Tıimdi sot júıesi – quqyqtyq memlekettiń negizi jáne azamattyq qoǵam damýynyń alǵysharty. Al sot reformalaryn tabysty iske asyrýdyń sheshýshi bir faktory– kásibı sot korpýsynyń bolýy. Keıingi jyldary elimizde sot júıesin jańǵyrtý, halyqtyń sotqa degen senimin arttyrý baǵytynda aýqymdy jumystar atqaryldy. Sot tóreligin kúsheıtýge jáne sot korpýsynyń kásibı deńgeıin arttyrýǵa baǵdarlanǵan qajetti quraldar ázirlenip, tájirıbege engizildi.
Alǵa qoıǵan mindetterdi júzege asyrýda sýdıanyń kásibı qyzmetin baǵalaý ınstıtýtynyń alatyn orny erekshe. Venesııa komıssııasy, Eýropalyq sýdıalardyń konsýltatıvtik keńesi jáne basqa da halyqaralyq uıymdardyń kózqarasyna sáıkes, baǵalaý ınstıtýtynyń basty maqsaty – sýdıalardyń jumys sapasyn arttyrý arqyly eldiń búkil sot júıesiniń sapasyn kóterý.
Sýdıalardyń kásibı qyzmetin baǵalaý barlyq elde ótkiziledi. Bul qatarda Aýstrııa, Belgııa, Bolgarııa, Majarstan, Germanııa, Italııa, Lıtva, Latvııa, Túrkııa, Portýgalııa, Rýmynııa, Fransııa, Slovenııa, Anglııa, Fınlıandııa, Reseı, Ispanııa, Irlandııa, Nıderland, Shvesııa, Danııa, Shveısarııa, Ýkraına jáne basqa da elderdi ataýǵa bolady. Árıne, ár eldiń baǵalaý quraldary men tásilderi aıtarlyqtaı erekshelenedi, biryńǵaı kózqaras joq, biraq baǵalaýdyń maqsattary – birdeı.
2019 jylǵa deıin Qazaqstanda sýdıalardy baǵalaý «bıletter júıesimen» júrgiziletin. Sodan keıin ozyq halyqaralyq tájirıbeni zertteý nátıjesinde sýdıalardy baǵalaý ınstıtýtynyń túbegeıli jańa modeli ázirlendi. Endi sýdıanyń jumysy sandyq jáne sapalyq jaǵynan, naqtyraq aıtqanda, sot tóreligin júzege asyrý, sot aktilerin daıyndaý jáne sot úderisterin júrgizý sapasy, sot júktemesi, úderistik merzimderi jáne basqa da kórsetkishter boıynsha baǵalanatyn boldy.
Sýdıalardy baǵalaýǵa sýdıalardyń ózderi saılaıtyn, jeti músheden – oblystyq sottardyń úsh sýdıasy, Joǵarǵy sottyń úsh sýdıasy jáne otstavkadaǵy bir sýdıadan turatyn Sot tóreliginiń sapasy jónindegi komıssııa quryldy. Baǵalaý kórsetkishteri, ony júrgizýdiń tártibi men mehanızmi halyqaralyq standarttar negizinde respýblıka sýdıalarynyń pikirin eskere otyryp ázirlengen sýdıalardyń kásibı qyzmetin baǵalaý ádistemesinde kórinis tapty. Baǵalaýdyń negizgi qaǵıdattary álemdegi ozyq tájirıbeden alynǵan ólshemsharttardyń ashyqtyǵy, obektıvtiligi jáne ádildigi ekenin atap ketken jón. Bul ádisteme joǵary baǵaǵa ıe bolyp, tıimdiligin kórsetti.
Obektıvti bolýǵa adam faktorynyń qatysýyn barynsha azaıtyp, IT mamandar tartyldy. Olar arnaıy aqparattyq servısterdi qurdy, onda sýdıanyń jumysy týraly derekter jınaqtalady. Sot tóreligin júzege asyrýǵa qatysty kórsetkishter avtomatty túrde qalyptastyrylady, ıaǵnı barlyq úderis avtomattandyrylǵan, ashyq jáne aıqyn.
2019 jyldan beri komıssııa 2 myńnan asa sýdıanyń kásibı qyzmetin baǵalady. Baǵalaýdyń jańa ádistemesi negizdiligin kórsetip, belgili bir deńgeıde tájirıbe jınalyp qaldy. 2023 jyly Astanadaǵy EQYU Baǵdarlamalar ofısi qoldanystaǵy baǵalaý júıesin zerdeleý maqsatynda respýblıkadaǵy barlyq sýdıanyń arasynda anonımdi saýalnama júrgizdi. Nátıjesinde, qatysýshylardyń kópshiligi, 72%-y baǵalaý rásimine oń kózqaras bildirdi, 63%-y Sot tóreliginiń sapasy jónindegi komıssııa usynystaryn paıdaly dep tapty. Baǵalaý ınstıtýtyn qaıta qaraý boıynsha qoldanystaǵy zańnamaǵa birqatar túzetý daıyndaý kezinde osy saýalnamanyń nátıjeleri eskerildi. Sóıtip, bıylǵy 5 shildede «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa sýdıalardyń qyzmetin baǵalaý ınstıtýtyn odan ári jetildirýdi kózdeıtin túzetýler qabyldandy.
Túzetýler sýdıanyń iskerlik jáne adamgershilik qasıetterin baǵalaýǵa, sottan tys jumys júktemesine qatysty ólshemsharttardy alyp tastaýdy kózdeıdi. Sebebi sýdıanyń basty mindeti – sot tóreligin júrgizý. Al adamgershilik qasıetter ólshemsharty Sot jıýrıi, Sot ádebi komıssııasy jáne jalpy otyrystar arqyly baǵalanady. Kórsetilgen ólshemsharttardy qysqartý komıssııaǵa óz qyzmetin tek «sot tóreligin júzege asyrý sapasy» negizgi ólshemshartyn zerttep, baǵyttaýǵa múmkindik beredi.
Merzimdi baǵalaýdyń burynǵy 5 jyldyq merzimi saqtalyp, alǵashqy baǵalaý merzimi 1 jyldan 3 jylǵa ulǵaıtyldy. Tájirıbe kórsetkendeı, bir jyl ishinde jas sýdıalardyń kásibı bilimi men daǵdylaryn tolyq ári obektıvti baǵalaý úshin sot tájirıbesin meńgerýge úlgermeıdi. Basqa sotqa aýystyrý mehanızmi boıynsha komıssııa sheshimderi naqtylandy. Atap aıtqanda, birinshi satydaǵy sýdıalar úshin júktemesi az basqa sotqa aýystyrý, al joǵary turǵan sottyń sýdıalary úshin tómen turǵan sotqa aýystyrý týraly sheshimderi qarastyrylǵan.
Sýdıanyń jumysynda kemshilikter anyqtalǵan jaǵdaıda ol Sot tóreligi akademııasyna biliktilikti arttyrý kýrstarynan ótýge joldanady. Mundaı tájirıbe kóptegen shetelde (Germanııa, Polsha, Belgııa, Lıtva jáne t.b.) qoldanylady.
Sot tóreliginiń sapasy jónindegi komıssııa quramy men ony qurý tártibi qaıta qaraldy. Komıssııa kásibı deńgeıi joǵary, abyroıy minsiz, sýdıalar qaýymynyń arasynda bedeldi jáne sýdıalyq ótili 20 jáne odan da kóp jyl bolǵan, ıaǵnı baǵalaýdan bosatylǵan sýdıalardan qalyptasady. Komıssııa quramynyń jartysy jyl saıyn qaıta saılanady.
Jalpy baǵalaý emtıhan nemese sýdıalarǵa áser etý retinde emes, kerisinshe, olarǵa tájirıbeli sýdıalardan turatyn komıssııa tarapynan kómek berý, yntalandyrý, biliktilikterin arttyrý arqyly sot tóreligin júzege asyrý sapasyn jáne sot korpýsynyń sapaly quramyn arttyrý quraly ekenin túsiný qajet. Baǵalaý kezinde komıssııa sot tóreligin júrgizý sapasynyń kórsetkishterin zerdelep, sýdıanyń álsiz ári kúshti jaqtaryna óziniń nazaryn aýdaryp, tıisti usynystardy ázirleıdi.
Halyqaralyq standarttarǵa sáıkes komıssııa sýdıanyń qyzmetin baǵalaý nátıjelerin mansaptyq ósý men biliktiligin arttyrý úshin belsendi túrde paıdalanady. Qabyldanǵan sharalar zań talabyna saı táýelsiz jumys isteýge qabiletti, kásibı kúshti sot korpýsyn qalyptastyrýǵa yqpal etetinine kámil senemin.
Esirkep SEIITJAN,
Sot ákimshiligi Sot tóreligi sapasynyń monıtorıngi bóliminiń meńgerýshisi