Álemdik týrızm salasy ekonomıkanyń ekinshi tynysyn ashatyn baǵyttardyń biri ekeni anyq. Búgingi tańda týrızm arqyly jylyna mıllıondaǵan qonaqty qabyldap, jańa jumys oryndaryn ashyp, shaǵyn jáne orta bıznesin órkendetip otyrǵan memleketter qatary ósip keledi. Osy oraıda oqyrman nazaryna álemdik týrızm salasyndaǵy mańyzdy zertteýlerdiń biri – 2024 jylǵy Saıahat jáne týrızmdi damytý ındeksin (Travel&Tourism Development Index 2024, TTDI) usynamyz.
Bul esep 2007 jyldan beri shyǵarylyp kele jatqan Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń irgeli zertteýine jatatynyn atap ótý kerek. Indeks Sýrreı ýnıversıtetimen birlesip jáne jetekshi týrıstik múddeli taraptardyń (T&T), analıtıkalyq kóshbasshylardyń, derekter seriktesteriniń qatysýymen túzilgen týrızm jáne saıahattyń turaqty damýyn qamtamasyz etetin faktorlar men strategııalar jıyntyǵyn ólsheıdi.
Indekstegi derekter jıyntyǵynyń kóp bóligi halyqaralyq uıymdardyń statıstıkalyq málimetterinen alynǵan. Al qalǵan bóligi Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń jyl saıynǵy kóshbasshylardyń pikirin zertteý saýalnamasynyń qorytyndy derekterine súıengen. Esep álemniń 119 eliniń ekonomıkasyn qamtı otyryp, halyqaralyq deńgeıde salystyrylatyn tujyrymdamalardy ólsheý maqsatynda paıdalanylady. Zertteýde ár ındıkator boıynsha upaılar saraptalyp, 1-den 7-ge deıingi jalpy shkala boıynsha baǵalanǵan. 1 – eń nashar, al 7 eń jaqsy nátıjeni kórsetedi. Indeks bes ólshemnen, 17 baǵannan turady, 102 jeke ındıkatordy qamtıdy. Alaıda bes ólshem ındeksti esepteý kezinde eskerilmeıdi, tek usyný jáne sanattaý maqsatynda qoldanylady.
Mamandar bergen qorytyndyǵa súıensek, joǵary jahandyq ınflıasııa, álemniń ár túkpirindegi qaqtyǵys sııaqty syrtqy makroekonomıkalyq, geosaıası jáne ekologııalyq faktorlar týrızm salasynyń damýyna kedergi keltirip jatyr. Sondaı-aq aldaǵy jyldary klımattyń ózgerýi, geosaıası shıelenister, makroekonomıkalyq belgisizdik jáne jasandy ıntellekt sııaqty jańa sıfrlyq tehnologııalardy qoldaný faktorlarynyń áseri týrızm jáne saıahat salasy úshin negizgi syn-tegeýringe aınalýy múmkin.
Búgingi tańda kóptegen eýropalyq týrıstik kompanııa áli de jumys kúshiniń tapshylyǵyn sezinip otyr. Bul ishinara ekonomıkanyń basqa segmentterimen salystyrǵanda jalaqynyń salystyrmaly túrde tómendigimen túsindiriledi.
Esepte berilgen derekterge súıensek, pandemııadan keıin tehnıkalyq qyzmet kórsetý sektorynyń ósimi jalǵasyp keledi. Sondaı-aq memlekettegi mádenı resýrstardyń týrızmdi damytýdaǵy mańyzdylyǵy erekshe atalyp kórsetilgen. Bul baǵan arheologııalyq keshender men oıyn-saýyq oryndary sııaqty mádenı resýrstardyń qoljetimdiligin ólsheıdi. Belgili bir dárejede ındekstegi atalǵan ındıkator mádenı resýrstar áleýetiniń qalaı alǵa jyljyǵany men damý qarqynyn bildiredi. Osy oraıda mádenı resýrstyń saıahat jáne týrızm áleýetin damytýdaǵy kórsetkishi óskenin atap ótý kerek. Esepte berilgen derekterge súıensek, mádenı resýrstar kórsetkishi 2019 jyldan beri ósip keledi. 2021 jyly +3,4% bolsa, 2024 jyly +4,1% kórsetkishti quraǵan.
Zertteýde mamandar kelýshiler men jergilikti qoǵamdastyq arasyndaǵy mádenı almasýdy yntalandyrý baǵytynda birqatar keńes bergen. Mádenı almasý ári toleranttylyqty arttyrý maqsatynda týrızmdi paıdalana otyryp, kelýshiler men jergilikti qaýymdastyq arasyndaǵy shynaıy mádenı tájirıbe jáne ózara árekettesýdi ilgeriletýge kúsh salý kerek. Buǵan mádenı mura týrlary, demalys úıleri, qoǵamdyq týrıstik jobalar jáne mádenı festıval sııaqty bastamalar arqyly qol jetkizýge bolady. Osy maqsatqa jetý úshin jergilikti qaýymdastyqtardy mádenı muralardy qasterleýge, týrızmdi josparlaý jáne damytýǵa tartý qajettigi atap kórsetilgen. Sondaı-aq shynaıy mádenı tájirıbe men kórnekti oryndardy qorǵaýǵa baǵyttalǵan maqsatty marketıngtik is-sharalar usyný kerektigi aıtylǵan.
Tómendegi kestede saıahat pen týrızm salasyndaǵy memleketterdiń kórsetkishi berilip otyr. Kesteden kórip otyrǵanymyzdaı, alǵashqy bestikte AQSh, Ispanııa, Japonııa, Fransııa, Aýstralııa memleketteri ornalasqan. Qazaqstan álemdik reıtıngte 52-orynnan kórindi. 56-orynda Ázerbaıjan, 72-orynda Armenııa tursa, Orta Azııa elderinen О́zbekstan – 78-orynda, Tájikstan – 99-orynda jáne Qyrǵyzstan – 102-orynda.
Oryn
Memleket ataýy
Upaıy
1
AQSh
5,24
2
Ispanııa
5,18
3
Japonııa
5,09
4
Fransııa
5,07
5
Aýstralııa
5,00
8
Qytaı
4,94
29
Túrkııa
4,39
45
Grýzııa
4,14
48
Izraıl
4,10
52
Qazaqstan
4,07
56
Ázerbaıjan
3,98
72
Armenııa
3,73
78
О́zbekstan
3,68
99
Tájikstan
3,42
102
Qyrǵyzstan
3,38
Derekkóz: Travel &Tourism Development Index 2024
Qorytyndylaı alǵanda, Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń Saıahat jáne týrızmdi damytý ındeksi zertteýshiler men ǵalymdarǵa, taqyrypqa qyzyǵýshy mamandarǵa statıstıkalyq málimetterimen, mamandar tarapynan berilgen usynystarymen qosymsha kómekshi qural bolady.
Marııa JYLQYShIEVA,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy