О́nerdiń bıik ólshemi

Kompozıtor birden mý­zy­kaǵa kelgen joq, mek­tepti bitirgennen keıin 1947 jyly Kınoakter teh­nı­kýmyn támamdap, odan soń mý­zyka ýchılıshesiniń tarıhı-teo­rııalyq bólimin aıaqtap, sodan Qurmanǵazy atyndaǵy kon­ser­vatorııanyń kompozısııa fa­kýl­tetine professor Evgenıı Brý­sılovskııdiń klasynda oqyp­, tolyq 40 jyldan­ as­tam ómirin mýzyka jazýǵa ǵana ar­na­dy. Mý­zykalyq janrdyń bar salasyn­da qalam terbe­gen klas­­sık­tiń 1964–1981 jyldar­ ara­ly­ǵyn­da jazǵan  «Aı­sulý», «Jum­baq qyz», «Aqan seri – Aqtoqty» operalary Almaty­da­ǵy Abaı atyndaǵy Ope­ra jáne balet teatrynyń sah­nasynda qoıyldy.

Vokaldyq-sım­fonııalyq shy­­­­ǵar­malary odaq­tyq jáne she­t­­­el­ maman­dar­ynyń tarapynan joǵary baǵalandy. 1960 jyly Qýandyq Shańǵytbaevtyń sózine jazylǵan, 8 bólimnen turatyn «Ǵasyrlar úni» oratorııasy – otyz jylǵa jýyq úlken sahnalarda úzilissiz oryn­­dalǵan, sonaý  «Aqtaban shu­by­­ryndydan» ­bastap búgingi kún­ge deıin ult tarıhyn te­reń baıyptap, tyńdaýshy, kórer­­menge rýh beretin, pat­rıot­tyq sezimdi oıatatyn úlken mýzy­kalyq týyndy. Qazaq ult aspaptar orkestrine ar­nalǵan shyǵarmalarynyń ishindegi «Shattyq otany» atty eńbegi alǵash Shamǵon Qajy­ǵalıev, Aldabergen Myrza­be­kovterdiń dırıjerligi­men Qur­­manǵazy atyndaǵy or­kestr­diń oryndaýynda 1953 jyly alǵash ret tyńdarmanǵa jetip, orkestrdiń sheteldik gastrolderinde óte joǵary ba­ǵa­­­landy. Ol áli kúnge deıin res­pýb­lıkadaǵy barlyq ult aspaptar orkestrleriniń repertýarlarynan túsken emes.

S.Muhamedjanovtyń skrıp­kaǵa, daýysqa, dombyra, qo­byz­ǵa arnalǵan konsertteri de jeterlik. Kameralyq aspaptarǵa arnalǵan pesalarynyń ózi on­nan asady. Horǵa arnalǵan aka­pella, kantata, poema, marsh­tary jáne bar. Jıyrmaǵa jýyq dramalyq spektaklge arna­lyp jazylǵan mýzykalary res­pýblıka teatr­larynda osy kúnge deıin oryndalady. On­nan astam kınofılm­ge ja­zylǵan mýzykasyn esti­gen­de, kom­pozıtordyń ózine tán qol­tańbasyn birden ta­nýǵa­ bolady. Halyq ánderin óńdeý­diń has sheberiniń fortepıano súıemeldeýinde túsirgen kla­vırlerin klassık ánshiler áli kúnge óz keregine jaratýda. Dj.Baı­ron, T.Shevchen­ko, R.Beırýs, S.Seıfýllın, I.Baı­zaqov, S.Begalın, M.Hákim­janova, Q.Amanjolov, ­M.Ma­qa­­taev, T.Áb­dirahmanova, A.Sham­­­kenov, J.О́mirbekov, N.Baı­ma­ǵanbetov, S.Adambe­kov, A.Beısenov, E.Áý­ke­baev, J.Turbekova sııaqty aqyn­dardyń sózine jazylǵan án-romans dýetteri eki júzge jýyq. Al Abaı men Qýandyq Shań­ǵytbaevtyń sózderine jazylǵan vokaldyq sıklderi – baǵasy joq dúnıeler. Mysaly, «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da», «О́zgege kóńilim toıarsyń» atty týyndysy, romans janrynda ja­zylǵan shyǵarmalary – lırı­ka men sulý áýenniń bir-biri­ne erekshe úılesken shoq­ty­ǵy bıik týyndy. Qýandyq aqyn­nyń sózderine jazylǵan sıklderin­degi «Terbeledi tyń dala», «Jar­qyraıdy Temirtaýdyń ottary», «Esimde», «Áıteýir, sol qyz – bir sulý», «Ýa, jeńgeler» atty ánderi men dýetteri áli kúnge deıin el aýzynda.

S.Muhamedjanov mýzykasy­nyń ereksheligi ulttyq negizden nár alǵan ıirim naqysh­ta­ry, áýezdik úndiligi, kásibı ánshi­ler­diń daýysyna óte yńǵaı­ly melodııasy tez kóńilge qonyp, este saqtalatynynan bolýy kerek. Ol kisini óner álemi «Qazaqtyń Pých­chınıi» dep ataıdy. Son­dyqtan bolar, mýzykalyq kolledjder, konservatorııa men óner ýnıversıtetteriniń oqý baǵ­darlamalaryna onyń arııa, án, ro­mans, dýetteri engizilgen.

Meniń óner jolymda Sydyq Mu­hamedjanov erekshe oryn alady jáne onyń uly tulǵasy máńgi esimde qalady. 1981jyly Rım­skıı-Korsakov atyndaǵy Le­nıngrad konservatorııasyn bitirip kelip, Almatydaǵy Abaı atyndaǵy Opera jáne balet tea­t­­ryna ornalastym. Ol kez­­de teatrdyń kórkemdik keńes mú­sheleri: teatr dırektory T.О́z­bekov, bas dırıjeri V.Rýtter, bas rejısseri B.Rıabıkın, bas hormeısteri B.Jamanbaev, bas baletmeısteri Z.Raıbaev, bas sýretshi G.Ismaılova, partııa uıymynyń hatshysy V.Iаkovenko, kásipodaq tóraǵasy K.Beısalıev, KSRO halyq ártisteri E.Serke­baev, R.Jamanova, R.Bapov, ­B.Tó­legenova, R.Abdýlın, Máde­nıet mınıstriniń orynba­sary Q.Saýdabaevtardyń aldynda­ Turǵyt Osmanovtyń dı­rı­jer­­lik etýimen operalardan bir­neshe arııany sımfonııalyq orkestrdiń súıemeldeýinde oryndap berdim. Kórkemdik keńes­tiń qyzý talqysy men sheshi­minen keıin, baqytyma oraı, opera trýppasyna qabyl­dandym. Sol jyly teatrdyń jańa maý­symyna kompozıtor S.Mu­hamedjanovtyń Ǵ.Músirepov lıbrettosyna jazylyp bitken «Aqan seri – Aqtoqty» operasy qoıylatyn bolyp, kórkem­dik keńestiń sheshimimen Aqan par­tııa­syn oryndaý úsh tenorǵa – N.Qa­rajigitovke, S.Baısultanovqa jáne maǵan júkteldi. Sodan qyzý daıyn­dyq bastaldy da ketti. Áýeli bir aıdan astam ýa­qyt árbir partııanyń melodııa­symen birge sózderin jattaý, klavırmen túgeldeı tanysý, bir aıdaı fortepıanonyń súıe­meldeýimen árbir partııa­ny oryndaýymen spektakl dırıjeri án, romans, arııa, ansam­blderin qabyldap ári qaraı barlyq oryndaýshynyń basyn qosyp (spevka)jatqa aıt­qy­zyp qabyldaǵannan keıin orkes­trimen birge qosylyp aıtý bastalady. Bárin pysyq­tap alǵan soń, rejısser sahnada árbir oryndaýshynyń obrazdarymen jeke-jeke jumys júrgizip, ár aktiniń mızanssena­laryn kórsetedi. Spektaklde árbir beı­neni somdaıtyn ánshi­ler quramy 3-4 adamnan turady. Kúnde daıyndyq: ózińdi-óziń bap­tap, bar kúsh-jigerińdi saq­tap, kásibı ánshilerdiń tamaq aýrýy sanalatyn tra­heıt, farıngıt, larıngıtpen aýy­ryp qalmaýǵa tyrysasyń jáne bir-birimiz­di syrttaı baıqap, baqylap, ózara kemshilikterimizdi baı­qap, tolyqtyryp otyramyz. Oryn­daýshylyq ózara bá­se­kelestik degen osy. Birinshi tusaýkeser premerany kim aıtady – sol úzdik. Spektakldiń dırıjery Valerıı Rýtter, rejısseri Báıten Omarov, hormeısteri Bazarǵalı Jamanbaev, sýret­shisi Gúlfaırýz Ismaılova, opera av­tory Sydyq Muha­med­ja­nov­tardyń talaby qa­tal, syn-eskertpelerin múlt jibermeýmiz kerek. Sonymen, alty aı boıy daıyndalǵan shyǵarmany kos­tıým, grım, dekorasııa partııa­lardy oryndaýshy úsh quramdy ánshilerdi barlyq bolmysymen kórkemdik keńes músheleri bir tyńdap, Mádenıet mınıstri Jeksembek Erkimbekov bir tyńdap, 1981 jyldyń tamyzynda bastalǵan spektaklge daıar­lyq 1982 jyl­dyń 23 qań­tarynda máresine jetip, kór­setýge jarnamalar ilindi. Birin­shi premerasyn Aqan serini – men, Aqtoqtyny – Horlan Halı­lam­bekova, Jalmuqandy – Ǵa­fız Esimov, Haziretti – Qyrǵyz­stan opera teatrynyń ánshisi Qýanych­bek Qulmatov, Mylqaýdy – «Qazaqfılm» akteri Dımash Ahımov, Serdálini – Keńes  Beısalıev, Qońqaıdy Amanjol Janbatyrov aıtatyn bolyp sheshildi. Spektakldiń alǵash qoıylymyna Ǵabıt Músirepov bastaǵan Jazýshylar odaǵy, Erkeǵalı Rahmadıev bastaǵan Kompozıtorlar odaǵy, búkil Almatynyń zııalylary túgel jınaldy. Qoıylym oıdaǵydaı ótip, BAQ-ta jaqsy baǵa berildi. Teatr tabaldyryǵyn attaı sala meniń tyrnaqaldy bas partııa oryndaǵanyma da jyly pikirler aıtyldy.

Sodan jarty jyl ótkende Sydyq aǵa­myz­dyń suraýy bo­ıynsha Sofy Sma­taevtyń lıbrettosyna jazylǵan «Jumbaq qyz» operasyndaǵy Adaqtyń partııasyn­ oryndadym. Opera jáne balet teatrynda istegen 1981–1996 jyl aralyǵynda 30-dan astam orys, qazaq, Eýropa operalarynyń bas partııalaryn aıtyp, teatrdyń búkil repertýaryna endim. Áli esimde, 1984 jyly kompozıtordyń ­60 jyldyq mereıtoıyn ótkizetin bolyp bir top óner adamy Jezqazǵan oblysyn araladyq. Sydyq aǵamyzdyń shash­ba­ýyn kóterip Kompozıtorlar oda­gynyń hatshysy Tiles Qa­jy­ǵalıev bastaǵan ánshiler: Hafız Esimov, Alma Ospanova, Lıýsııa Tóleshova, Zeınep Qoı­shybaeva, fortepıanoda súıe­meldeýshi konsertmeıs­ter Rımma Kýzmına – bárimizdi Jez­­­qazǵan aeroportynan oblys­tyq atqarý komıtetiniń tór­aǵa­sy Hamza Jumabekov, oblys teleradıosynyń tóraǵasy Sábıt Baıdaly jáne bir top adam gúl shoqtarymen qarsy al­dy. Munan soń baratyn je­rimizge tórt aq «Volgamen» attandyq. Ár eldi mekende ótken kezdesý-konsertterde mereıtoı ıesiniń operalarynan úzindi, án, romanstaryn oryndaımyz. Tiles Qajyǵalıev baıandama jasaıdy. Kompozıtormen júzdesý­ge, mýzykalyq shyǵarmalaryn tyńdaýǵa kelgen halyq zalǵa syımaı ketedi. Jezqazǵan jerin aralap kele jatqanda sar dalada jóńkigen myńdaǵan jez­kıik­­ti kórip, tańǵalǵanymyz esimizde.

Sol elde ótken mereıtoı saparynan shabyt alyp, rýhtanyp qaıtqan kompozıtor osy jyly óziniń 4-sımfonııasyn, qazaq ult aspaptar orkestrimen oryndalatyn dombyra jáne qobyzǵa arnalǵan konsertterin, fortepıanoǵa arnalǵan konserttik valsterin jazyp tastady. «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» operasy 2 bólimdi 4 kartınadan turatyn klavırin aıaqtadym, endi oıdy pisirip, patıtýrasyna kirisemin, Qozynyń partııasyn sen oryndaısyń», dep maǵan eskertip te qoıǵan edi. Ár nárseniń sebebi bar. E.Brýsılovskıı, A.Jubanov, L.Hamıdı, M.Tólebaev, P.Ara­vın syndy aǵa býyn kompozıtorlar arasyndaǵy shyǵarmashy­lyq básekelestik pen keıde kúr­deli qatynastary odan keıingi ­E.Rah­madıev, S.Muhamedjanov, Ǵ.Ju­ba­nova, N.Tlendıev, Q.Qo­jamııa­rov tolqynyna áser et­­keni belgili. Biraq sol­ bá­­seke­les­tik atalǵan kom­po­­zıtor­lar­dyń bir-birinen qa­lys­­paı, ózin-ózi qamshylap, ne­­bir qomaq­ty mýzykalyq týyn­dy­­lar jazýy­na yqpal etti. Bú­gin­­­de artynda qalǵan olar­dyń mol murasy teatr, orkestr, jeke oryndaý­shy óner ıele­rine áli kúnge deıin azyq. О́ki­nish­ke qaraı, búgingi kompozıtor­lar ara­­synda shynaıy shyǵar­ma­shy­lyq básekelestik múldem joq...

KSRO halyq ártisi ataǵyn óz áriptesteriniń sońynan alǵandyǵy áser etti me, S.Mu­ha­medjanov ómiriniń sońǵy kezinde minezi tomaǵa-tuıyq bolyp, densaýlyǵy nashar­lap, dimkástana berdi. Birde maǵan  «Jumbaq qyz» operasyndaǵy Abylaı beı­nesi úshin meni «ultshyl» dep aıyp­­tap, sergeldeńge saldy, aqyrynda ınfarkt aldym...» dedi. Osyny aıtqanda óner tulǵa­synyń júzinen muń kór­gen edim... Sydyq aǵamyzdyń shyǵar­masynda Abylaı ańsaı­tyn­ elimiz táýelsizdik alatyn­ 1991 jyldyń 3 aqpanynda dú­nıeden ozdy.

1994 jyly kompozıtordyń 70 jyldyq mereıtoıy Qazaq­stan Ulttyq ǵylym akademııa­sy «Ǵalymdar úıinde» sol má­denı ordanyń elshil basshysy Ǵaını­ken Bıbatyrovanyń bastamasymen ótkenin halyq jaqsy biledi. Ol mádenı-tanymdyq kesh «Sazyń ketpes qulaqtan» dep atalyp, ony júrgizý maǵan buıyr­ǵan edi. Keshtiń alǵy só­zin ataqty «Elim-aı» romany­nyń avtory, «Jumbaq qyz» ope­­ra­­synyń lıbrettosyn jaz­ǵan, han atyn ataýǵa bolmaıtyn zamanda spek­taklge Abylaı beınesin en­gizgen, halyq básinde batyl da bıik jazýshy, aqyn Sofy Smataev aıtty. Sol sharaǵa Jezqazǵannan arnaıy kelgen Sydyq aǵamyzdyń  93 jas­taǵy ákesi Muha­medjan aqsaqal kon­­­sert­tiń sońynda sóz alyp: «Aına­laıyndar, Sydyǵym ól­gen joq, qazaq halqy aman bolsa, ol da máńgi jasaı beredi» dep, jı­ynǵa kelgen jurttyń kóńilin bosatqan edi. So­dan beri qansha jyl ótti, kompozı­tordyń artynda qalǵan óshpes mýzykalyq murasy áli de orynda­lyp keledi, oryndala da bermek.

2013 jyldyń naýryzynda Eýrazııa ulttyq ýnıversı­teti «Káýsar» mádenı-tanym­dyq birlestiginiń bastamasymen ótken kezdesýinde qoǵam qaıratkeri, Eńbek Eri, marqum Erkeǵalı Rahmadıev: «Sydyqtyń mereıtoılary atalyp ótken joq, ne bir kóshege, ne bir óner ǵı­maratyna esimi berilgen joq, keshe ǵana onyń mýzykasyn, án romanstaryn aıtyp júr emes pe edińder, kózi jumylǵannan keıin ony umyt­qandaryń ba?» dep biraz basshynyń esigin tozdyrdym. Biz­diń tulǵany baǵa­laýymyz áli dana Abaı bergen sıpattan aspaı tur ǵoı», dep ókinishti sózin jetkizgen edi.  Eraǵań aıtyp ketken amanat áli de arman bolyp turǵanyn nege ja­syramyz? Elimizdiń baǵa jet­pes rýhanı qoryna engen Sydyq Muhamedjanovtyń shy­ǵarmalary – tunyp turǵan móldir bulaqtaı, ulttyq naqy­shy qanyq klassıkalyq dúnıe­ler. Keńes ımperııasy qulap, memleketimiz táýelsizdik alǵan kezeńde dástúrdi arqalaǵan halqymyz Sydyqtaı kompozıtorlaryn izdedi. Biraq rýhanı keńistiktiń bostyǵynan, eldigimizdi qor etýdi qalaǵan túrli aǵymnyń belsendiliginen otandyq mýzyka álemin ınkýbatordan shyqqandaı bir-birinen aýmaıtyn, búgin aıtsa, erteń eske túspeıtin jylaýyq ánder men yńyrsyq ánshilerdiń afro-amerıkalyq, anglo-saksondyq estradasy jaýlap aldy. Osyny keremet kórgen, buǵan kózsiz eliktep ósken jastardyń sanasy ýlanyp, talǵamy buzylyp bara jatqan úrdisti qazirgi alapat dert «Ebolamen» salysty­rýǵa bolady. Eldi úılesimdilik pen su­lýlyqqa, tazalyq pen shy­­naıy­lyqqa baýraǵan Sydyq Muhamedjanovtaı tulǵa­lar­­dyń murasy búgingi jasan­dy «juldyzdardyń» kóz qaryq­ty­rar jaryǵynyń astynda, kóleń­kesinde qalýy ult mýzykasyna, shyn óner ıelerine jany ashıtyn adamdardy beıjaı qaldyrmaýy kerek.

Qazir qalada qaptaǵan mashı­nanyń shań-tozańyna ýlanǵan myna zamanda efır men sahnany jaýlap alǵan jasandy ánshilerden halyq yǵyr boldy. Sharshady. Muny qalaı qoıdyramyz? Jer baýyrlap ketken án áleminiń  bedelin qalaı kóteremiz? Osy suraqtar óner adamdaryna da, jal­py halyqqa da qoıylyp tur­ǵ­an­daı. 2022 jyly «Habar» agent­ti­gi­­­­niń sol kezdegi tóraǵasy Berik Ýálıge baryp, kabınetinde «Terbeledi tyń dala», «Áıteýir, sol qyz – bir sulý», «Qyrmanǵa kel, qal­qa­taı» ánderin yńyldap aıtyp, «Bul kimniń áni?» dep suradym. Ol julyp alǵandaı: «Árıne, Sydyq Muhamedjanov», dedi. «Olaı bolsa, baýyrym, Sydyq Muha­med­janovtyń osy kúnge deıin mereıtoılary atalmaı keledi. Endi eki jyldan keıin júz jyldyǵy bolady. Soǵan oraı, kompozıtordyń «Sazyń ket­pes qulaqtan» atty jeke-dáris konsertimdi túsirýge at­sa­­ly­sýyńdy suraımyn», dedim. Berik Ýálı sózinde turyp, Ult­tyq kitaphananyń aq roıali bar ból­­me­sinde, pıanıst-konsert­meıs­­ter Lıýbov Glınkanyń súıe­­mel­deýinde túsirilgen dáris-kon­sertti  «Elarna» arnasynda kór­setti.

Byltyr Qaraǵandy oblysy­nyń ákimi Ermaǵambet Bólek­baevtyń qabyldaýynda boldym. Osy oblystyń Shet aýdany­nyń týmasy Sydyq Muhamed­janovtyń 100 jyldy­ǵyn óz­de­rińiz bastap ber­seńiz­der, arýaǵy rıza bolar edi. Ákim sol jerde oblys ákimi­niń orynbasary Erlan Qusaıy­nov, Mádenıet basshysy Er­kebulan Jumekenovke kompozı­tordyń mereıtoıyn ótkizýdi kelesi jyldyń jos­paryna engizýge tapsyrma berdi. Kompozıtordyń kózin kór­gen úsh opera, oratorııa án-romans­tarynan úzindi vıdeolardy  osy jyldyń basynan ózimniń Facebook paraqshamda jarııalap kelemin. Osyny baıqaǵan «Abaı» telearnasynyń «Umytpaımyz» baǵdarlamasynyń avtory jáne júr­gizýshisi Jańylhan Asyl­bekqyzy meni arnaıy Almatyǵa shaqyryp, suhbat aldy. Onda biraz máseleni aıtyp, oı bólistik.

Uly kompozıtordyń mereıtoıy elimiz boıynsha keń kólemde  atalyp ótilip, onyń mýzykalyq shyǵarmalary oryndalyp, nasıhattalady dep senemiz. Bul rette Sydyq Mu­hamedjanov tulǵasy jáne óneri asyq pen jasyqty tanýǵa ólshem bola alar edi dep oılaımyz.

Kenjeǵalı MYRJYQBAI,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty, professor