Taıaýda Almatydaǵy «Service Press» baspasynan «Jumbaq jazýshy» atty kitap oqyrmandar qolyna tımek. Ol – qara sózdiń has sheberi, tegeýrindi talant Berdibek Soqpaqbaev týraly ujymdyq jınaq. Munyń alǵashqy nusqasyn jazýshy Baqqoja Muqaı men qalamgerdiń qyzy Samal Soqpaqbaeva qurastyryp, «Bilim» baspasynan jaryqqa shyǵartqan edi. Bul 2005 jyly bolatyn. Odan beri de Bekeń, Berdibek aǵa jóninde biraz týyndy jazylyp, olar dara darynnyń 90, 95 jyldyq mereıtoılaryna oraı gazet-jýrnal betterinde kórinis tapqany bar. Bıyl tuǵyry bıik tulǵanyń 100 jyldyǵy IýNESKO deńgeıinde atalyp ótip jatqan kezde, joǵarydaǵy kitaptyń 2006–2024 jyldar aralyǵyndaǵy baspasózde jarııalanǵan 18 estelikpen tolyqtyrylyp, qaıta jaryqqa shyqqaly jatqany – qýanyshty jaǵdaı. Bul – bitken bir úlken is, óz kezinde qolǵa alynǵan durys jumys boldy.
Osy ulaǵatty sharýaǵa rızashylyq sezimimizdi bildire otyryp, kókeıimizdegi mynadaı oıdy da jasyrǵymyz kelmeıdi. Ol atalǵan kitaptyń jańa basylymyndaǵy avtorlar jazbalarymen tanysqanda, bul qalamgerlerdiń sóz etken taqyryptarynan basqa jazýshy aǵa týraly áli de aıtylyp, jazylýǵa tıis talaı jaıttyń bar ekendigin baıqaǵandyǵymyz. Solardyń alǵashqysyn baıandar bolsaq, «Bala Berdibek eń alǵash qaı gazet-jýrnalda qandaı shyǵarmasymen kórinip edi?» degen saýalǵa jaýap izdeý. Osy suraq oıyma oralǵanda, 1973 jylǵy bir oqıǵa kóz aldyma keledi. KazGÝ-diń 4-kýrsyndaǵy ekinshi semestrde 20 kúndik óndiristik praktıkadan ótýge týra keldi. Osyǵan baılanysty aýylym Narynqolǵa baryp, sondaǵy aýdandyq gazette stajer bolyp júrgenmin. Basylym redaktory Álnur aǵa Meıirbekov soǵysqa deıin osy redaksııada úırenýshi shákirt bop, odan maıdanǵa baryp, ondaǵy ot keshýden aman oralǵan soń, 50, 60, 70-jyldardaǵy ómirin biz sóz etip otyrǵan gazetke arnaǵan jan bolatyn. Bir kúni ol kisi sóz arasynda: «Báriń jaqsy biletin Berdibek aǵalaryńnyń ádebıet álemine alǵash jol ashqan osy aýdandyq gazet», dep qaldy. Sóıtti de: «1941 jylǵy sáýir aıynyń ortasynda bozbala onyń «Sovettik shekara» redaksııasyna kelgeni esimde, – dep tyń derekke toly áńgimesin bastady. – Qolynda torkóz dápterdiń bir paraǵyna jazylǵan eki shýmaq óleńi bar eken. «Súmbedegi jetijyldyqty bitirgen soń, qalǵan oqýymdy jalǵastyrý úshin Narynqol orta mektebinde bilim alyp júrmin. О́leń jazamyn. Mynaý 1 maı – yntymaq kúni merekesine arnalǵan týyndym edi. Kórseńizder», dedi sál qysyla sóılep. «Jaraıdy. Bir habaryn berermiz. Kút», dedik biz. Ol kezde aýdandyq gazette arnaıy bólimder joq. Redaksııaǵa kelgen dúnıelerdiń bárin redaktorymyz Áripbaı Súttibaev aǵaı qaraıdy. Yjdaǵatty basshy jas talaptyń tyrnaqaldy týyndysyn oqyp shyǵyp, birden unatty. Nátıjesinde, álgi eki shýmaq óleń gazettiń 1 maı meıramyna arnalǵan nómirinde útir, núktesine deıin ózgermeı jaryqqa shyqty. «Daryndy bala eken. Úmitimizdi aqtar», dedi redaktor jańa basylǵan gazet betine qarap turyp».
Narynqol. Bala Berdibek. 1941 jyl
Endi Bekeń, Berdibek aǵa ómirindegi belgisiz betterge jaýap izdep kórelik. Ol – onyń beli bekip, býyny qatpaǵan qylqandaı kezinde qııan túkpir Narynqoldan qıyr shet Qaraǵandydaǵy FZO-ǵa attanýy. Fabrıka-zaýyt oqýy dep atalatyn bul tehnıkalyq kásipke baýlý kýrsyndaǵy ómir jazýshynyń «О́lgender qaıtyp kelmeıdi» romanynyń alǵashqy taraýynda túrli oqıǵa arqyly kórinis tapqan. Biraq.., ıá, biraq ol jóninde oqyrmandar men ádebıettanýshylar arasynda ekiudaı pikir bar. Alǵashqylary oǵan senedi. О́ıtkeni oqyrmandarǵa sondaı shytyrman oqıǵaly shyǵarma kerek. Al sońǵylary romandaǵy baıandalǵan jaıttar oıdan alynǵan, ol jazýshynyń jas kezindegi basynan keshkenderi emes, qııaldan týǵan sıýjet deıdi. Kópjylǵy izdenisten keıin biz bul suraqtyń jaýabyn tapqandaımyz. Sony endi naqty eki fakt arqyly baıandap aıtaıyq.
Birinshi, Bekeńniń et jaqyn týysy Smaǵuldyń qyzy Nesiphan Amanbaevamen áńgimeleskenimizde: «Ákem Berdibek aǵa 1942 jyly FZO-ǵa kúshtep alynyp ketken deýshi edi, – deıdi. – Sol jyldyń ortasynda onyń aǵasy Satylǵan da Batystaǵy soǵysqa shaqyrylyp, Saryshaǵan, álde Moıynty mańynda áskerı daıarlyqtan ótip júredi. Mine, sonda ol kisi bastyqtarynan Qaraǵandydaǵy inisin kórip qaıtýǵa suranady. Olardan ruqsat alǵan soń, kenshiler qalasyndaǵy FZO-da júrgen inisin taýyp, qaýyshady. Bir kúnnen keıin áskerı bólimge qaıta oralyp, eldegi týystaryna: «Berdibekti izdep bardym. Kórdim. Aman-esen eken», dep hat jazady. Sodan kóp keshikpeı ol kisi maıdanǵa attanyp, qııan-keski shaıqastardyń birinde qaza tabady».
Qaraǵandy. FZO mektebinde.1943 jyl
Nesiphan joǵarydaǵydaı derekti alǵa tartsa, qolymyzdaǵy ekinshi málimet ony odan ári naqtylaı túskendeı. Ol – jerles jýrnalıst Qanat Tákebaevtyń jeke muraǵatyndaǵy fotosýret. Onda basyna bes juldyz belgisi bar malaqaı, ústine maqtadan syryp tikken kúpáıke kıgen bala Berdibek beınelengen. Kip-kishkentaı ol temir jonatyn stanoktyń janynda áldebir nárseni jasaýǵa árekettenýde. Rásimniń astynda: «Qaraǵandy. FZO. 1943 jyl», degen jazý tur. Qanat bul sýrettiń tuńǵysh ret aýdandyq «Sovettik shekara» gazetinde jarııalanǵanyn aıtady. Ol 1994 jyldyń jazy eken. Sol ýaqytta Bekeńniń 70 jyldyq mereıtoıy el kóleminde atalyp ótilmekshi bolyp, oǵan atalǵan basylym qyzmetkerleri arnaýly nómir shyǵarýǵa daıyndalyp jatady. Osy maqsatpen gazet redaktory Dáýlet Jeldikbaev aǵamyz Almatyǵa attanyp, jazýshynyń úıine soqqanda, shańyraǵyn ustap otyrǵan Bıbigúl Qonysbaeva apaı otbasylyq albomnan joǵarydaǵy fotony bergen eken.
Endi: «Bekeń, Berdibek aǵa Qaraǵandydan elge qashan, qalaı oralǵan?» degen suraqqa keleıik. Osy kúnge deıin kóp sóz bolmaǵan bul saýalǵa «1944 jyly» dep jaýap berýge bolady. Olaı deıtinimiz: «Soǵys aıaqtalýǵa bir jyl qalǵanda, – degen edi 2011 jyly jazýshynyń alǵashqy otasqan jary Báshen Baımuratova apaı, – Berdibek Narynqoldaǵy týystaryna hat joldaıdy. Odan olar onyń: «Almatyǵa keldim. Kóp uzamaı elge qaraı bet alamyn», degen sózin oqyp: «Táýbe!» deıdi. Biraq eki jyl boıy kórmegendi kórip, astanaǵa aryp-ashyp áreń jetken ol aýylǵa birden bara almaıdy. Ústi-basyn bútindep, ál jınaýǵa qarajat tabý úshin túrli jumys isteıdi. Sonyń biri soǵys jyldarynda Qazaqstan astanasyna kóship kelgen «Lenfılm» kınostýdııasyndaǵy kúzetshilik edi. Buǵan qosa S.Eızenshteın túsirip jatqan «Ivan Groznyı» kınolentasyndaǵy kóp adamdyq fon – «massovkaǵa» qatysý arqyly da aqsha tabady. Sodan keıin ǵana Narynqolǵa baryp, aǵaıyndarymen qaýyshady. Biraq munda kóp bolmaıdy. Qujattaryn retke keltirip alǵan soń, 1945 jyly Almatyǵa qaıta oralyp, KazPI-ge oqýǵa túsedi.
Mine, osy jerde qurmetti oqyrman, taǵy bir saýal aldydan shyǵady. Ol – «Bolashaq jazýshy bul joǵary oqý ornynda kimdermen qatar oqydy? Keıin olar qandaı adamdar boldy?» degen áńgime. Bekeńnen bir saty tómen oqyǵan aqyn Myńbaı Ráshtiń 2014 jylǵy bizge aıtqan sózine qaraǵanda, stýdent Berdibek Soqpaqbaevtyń kýrstastary myna tómendegi jandar eken: Serik Qırabaev, Nyǵmet Ǵabdýllın, Balamer Saharıev, Muqash Sársekeev, Tursynbek Jabaev, Aıqyn Nurqatov... Ýaqyt óte kele bul aǵalarymyzdyń týǵan ádebıetimiz tórinen qandaı oryn alǵandyǵyn biz óte jaqsy bilemiz.
Jazýshylar (ońnan solǵa qaraı: Tahaýı Ahtanov, Saıyn Muratbekov, Berdibek Soqpaqbaev). Almaty. 60-jyldardyń ortasy
Al sóz etip otyrǵan keıipkerimizdiń respýblıkalyq baspasózde jaryq kórgen alǵashqy týyndysy... Baspadan shyqqan tuńǵysh kitaby... Bular jóninde ne bilemiz? Oılap qarasaq, osy jaıttardyń ózi de biz sóz etip otyrǵan keıipkerimiz ómiriniń belgisiz betterine jatatyny anyq. Muny eske alǵanda Muzaǵań, Muzafar Álimbaevpen arada bolǵan 1993 jylǵy kezdesý kóz aldyma keledi. Ol kezde «Halyq keńesi» gazetinde jumys isteıtin men aqsaqaldyń 70 jyldyq mereıtoıyna baılanysty redaksııanyń toqsandyq josparynda turǵan «Maqal ata» atty taqyrypty ıgerýge barǵanmyn. Sondaǵy áńgime ústinde qarııa: «1948 jyly armııadan bosap, Almatyǵa keldim. Kóp uzamaı «Pıoner» jýrnalyna qyzmetke ornalastym. Sol kezde KazPI-diń stýdenti Berdibek Soqpaqbaevtyń tyrnaqaldy týyndylaryna sát sapar tilep, óleńderin atalǵan basylymda jaryqqa shyǵarǵanbyz», degen edi. Muzaǵańnyń osy sózine qarap, Bekeńniń respýblıkalyq baspasóz betinde alǵash kórinýi aqsaqal aqyn aıtqan sol 1948 jyl-aý shamasy dep júrgenbiz. Biraq... Bertin kele tómendegideı derekke keziktik. 2004 jyly «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 85 jyldyǵyna oraı «Jádiger» atty aqparattyq-tanymdyq jınaq shyǵarýǵa kiriskenimiz bar. Sondaǵy 1919–2004 jyldar aralyǵyndaǵy rýhanııatqa qatysty basylym betinde jaryq kórgen maqalalardyń hronologııalyq tizimin túzgenimizde, muraǵattanýshy Zııada Ijanov tapqan tyń derekti kózimiz shalyp qalǵany! Bul stýdent Berdibek Soqpaqbaevtyń «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń 1947 jylǵy 16 qarashasynda shyqqan shaǵyn maqalasy edi. «Urlyq bireý, ury nesheý?» atty ol syn materıalda avtor aqyn Sergeı Mıhalkov óleńderin aýdaryp, «Pıoner» jýrnalyna aparǵanyn, biraq onda otyrǵan Qabyl Boranbaev tárjimedegi keıbir shýmaqtardyń sózin ózgertken bolyp paıdalanyp ketkenin ashyna jazady. Daýdyń nemen aıaqtalǵanyn bilmeımiz, bizdińshe 1947 jylǵy osy materıal Bekeńniń respýblıkalyq baspasózde shyqqan tuńǵysh maqalasy sııaqty. Sodan keıingi eki jyl aralyǵynda ınstıtýttaǵy Qaınekeı Jarmaǵambetov basqaratyn ádebı úıirmege belsene qatysyp, «Qazaqstan pıoneri» men «Pıoner» basylymdaryna óleńderi jıi jarııalanǵan jas talap kelesheginen kóp úmit kúttiretin daryn ıesi retinde el aýzyna ilige bastaıdy. Nátıjesinde 1949 jyly ózi sekildi úmitkerlerdiń tusaýyn kesken «Jastar daýsy» ujymdyq jınaǵyna 19 avtordyń biri retinde enedi. Al 1950 jyly aqyn Ábý Sársenbaevtyń qoldaýymen «Bulaq» atty óleńder toptamasy «Oqý quraldary» (qazirgi «Mektep») baspasynan jeke kitap bolyp shyǵady. Bekeńniń odan keıingi, ıaǵnı 1951–1974 jyldar aralyǵyndaǵy shyǵarmalary oqyrmandarǵa «Jekpe-jek», «Meniń atym – Qoja», «Balalyq shaqqa saıahat», «Aıajan», «Qaıdasyń, Gaýhar?!», «О́lgender qaıtyp kelmeıdi» degen ataýlarmen belgili.
Taǵdyrly talanttyń 40-jyldardaǵy ómiriniń belgisiz betteri degendegi bizdiń biletindigimiz ázirshe osy. Al jazýshynyń 50–60-jyldardaǵy jaǵdaıyna qatysty aıtylmaǵan jaıttar... Olar kóp. Tipten kóp. Ony myna maqala kólemi kótermeıdi. Sondyqtan ol aldaǵy ýaqytta jazylar jeke materıal deıik te, sózimizdiń sońyn basqa bir belgisiz derekterdi aıtýmen aıaqtaıyq. Bul – Bekeń, Berdibek aǵanyń bárimiz jaqsy biletin roman, povest, áńgimelerinen basqa elge birde jetip, birde jetpegen shyǵarmalarynyń da bar ekendigi týraly málimetter. Búgingi urpaqqa beımálim sol týyndylardyń keıbireýi túrli sebeppen jaryqqa shyqpady, qalǵandary gazet-jýrnaldarda jarııalanǵanymen, jınaqtalmady. Sóıtip, qaıta basylǵan kitaptaryna kirmedi. Umyt qaldy.
Sonyń alǵashqysy, máselen, jazýshynyń «Ergejeıli eline saıahat» atty povesi. Ol týraly: «Men bul shyǵarmamdy budan shırek ǵasyr buryn jazǵan edim, – depti avtor 1991 jyly «Juldyz» jýrnalyna berer aldyndaǵy ańdatpasynda. – Shaǵyn úzindisi «Qazaqstan pıoneri» gazetinde (1966 j. №2–4) jarııalandy. «Juldyzǵa» berdim. Baspady. Sol kezdegi bas redaktor (atyn aıtpaı-aq qoıaıyn) maǵan renishpen bajyraıa qarap: «Basa almaımyz, shyǵarmańyz ıdeıalyq turǵydan bizdi qanaǵattandyrmaıdy. Qaıdaǵy bir ergejeıli elin bizdiń sosıalıstik elden artyq etip kórsetesiz. Osy jaraı ma?» degen tárizdi sózder aıtty. Talasyp jatýdan paıda joǵyn bilemin. Bılik kimde bolsa, sonyń sózi durys... Qazir endi 1991 jyl. Mine, ana zaman ózgerdi. Shyǵarmamdy bir sózin ózgertpesten «Juldyzǵa» qaıta berip otyrmyn. Ýaqyt ta, jýrnaldyń apparaty da jańarǵan kez. Naǵyz úlken ózgerister, úlken tóńkerister áli alda ekenine meniń senimim kámil. Avtor».
Mine, osy povest jazylyp bitkenine 25 jyl ótkende «Juldyz» jýrnalynyń 1991 jylǵy 4-nómirinde jaryq kórdi. Biraq taǵy 25 jyl boıy esh jerde jeke kitap bolyp shyqpady. Oǵan dálel, jazýshynyń 70, 80, 90, 95 jyldyq mereıtoılaryndaǵy qaıta basylǵan tańdamalylary men qos tomdyǵyna dabyl qaǵyp aıtsaq ta kirmeı qaldy. Taıaýda biz: «Qazir ne kóp, baspa kóp. «Ergejeıli eline saıahat» múmkin bir jerde jaryq kórgen shyǵar. Izdenis jumysyn júrgizip kórsek qaıtedi?» dep Kitap palatasyna suraý salǵanymyz bar. Mekeme dırektorynyń orynbasary, aqyn Maraltaı Raıymbekulyna rahmet! Jaýap tez keldi. Ras, 2021 jyl muǵdarynda bir ret jaryq kóripti. Ol Qaraǵandydaǵy «Qasym» baspasy eken. Biraq... О́te az taralymmen. Muny kóp eshkim bilmeıdi. El odan habarsyz. Taralymy bir óńirden ári aspaǵan. «Sonda deımiz de, «Meniń atym – Qoja» povesi sońǵy shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ishinde alty, «Balalyq shaqqa saıahat» úsh ret basylǵanda, «Ergejeıli eline saıahattyń» memlekettik tapsyrys negizinde mınıstrlik bekitken eki myń tırajben bir ret jeke kitap bop jaryq kórýine haqy joq pa?!»
Berdibek aǵa Soqpaqbaev shyǵarmashylyǵyna baılanysty budan keıingi sóz etetin másele – qalamgerdiń kezinde gazet-jýrnaldarda jarııalanyp, keıin umyt qalǵan dúnıeleri. Solardyń alǵashqysy – 1955 jyly jaryqqa shyqqan «Jas dostarǵa» atty ujymdyq áńgimeler jınaǵy. Balalar jazýshylary Seıitjan Omarov pen Maǵzom Tıesov qurastyrǵan ol kitapta Bekeńniń eki áńgimesi bar. Avtordyń budan keıingi elge belgisiz týyndysy – «Sarybastaý». Bul dúnıe 1962 jyly «Juldyz» jýrnalynda jarııalanǵan. Sodan sońǵy eskerer erekshe eńbek – «Dala juldyzy» atty derekti povest. Ataqty ǵalym Shoqan Ýálıhanovtyń týǵanyna 125 jyl tolýyna baılanysty geograf Nuǵyman Baıandın men Berdibek Soqpaqbaev ekeýi birigip jazǵan ol kólemdi týyndy «Qazaq kórkem ádebıet» baspasynan 1960 jyly shyqqan. Qaıtadan basylmaǵan. Sondaı-aq qalamgerdiń 1971 jyly «Qazaq ádebıetinde» jazýshy Jaısańbek Moldaǵalıevtiń «Torǵaı tolǵaýy» romanyna baılanysty pikir bildirip: «Meniń jaqsy týyndydan kemshilik kórmeıtin ádetim bar», degen sóılemmen aıaqtalatyn resenzııasy men 1981 jyly taǵy da osy basylymdaǵy ot júrekti, aryndy aqyn Qasym Amanjolov ómirinen alyp jazylǵan «Bir dorba qurt» derekti áńgimesi – umytylatyn dúnıeler emes. Mine, osy atalǵan týyndylardyń barlyǵy qalamgerdiń keıingi kitaptaryna kirmedi. Kózden tasa bolyp, umyt qaldy. Osylar jınalsa, qalyń bir tom bolar edi.
Sózimizdiń sońyndaǵy derekterdi sizderge ne úshin aıtyp otyrmyz deısizder ǵoı. Osy málimetter arqyly ózderińiz biletin klassıktiń belgili shyǵarmalarymen qatar belgisiz dúnıeleriniń de bar ekenin aıtý. Bildirý. Habarlar etý. Osy maqalany oqyǵan jandardyń arasynan: «Joǵarydaǵy týyndylardy jınap, zerttep kórsek qaıtedi?» deıtin entýzıast jastardyń shyqpasyna kim kepil?! Tipti: «Umyt qalǵan myna shyǵarmalardy jeke kitap etip shyǵarsaq», degen dáýletti, ádebıetke janashyr demeýshi azamattardyń bolýy da ábden múmkin. Onda bizdiń armanymyzdyń oryndalǵany.
Janbolat AÝPBAEV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
ASTANA