Qazaqtyń kórnekti ǵalymy, mehanıka ǵylymynyń iri ókili, elimizdegi geomehanıka iliminiń negizin qalaýshylardyń biri, jerasty, kólik jáne arnaıy qurylystar mehanıkasy boıynsha qazaqstandyq mektepterdiń negizin qalaýshy, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Shmıdt Aıtalıevtiń týǵanyna bıyl 80 jyl.
Sh.Aıtalıev 1935 jyly qańtar aıynyń 28-inde Oral qalasynda dúnıege kelgen. Ákesi Musa Aıtalyuly óz zamanynyń oıy ozyq, ortaq iske belsendi zııalysy bolyp, kóp jyl partııa qyzmetinde jaýapty oryndarda istegen eken. 1943 jyly Dondaǵy Rostov qalasynyń túbindegi Zlodeıskaıa stansasy úshin bolǵan soǵysta erlikpen qaza tabady. Aıta berse ol da óz aldyna jeke bir áńgime.
Al búgingi áńgimege qatystysy mynaý. Qazaq yrymshyl halyq qoı. Biz jyldar boıy júrek túbinde júrgen asyl armanymyzdy el ishinde kóneden kele jatqan jol boıynsha bir jaqsy nárselerge yrymdap, ushtastyryp jatamyz. 1935 jyly Musa otbasynda dúnıege tuńǵysh ul bala kelgende ákesi men anasy Kúldiraıhan qatty qýanady. Sol ýaqytta belgili keńes ǵalymy, matematıka jáne geofızıka salasynyń kórnekti mamany, Arktıka zertteýshisi, kóptegen ǵylymı ekspedısııalardyń uıymdastyrýshysy, ári jetekshisi, Keńes Odaǵy Ǵylym akademııasynyń akademıgi, Sosıalıstik Eńbek Eri Otto Iýlevıch Shmıdttiń ataǵy jer jaryp, esimi qazaq dalasyna da jetip, aýyzdan túspeı turǵan kez eken. Sol kúnderi gazetter de, radıo da tek O.Iý.Shmıdt týraly jazyp, aıtyp jatady.
Buryn-sońdy ata-baba jolymen yrymdap, dúnıe esigin jańa ashqan tula boıy tuńǵyshtaryna Musa aǵamyz halqyna bilimi men ǵylymynyń paıdasy molynan tıer akademık bolsyn degen asqar taýdaı armanmen Shmıdt dep at qoıady... Sh.Aıtalıev 1952 jyly Jánibek qazaq orta mektebin altyn medalmen bitirip, S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıteti fızıka-matematıka fakýltetiniń sol jyly jańadan ashylǵan mehanıka bólimine oqýǵa túsedi. Ýnıversıtette oqyp júrip, óz mamandyqtarynyń sheberleri sanalatyn ulaǵatty ustazdarynan tereń kásibı bilimge qosa tamyrly tálim-tárbıe alady. Bul jyldary basqa zamandastary sııaqty Shmıdt Musauly da jupyny kıinip, jutań tamaqtanyp júrgenimen, bilim men ǵylymǵa degen yntasy men qushtarlyǵy taýsylmastaı zor edi. Mehanıkanyń kúrdeli tájirıbelik tásilderin Novosibir qalasyndaǵy avıasııa zaýytynda ótkizgen tájirıbe barysynda meńgerdi. Sol zaýytta júrip bolashaq dıplomdyq jumysyna qajetti qundy materıaldar jınady.
1957 jyly esimderi álemge áıgili ǵalymdar – orys avıasııasynyń atasy atanǵan N.E.Jýkovskıı men onyń shákirti, gaz dınamıkasynyń negizin salýshy S.A.Chaplygınniń artqy jıekteri dóńgelengen avıasııalyq qımalaryna (profılderine) arnalǵan dıplomdyq jumysyn sátti qorǵap, ýnıversıtetti úzdik bitirip shyǵady. Jas mamandardy bólý komıssııasy Sh.Aıtalıevti Qaz KSR ǴA-da kishi ǵylymı qyzmetkerlikke saı dep taýyp, joldama beredi. Biraq sol kezdegi patrıottyq túsinikter júreginde nyq ornyqqan jas jigit ózi oqyǵan mektepke muǵalim bolyp baryp, aımaqtyń ósip-órkendeýine septigin tıgizbek nıetpen Aǵartý mınıstrligine ótinish bildiredi. Mınıstrliktegiler oǵan «mehanıka» mamandyǵy boıynsha joǵary bilimi bar jas adamnyń ǵylymmen aınalysqany jón bolatyndyǵyn, tipti, kónbese, joǵary oqý ornyna barǵandyǵyn durys kóretindikterin aıtady. Almatyda qalmaıtyndyǵyna kózderi ábden jetkennen keıin, oǵan A.S.Pýshkın atyndaǵy Oral pedagogıkalyq ınstıtýtyna (qazirgi M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti) joldama berip, ondaǵylarǵa arnaıy telefon shalady. Sh.M.Aıtalıevtiń aýdanǵa ketip qalmaı, qaıtkende de bir amalyn taýyp ony ınstıtýtqa alyp qalýlaryn qatań tapsyrady.
Sóıtip, Shmıdt Musauly ınstıtýtqa jumysqa turady. Bir qyzyǵy, ózi týǵan Pochıtalınskaıa kóshesindegi úıden páter alady. Oral pedagogıkalyq ınstıtýtynyń joǵary matematıka kafedrasynda úsh jyl assıstent bolyp jumys isteıdi. Stýdentterge joǵarǵy matematıkanyń barlyq pánderimen qosa, mehanıka boıynsha da sabaq beredi. Kafedradaǵy jasy úlken ustazdar Máskeý, Samara, Saratov, Kıevtiń matematıka mektepterinen shyqqandar edi. Barlyǵy da shetinen óz mamandyqtarynyń has sheberleri bolatyn. Osyndaı ortada úsh jyl boıy oqytýshylyq qyzmette bolǵan Sh.Aıtalıev kóp nárseni úırenedi. Bárinen de óz betinshe túrli taqyryptarǵa qyzyqty ári túsinikti dárister daıarlaýdyń qyr-syryn meńgergendiginiń bolashaqta paıdasy mol boldy.
Keıin 1978-1992 jyldary QazMUÝ-diń professory retinde dárister oqyǵanda pedagogıkalyq ınstıtýtta júrip jıǵan biliktiligi úlken kómegin tıgizdi. Joǵarǵy matematıka men mehanıkadan sabaq berip, ýnıversıtette alǵan bilimin pedagogıka ınstıtýtyndaǵy ustazdyq qyzmeti barysynda jaqsy shyńdap úlgergen Shmıdt Musauly endi naǵyz úlken ǵylymmen shuǵyldanýǵa bolatyndyǵyn ishteı sezine bastaıdy. Sol sebepten ol 1960 jyly ózine kezinde ýnıversıtetti bitire salyp usynylǵan Qazaq KSR ǴA-nyń matematıka jáne mehanıka sektoryna kishi ǵylymı qyzmetker bolyp, súıikti qalasy Almatyǵa qaıtyp keledi. Sol jyly Qazaq KSR ǴA-nyń prezıdenti Qanysh Sátbaevtyń shaqyrýymen Ýkraınadan daıyn doktorlyq dıssertasııasymen Jaqan Erjanov (keıin Qazaq KSR ǴA akademıgi) Almatyǵa oralady. «Qulannyń qasýyna myltyqtyń basýy» dóp kelip, ǵylymı mektep qurmaq nıetpen shákirt surastyrǵan daryndy ǵalymǵa Sh.Aıtalıev jolyǵyp, elimizdegi jańa ǵylymı baǵyt – geomehanıka salasy boıynsha tuńǵysh aspırant atanady.
Sh.M.Aıtalıev ustazynyń ǵylymı jetekshilik etýimen geomehanıkanyń kúrdeli de mańyzy zor máselelerin sheshýge arnalǵan kandıdattyq dıssertasııasyn 1965 jyly Frýnze (qazirgi Bishkek) qalasynda, al 1974 jyly Novosibir qalasynda doktorlyq dıssertasııasyn sátti qorǵap shyǵady. Geomehanıka ǵylymynyń Qazaqstanda paıda bolyp, damýyna ustazymen birge Sh.Aıtalıev ta úlken úlesin qosty. Qazaqstanda jerasty, kóliktik jáne arnaıy qurylystar mehanıkasy boıynsha arnaıy mektep qurdy. Bergi jaǵy búkil Qazaqstan men Keńester Odaǵyna, arǵy jaǵy álemniń kóptegen elderine tanylǵan bul ǵylymı mektepten 18 ǵylym doktory men 51 ǵylym kandıdaty shyqty.
Qazaq KSR ǴA-nyń Matematıka jáne mehanıka ınstıtýtymen 1966 jyly birge qurylǵan Sh.M.Aıtalıev jetekshilik etken jerasty qurylystarynyń seısmıkaǵa tózimdilik teorııasy zerthanasy burynǵy Keńes Odaǵyndaǵy mamandandyrylǵan úsh iri ǵylymı ortalyqtyń biri bolatyn. Dál sol Sh.Aıtalıev basqaratyn ǵylymı zerthanada bolashaq Almaty metrosynyń jobalanǵan aralyq jáne stansalyq tonnelderiniń qurylymdary 9-10 balldyq jer silkinisine eseptelgen ekspertızalyq synaqtan ótkizildi. О́ıtkeni, ol kezde mundaı kúshti jer silkinisin esepke alatyn normatıvtik qujattar burynǵy Keńes Odaǵy boıynsha áli jasalynbaǵan edi. Jerasty qurylystary men metropolıtender qurylymdaryn kúrdeli ınjenerlik-geologııalyq jáne joǵary seısmıkalyq aımaqtarda jobalaýdyń jańartylǵan normalary osy ǵylymı zerthanada Sh.M.Aıtalıevtiń basshylyǵymen 1991 jyly jasalyp bitti.
Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıingi jyldary Almaty metrosynyń bolashaǵy týraly túrli pikirler aıtyldy. Odaqtyń ydyraýy kóptegen ǵylym jáne qurylys salalaryna úlken keri áserin tıgizgeni belgili. Ǵylymǵa bólingen qarajat kólemi kúrt qysqaryp qaldy. Almatydaǵy metro qurylysy da toqtap qalǵan kezder boldy. Biraq zerthananyń metromen baılanysy eshqashan da úzilgen joq. Uzaq ýaqyt qurylys aıaqtalmaı turyp qalǵan metro elementteriniń seısmıkalyq áserlerge qaldyq tózimdiligin baǵalaý máselesi de osy zerthananyń mańyzdy zertteý taqyryptarynyń birine aınaldy. «Metro qurylysy ekonomıkalyq jaǵynan tıimsiz kórinedi», «Jer silkinisi bola qalsa, qıyn eken» degen sııaqty túrli alyp-qashpa sózder paıda bolǵanda Almaty metrosy qurylysynyń qala turǵyndary úshin tıimdi ekenin, metro salý arqyly qaladaǵy ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartyp, kólik «tyǵynyn» azaıtýǵa bolatynyn, al onyń seısmıkalyq jaǵynan jer betinde ornalasqan ǵımarattarmen salystyrǵanda áldeqaıda qaýipsiz ekendigin de jan-jaqty taldap, ashyp kórsetken osy akademık Sh.Aıtalıev edi.
Búginde Almaty metrosy – álemdegi eń zamanaýı ári kelbetti metrolardyń biri. Álemdik deńgeıdegi kóptegen joǵary baǵalar men marapattarǵa ıe boldy. Údemeli damý jolyna túsken Táýelsiz Qazaqstannyń bir maqtanyshyna aınaldy. Qazaqstan ǵylymyna qosqan eleýli de mańyzdy eńbegi úshin ol 1983 jyly Qaz KSR ǴA-nyń «Taý-ken isi» mamandyǵy boıynsha korrespondent-múshesi, 1994 jyly QR ǴA-nyń «Mehanıka» mamandyǵy boıynsha tolyq múshesi (akademıgi) bolyp saılandy. Al 1995 jyly «Qazaqstannyń ǵylymy men tehnıkasyna eńbek sińirgen qaıratkeri» qurmetti ataǵy berildi. Araǵa 59 jyl salyp, «ulym Otto Shmıdt sııaqty akademık bolsa eken» degen áke armany oryndalyp, Aıtalıev Shmıdt akademık atandy! Qaıta qurý jyldary akademıkke AQSh-tyń Arızona ýnıversıtetindegi doktor Desaıdan (C.S.Desai), Japonııadaǵy Kobe ýnıversıtetiniń professory Sakýraıdan (S.Sakurai), Reseıdegi Lenıngrad temirjol kóligi ınjenerleri ınstıtýty men KSRO ǴA-nyń Soltústik bóliminiń Chıta qalasyndaǵy tabıǵı resýrstar ınstıtýtynan birge jumys isteý úshin kóship kelýin ótingen usynystar tústi.
Shetelge kóshý, ásirese, AQSh pen Japonııaǵa barý materıaldyq jaǵynan tıimdi, kórer kóz ben aıtar aýyzǵa mártebeli jáne ózi súıetin ǵylym salasymen nátıjeli shuǵyldanýǵa úlken múmkindikter beretin edi. Biraq, ol oılana kele Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń jańadan qurylyp jatqan Batys aımaqtyq bólimshesin basqarý týraly usynysyn qabyldady. Bul Qazaqstannyń jańadan táýelsizdik alyp, erkindiktiń qanatyn qaǵa bastaǵan 1992 jyl edi. Akademııanyń ashylyp jatqan bólimshesi Atyraý qalasynda ornalasatyn bolyp sheshilipti. «О́zge elde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol» degen týǵan halqynyń qanatty sózin jadynda saqtaǵan Shmıtd Musauly egemendigin endi ǵana alǵan eliniń eńsesin kóterip, mártebesin bıiktetýge óz úlesin osylaısha qospaq boldy. Bul – Sh.M.Aıtalıev ómirindegi jańa kezeń edi. Ol búkil bilimi men qajyr-qaıratyn aımaqtyq ǵylym salalaryn damytýǵa jumsady. 1997-1999 jyldary QR UǴA fızıka-matematıka bóliminiń akademık-hatshysy qyzmetin atqardy, odan keıin О́.Joldasbekov atyndaǵy Mehanıka jáne mashınataný ınstıtýtynda zerthana meńgerýshisi boldy.
Akademık Sh.M.Aıtalıev kásibı ǵylymǵa qosa pedagogıkalyq eńbekpen de shuǵyldandy. Ol 1978-1992 jyldary Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń, al 2000-2007 jyldary Qazaq kólik jáne kommýnıkasııalar akademııasynyń professory qyzmetinde jemisti eńbek etti. Ol 15 monografııa, 350-den asa ǵylymı eńbekter jarııalady. Olardyń bir bóligi TMD elderinde, Germanııada, Polshada, Portýgalııada, Japonııada, Koreıada, Túrkııada, Sıngapýrda jáne t.b. elderde jaryq kórdi. Shmıdt Musauly tek ǵalym ǵana emes. «Segiz qyrly, bir syrly» degen qazaqtyń qasıetti teńeý sózi dál osy Shmıdt Musauly sekildi jan-jaqty bilimdi de ónerli adamdarǵa qatysty aıtylǵan sııaqty. О́zi dombyramen naqyshyna keltire oryndaıtyn «Jaıyqqa joryq» kúıi men «Kóktóbe» sııaqty birneshe ánderi bar. Mine, búkil sanaly ǵumyryn ǵylym jolyna arnaǵan Qazaq eliniń arqa súıer asqar taýdaı azamaty bolǵan ardaqty tulǵasy, meniń jáne men sııaqty júzdegen ǵalymdardyń ustazy bolǵan akademıktiń ómir joly men jarqyn beınesi osyndaı edi.
Baǵdat TELTAEV,
«Qazaqstan jol ǵylymı-zertteý ınstıtýty» AQ prezıdenti, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor.