jetispeıdi eken. Ońtústik jetispeıtin elektr qýatyn eldiń soltústiginen keletin úsh elektr jelisi arqyly alady. 500 kVt áýe jelisiniń derekteri shamadan tys júktelgen. Endi odan kóp kólemderdi jibere almaıdy. Sondyqtan eń durysy, eldegi barlyq energııa tapshylyǵyn jabý úshin ońtústik aımaqqa jetispeıtin 2 400 MVt-ty jabý maqsatymen atom elektr stansasyn ornatý qajet», deıdi ol.
Eldegi kómir zaýyttarynyń basym bóligi 50 jyldan astam ýaqyttan beri jumys istep tur. Bul olardyń ábden tozýyna ákeledi. Mundaı stansalardaǵy jabdyqtyń tozý deńgeıi synı deńgeıge jetedi. Keıde 100%-ǵa deıin jaqyndaıdy. Onyń kópshiligi kúrdeli jańartýdy nemese tolyq aýystyrýdy qajet etedi.
«Tozýdyń bul joǵary deńgeıi apattyń jıilep, kóbeıýine, elektr qýatyn óndirý tıimdiliginiń tómendeýine ákelip tireıdi. Sońǵy jyldary iri apattardy kórdik. Apat saldarynan elektr qýaty úzile bergen soń, jetispeıtin qýatty Reseıden ımporttaýǵa kóshtik. Ol jaqtan satyp alý baǵasy qymbat. Munyń bári túpkilikti tutyný úshin tarıftiń qymbattaýyna alyp keledi», deıdi qaýymdastyq tóraǵasy.
Al AES-tiń 1 GVt qýattylyǵy jylyna 5,9 mln tonna kómir nemese 2,2 mln tonna mazýt, áıtpese 2,6 mlrd tekshe metr gaz únemdeýge múmkindik beredi. Bul organıkalyq otynnyń janýynan paıda bolatyn orasan zor zııandy gazdardyń bólinýine, jylyna 830 myń tonnaǵa deıin (kómir stansasy) qatty turmystyq qaldyqtardyń túzilýine jol bermeıdi.
Kómirmen jumys isteıtin elektr stansalaryn jóndeýge jumsalatyn jyl saıynǵy shyǵyndar ártúrli. Biraq eski zaýyttardyń jumysyn jalǵastyrýǵa orta eseppen mıllıardtaǵan teńge qajet. Kóp jaǵdaıda bul kórsetkish buryn jabdyqqa salynǵan shyǵyndarǵa jáne stansanyń masshtabyna baılanysty. Bul shyǵyndarǵa turaqty jóndeý, eskirgen jabdyqty aýystyrý jáne elektr energııasyna suranysty qanaǵattandyrý úshin qajetti deńgeıde óndiristik qýatty ustaý da kiredi.
Jylý-elektr stansalarynan qorshaǵan ortaǵa taraıtyn lastaýshy zattar shoǵyry az emes. Máselen, 1 GVt energııa óndirý úshin jylý elektr stansalarynan aýaǵa 7-120 myń tonna aralyǵynda kúkirt totyǵy, 2-20 myń tonna azot totyǵy, 700-1 500 tonna maıda kúl, 3-7 mln tonna kómirqyshqyl gazy, 300 myń tonnadan astam kúl shyǵady. Al jylyna shyǵarylatyn 400 tonnaǵa jýyq ýytty metaldyń quramynda kadmıı, qorǵasyn, synap sekildi lastaýshy zattar bar. Al AES-ten 1 GVt energııa óndirý kezinde aýaǵa kúkirt totyǵy, azot totyǵy, maıda kúl, kómirqyshqyl gazy, kúl men ýytty metall sekildi hımııalyq lastaǵysh zattar taramaıdy. AES-tiń qorshaǵan ortaǵa osyndaı tıimdiligi bar.
Halel Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıteti Kaspıı keshenin zertteý jáne monıtorıng zerthanasynyń meńgerýshisi Mahambet Qudaıbergenulynyń pikirinshe, AES qurylysyn júrgizýge halyqaralyq qaǵıdalar saqtalýy qajet.
«Búginde halyqaralyq qarjylandyrý ınstıtýttary kómirge qatysty jobalarǵa ınvestısııa salýdan bas tartyp jatyr. Sebebi bolashaǵy joq. Al kún sáýlesi men jel birde bar, birde joq. Sondyqtan kún men jeldi alda turǵan maqsattardy sheshetin turaqty energııa kózi dep aıtýǵa bolmaıdy. Osynyń ishinen ozyp shyǵatyny – atom energetıkasy. Atom ındýstrııasyn damytý kerek. Elimizde salynýy múmkin atom elektr stansasy jańa talaptarǵa saı tehnologııamen qamtylsa, quptaýǵa bolady», dedi ol.
Al kómir zaýyttaryn jóndeýge arnalǵan jabdyqtar men bólshekterdiń basym bóligi Reseı, Qytaı jáne Eýropa elderinen ákelinedi. Elimizde mundaı quramdas bólikterdiń otandyq óndirisi áli tıisti deńgeıde damymaǵan. Saldarynan stansalarǵa derbes tehnıkalyq qyzmet kórsetý qıyndaıdy. Kómir zaýyttaryna ınvestısııa salý turǵysynan alǵanda, kómirteksizdendirýge baǵyttalǵan halyqaralyq úrdiske, kómirden bas tartýǵa baılanysty qarjylandyrýdy tartý barǵan saıyn qıyndaı túsýde. Qarjy ınstıtýttary kómir óndirýge qatysty jobalardy qoldaýdan kóbirek bas tartyp jatqany ras. Bul stansalardyń satyp alý josparyna sózsiz áser etedi.
Qazir AES týraly aqparatty syrttaı ǵana bilip, jaǵdaıdyń baıybyna tereńdeı almaı júrgender de bar. Bul olardyń jalpyhalyqtyq referendýmda durys tańdaý jasaýyna kedergi bolady.
«Adamdardyń durys tańdaý jasaýyna AES salýdyń paıdasy men qajettiligin túsindire otyryp, ashyq aqparattyq naýqan júrgizý qajet. Atom energııasy – energetıkalyq táýelsizdik pen elektr energııasynyń turaqty baǵasyn qamtamasyz ete alatyn eń taza jáne turaqty energııa kózderiniń biri ekenin erekshe atap ótken jón. Bul rette, atom elektr stansalarynan bas tartýdyń qaýip-qaterleri, sonyń ishinde elektr qýatynyń tapshylyǵy men tarıfterdiń kóterilý qaýpi týraly aıtý kerek», dedi spıker.