Esse: Kemerdegi kádimgi Maǵaýın

Júıtkigen ýaqyt-aı, sodan be­ri jyl ótipti arada. Alma­tydan arnaıy kelgen dosy, akademık Sábıt Baızaquly ekeýmiz, ­mine, Muhańnyń shańyraǵyna sálemdese bar­dyq. Qysqa jeń kóıleginiń ústinen jılet  ­kıip, yqsham denesin jeńil úıire oń qolyn­daǵy taıanysh taıaǵyna súıenip qarsyla­ǵan jazýshy kóńildi kórindi. Áıt­ken­men, sharshańqylaý júzinen jazý bederle­nip kóringendeı eken, áldebir tańsyqtyq­­pen úńile  túskenimizde, shetelderde – Che­hııa men AQSh-ta turaqtaǵan on alty jyl ishinde «Shyńǵyshannyń» tórt tomyn, «Altyn orda»  romanyn, basqa da qyrýar jazý jazǵan sóz zergeriniń osynshama beınet pen bir kún ústelden ajyramaı­tyn  qara eńbekke qalaı ǵana shydas bergenine tańdanyp, qalam kıesine tánti bola tústik.  Iá, ıá, qalam kıesine malynǵan altyn qalam ıesi ertegideı bolyp aldymyzda tur­ǵany ras pa ózi degendeı ásermen kózi­mizdi ashyp-jumdyq.

Eldiń esendigin suraǵan Muhań pe­ıil­­denip, jan qosaǵy Baqytjamal apa­myz­­dyń demeýimen jumsaq dıvanǵa  biz­ben qatarlasa otyryp, birde biz jete­lep, birde ózi bastaǵan áńgime óri­sin qııaǵa salsyn. Birdi aıtyp, birge ket­ken syralǵy otyrystyń túpki máni ult­tyq órkendeýdiń, táýelsizdikti baıandy etý­diń qadaý-qadaý túıinderi­men baı­la­nyp, el tynyshtyǵynyń myzǵy­mas­tyǵyn boıtumardaı  úkileıtin arman-senim, maqsat-múdde oraıymen júrek bulqynysyn ústeı túsedi. Osy­dan-aq ǵumyr boıǵy jazýynda Muhań ke­nel­gen bula kúshtiń qaıdan býyr­qanyp jat­qanyna kóńil senip, meıir qanatyndaı. Pro­meteılik alyp kúsh sarqyramasyna tánti bolmasqa ádiń joqtaı.

Birazdan beri dostyǵy men túıdeı qurdastyǵy  jarasqan Muhań men Sábeń keıde erkin ázildesip, sypaıy syr tar­qatysyp, pikirlerin tóteleı salyp, biz sekildi  jańadan qosylǵan qyzyq­taý­shylarǵa áńgimelerin uǵynyqty tuspaldaı biledi eken, mundaı jarastyqtary molynan pishilip, qanyqqymyz kelgen biraz jaǵdaıattar ózinen-ózi kókiregimizge qat­tala berdi.

– Muha, áli ısi tanaý jaratyn sońǵy 26 tomyńyz Almatyda qolyma tıdi, – dedi Sábıt aǵa sol qýanyshy áli basylma­ǵan­daı keıippen jadyraı sóılep. – Solar­dyń ishinen «Altyn ordany» shapshań oqyp shyqtym, osy jaqqa dereý attanatyn bol­ǵandyqtan. «Juldyzdyń» úsh sanyna ja­rııalandy dep te estigem, bir áriptesim sodan oqyp, razylyǵyn jetkizip jatyr sizge.

Muhań bul sózge selt etińkiremeı, seldir murtyn bir sıpap kidirdi de «kitap shyqqany jaqsy ǵoı, al jurttyń ony oqyǵany tipten jaqsy ǵoı» dep eleýsizdeý ún qatty.

Sábeń sál únsizdikten keıin áńgime aýa­nyn Altyn orda tarıhynyń jekele­gen máselelerin aıǵaqtaıyn júlgelerin handar tizbeginiń ajyraǵysyz bólshegi retin­de qabyldaıtynyna nazar aýdaryp, keı­bir tarıhı oqıǵalardy tigisin jatqyzyp ­baıandaı tústi de, avtordan áldene túsinik jónin kútkendeı tosylyp qalyp edi, Muhań sergektikpen bylaı qorytty:

– Altyn orda – talaıly tarıhymyz. Búgingi kún de biz úshin maqtanysh, rýhanı úlgi. О́tkendegi «Shyńǵys han» tetralogııasy sııaqty, myna «Altyn orda» kitaby da berisi – Qazaq, arysy – búkil Qypshaq-túrik jurtynyń tanymy úshin ǵana emes, ezilgen eńsesin kóterý úshin, ózgeshe bolashaǵyna nusqaý retinde jazyldy. Al, Sábe, myna  kitapty yjdaǵatty oqyǵanyńyzdy ańdap otyrmyn, ormanshy-ǵalym akademıktiń kózimen yqtııarly taldaýyńyz unady maǵan.

Bul jıyrma alty tomdyǵy eki myń danamen shyqqan eken, uly Edige kitapha­nalarǵa taratý múmkindigin qarastyryp jatqan kórinedi.

– Kókem qalaı aıtsa, solaı isteımiz ǵoı,– dep Edige bitken istiń mańyzyna razy kúıde anadaıda as qamymen zyr júgi­rip júrgen Altyn jaryna rahattana júzin ­aýdaryp, ekeýlep qomdasyp atqara­tyn alǵy jumystaryna asa beıildiligin ańǵartty.

Osy kezde as daıyn bolyp, jaınaǵan dastarqanǵa jınaldyq. Shelpek nandy qomdap qoıyp jatyp Baqytjamal apaı:

– Ata, atasy-aý! – dep shalynyń nazaryn ózine aýdaryp alyp  oıyn bildirdi.–Sábıttiń zaıyby Sveta qandaı edi, ja­ryqtyq. Qapylysta ómirden ótedi dep kim oılaǵan. Syrlasym edi, qazaq kelininiń tóresi edi. Arnaıy shelpek pisirtip edim, qane, duǵany kim oqyr eken?

Muhań uly Edigege qarady, Sábıt aǵam maǵan ıek qaqty...

Arýaqtardyń atyna baǵyshtalǵanda Svetamen qosyp, jyl kóleminde Sábıttiń birine-biri ilese ómirden ozǵan aǵasy Saı­laý men jeńgesi Maqyshtyń da rýh shat­tyǵyna demeý aıtyp edim, Muhań  razy keıippen basyn ızeńkirep, quptaǵan raımen betin sıpady.

«Dos qaıǵysyn jeńildetýdiń dástúrli qalybynan taımaǵan netken asyl jandar edi!» dep ishteı tolqyp, kóńil jasy­typ qalsam kerek, Muhań ózi alǵash tanysyp otyrǵan maǵan alaıyńqyrap qarap, múmkin synaı barlaǵany da shyǵar, el jigitteriniń amandyǵyn surady.

Jópeldemede naqtylaı qamtı almasymdy sezip, jalpylama esen-saýlyǵyn sydyrta baıan ettim de, Muhańa etene tanys, óziniń «Qazaq tarıhynyń álippesi» kitabyn orysshalaǵan belgili aýdarmashy týraly esine salǵym kelip:

– Ǵosman Tóleǵul baqılyq bolǵan,– dedim «osynym jón be?» degendeı dúdá­mal oımen múdirińkirep.

Muhań janary jasyndaı jarq etip, qos alaqanymen betin janamalaı, erin­deri kúbirleı jóneldi... «Imandy bolsyn!».

Sál únsizdikten keıin Ǵosmannyń eńbek­qorlyǵyn, bilgir aýdarmashy eken­digin, ýádege beriktigin, sol qoljazba­nyń Almatyǵa jolaýshylaǵan kisiniń qor­jynynda biraz júrip qalyp, áreń ıelengenin esine alyp ótti.

Marqum Ǵosmandy kezinde óte bilim­pazdyǵyn, qostildi tereń meńgergen­digin eskerip, ózi basqaryp otyrǵan «Juldyz­ǵa» shaqyrǵanyn, biraq onyń kele almaǵa­nyn biletin men taǵy bir senim artyp qol as­tynda talantyn jarqyratqan bir azamattyń esimin til ushymnan ysyryp jiberdim:

– Teńizge shyǵar aldynda Qorǵanbek Amanjolmen habarlasyp edim, sizge duǵaı sálem aıtyp jatyr.

– E, ádebıet qorǵanyndaı bolǵan Qor­ǵanbegim ǵoı ol, oǵan da sálem de...

– Qorǵanbek jaqsy azamat qoı! – dep Baqytjamal apaı da qostap, aqynnyń jalyndy jyrlary alystan jelpinip jetkendeı jadyrap qaldy.

Eldegi jigitterdiń jaǵdaıyn ózi sura­ǵasyn sholaq qaıyrmaıyn dep, Muhań týraly «Suńǵyla» atty roman jazǵan Janat Elshibektiń de sálemin jetkizýim muń eken, onyń ata-babalarynyń Semeıdiń Shubartaýynan ekendigin syzdyqtatyp, úzindisin oqyǵanyn, óziniń qaıda ekenin, jaǵdaıyn surastyra bastady. Alystaǵy Janatyn meıirimimen óbip otyrǵandaı shyraılanyp ketti...

Biraýyq Muhań oıly kózin tóńke­rińkirep, sál kidirdi de:

– Kezinde men «Juldyzǵa» shaqyr­ǵanda kelmegen eki jazýshy boldy, – dedi. – Jumabaı Shashtaı men Júsipbek Qorǵasbek edi...

«Qalamynan qadirin ańdaıtyn kórip­keldeı kisi ekensiz-aý» dep ishteı kúpinip qalasyń, árıne, mundaı janashyrly­ǵyn sezingende. Súısine otyryp klassık­tiń eli­mizdiń jas jazýshylarynyń jınaǵyna jazǵan betashar sózindegi úmit etip, senim artqan kóregendik lebiziniń búginde shyn­dyqqa aınalǵanyna bek razy bolasyń. Solardyń bári qazir jaly kúdireıgen jampoz qalamgerler sanatynda.

Muhańnyń Kemerdegi myna shańy­raǵynan dám tatqanymyzǵa táýbe desip, ishteı shúkirshilik etip, Chehııa men AQSh-taǵy qonysy qandaı bolǵanyn oılaımyn ǵoı, baıaǵy. Almatydaǵysy she? Al ata-babalarynyń qut mekeni bolǵan Kóp­beıitke osydan ǵasyrdan astam ýaqyt buryn babasy Qurymbaıdyń arnaıy shaqyrýymen jaz jaılaýǵa uly Abaı kelip qonǵanyn, sol joly ataq­ty «Jaz» óleńin shyǵarǵanyn óziniń jazǵa­nynan oqyǵan edik. Sonyń áserimen taǵy bir suraqty balalatyp jiberippin. Mir­jaqyptyń qurmetine kenje ulynyń atyn Madııar dep qoıǵanynan habarym bar  edi, bul Alash qaıratkeriniń ózime jaqyn naǵashy bolyp keletinin synalap jiberip, Muhańnyń «Meninen» oqyǵanymdy, ıaǵnı Mirjaqyptyń bul shańyraqqa qatysty oqıǵasyn synalaǵanymdy qaıtersiz.

Muhań eleń etip, maǵan eljireı qarady da:

– Iá, ıá, álgi  uly Abaı qonǵan ata-babam úıinde 1918 jyldan 19 jylǵa qa­raǵan qysta bolsa kerek, Mirjaqyp bas­taǵan Alash zııalylarynyń úlken bir toby boı tasalap, Orynbordaǵy Ahmet Baı­tursynulynan habar kútip qyryq kún jatypty,– dep tarıhtyń uzyn sonarynan qysqa qaıyrdy.

Bul otyrystyń ár sátin tátti talma­ǵandaı tamsanyp otyrǵanymdy ersi sanap jatqanym joq, ústemelengen bir dámeli bilmegim Muhańnyń uqypty júrgizetin «Altyn dápteri» jaıynda sóz qystyryp jiberdim:

– Muha, kezinde biz sol «Altyn dáp­terge» qarap, kúlli shyǵarmashylyq jos­parlaryńyzǵa qanyǵyp, alda ne jaza­tynyńyzǵa deıin ózimizshe boljamdap otyratynbyz. Sol temirdeı tártibińizge saısaq, bergenińizdi bilemiz, bermegińiz de jeterlik sekildi-aý.

Muhań bul suraǵymyzǵa esh tosylmady, quddy bir, óziniń jazǵanyndaı etip jáne de meniń jattap alǵan sóılemderi­me sáıkestendire  aına-qatesiz quıqyljyt­ty dersiz. «Altyn dápterdiń» mańyzyn ­bylaısha qaıyrdy: «Bir áńgime – eki-úsh-aq sóz eken, bir hıkaıat – jalǵyz-aq sóılem eken, ekitomdyq tutas roman – tórt-aq jolǵa syıypty. Biz atap aıt­qan, jazylǵany bar, túgeldeı jazy­lyp úlger­meıtini bar, túgeldeı júzege assa berisi otyz tomǵa jetetin qanshama sıýjet nebári qyryq toǵyz betke syıypty, ári qaraı sozýǵa ǵumyrymyz jetse, kóp bolsa jetpis betke iliner. Iаǵnı «Altyn dápter » – joba emes, jospar emes, belgi, tizim ǵana. Umytpastyq úshin júrgizilgen».

Biraz jazýshylar týraly estelik­ter de aıtylyp qaldy. Kóbi etene tanys. «Juldyz» jýrnalynda jarııa­lan­ǵan­daryn qaqshyp oqyp otyrǵanmyn. Osylaısha, sóz dáıegi óziniń baspagerlik ustazy Ilııas Esenberlınge tirelgende, ol kisiden estigen bir ójettik mysalyn qaıtalady. Shynashaqtaı bir bozbala qyzyn ádeıi qaqpaqyldaı qaǵa bergen eńgezerdeı úsh dáýdi qas qaǵymda sulatyp túsirmeı me. Sóıtse, ol bokstan odaq chempıony Maqsut Omarov bolyp shyǵady.

Osy tusta men:

–Úıbaı-aý, ol Maqsut Torǵaıdyń týmasy ǵoı. Onyń egizdesi Mahmut ta odaq chempıony bolǵan. Áli kúnge deıin Torǵaıdan attaryna kóshe bere almaı júrmiz,– dep qaldym, ókinishpen óksigendeı bolyp.

Muhań maǵan ańtaryla qarady da qoıdy...

Aýmaǵy orasan eki qabat vıllanyń aýla jaq terezesinen taǵy birer osyndaı zoraıǵan úılerdiń sulbasy aǵarańdaıdy.

– Áne, atamyz júzetin uzyndyǵy ­22 metrlik baseınniń qaptalyndaǵy úı daıar tur,– dep Baqytjamal apaı Sábıt aǵa­nyń júzin burǵyzǵandaı etip, tereze jaqqa oń qolyn sermeńkirep áldene oımen túsi­nik aıtty. – Kóship kelgisi kelgenge  jaıly uıa.

Bul ymdy túsingendeı Sábıt aǵa tóbesi kúmbezdengen kórikti ǵımaratqa moınyn soza burylyp qarap, kúlimsiredi de qoıdy.

Odan ári sóz tórkini qazaqtardyń osy Antalıa aımaǵyna kóptep qonys­tanyp jatqanyna aýysyp, akademık Ken­jeǵalı Saǵadıevtiń zaıyby Naǵytaı­dyń  Alanııany mekendegenine, ony-muny syrqatynan qulan-taza aıyǵyp, quldyrańdap júrgenine aýysyp, ózderiniń jýyrda  AQSh jaqqa taǵy jol tartqaly turǵanyna oıysty.

– Atasy sondaǵy kabınetinde josyltyp jumys isteýge qumartyp júr, – dedi báıbishesi.

– Alla jazsa, aldaǵy jyldyń aqpa­nynda kókem 85 jasqa tolady ǵoı,– dep Edige uly da biraz syrdyń basyn shal­ǵandaı bolyp oı saldy bizge.

Muhań asqa batasyn berip otyryp, arasynda sol toıǵa bizdi de shaqyratyn emeýrin tanytty:

– Iá, Sábıt, ózińdi shaqyramyn, – dep sál bógelip maǵan qarap, – «mynany da...» deı bergende, qurdasy meniń esimimdi qosaqtaı qoıǵasyn, – Iá, Qaısardy da shaqyramyn dep nyǵarlady.

Dastarqan basynan kóterilip, qabyr­ǵadaǵy súıeýli turǵan taıaǵyn oń qolyna taıanyp, Muhań kabınetine bettegende men de qoltyǵynan demep ilestim.

Uzyn ústeldiń ortasynda jaraǵan attaı solyǵyn basyp jaıǵasqan «Olım­pııa» másheńkesi kózime ottaı basylyp, kla­vıshterine eriksiz saýsaq júgirtip, qaı jyldan beri paıdalanyp kele jatqanyn suradym.

Muhań múdirmesten:

– 1965-jylǵy ǵoı, – dedi de búıirdegi esikten qol jýǵysh bólmege kirip ketti.

...Shaǵyn másheńkege qarap otyryp, ne degen shaldyqpaıtyn jazýdyń qara nary edi degendeı sezimmen Muhań ekeýin qabystyra oımen áldılep, olardyń AQSh- qa baratyn osy saparynda qandaı is tyndyraryn biler me edi degen tańsyq boljammen elitip, tipti manadan beri «Muha, elge oralatyn oıyńyz bar ma? Qashan?» yńǵaıynda saptap ákelgen suraǵymdy qoıa almaǵanyma ókindim.

Dál osy bilgim keletin jaıtty qazir kórinetin Muhań qulaǵyna salar-salmasyma táýekelim jetpeıtinin taǵy uqtym...

– Sapar oń bolsyn, Muha! Qara má­sheńke! – deppin ǵoı ishki bulqynyspen daýystaı, sezimge oranyp...

– Áleı bolsyn! – degen Muhań kúlim­deı túsip, qarsy aldymda tur...

 

Qaısar ÁLIM,

jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

 

Astana – Antalıa – Kemer –Astana