Kózboıaýy joq kórinister

 

Úıden shyǵyp, qasqa jolǵa túskenim sol edi, bir shetel máshınesi qasyma kep toqtaı qaldy. Rýldegi murty tebindegen bozbala jigit aldyńǵy esikti ashyp, qolyn bulǵady. «Bir nárse suraǵysy keldi me eken?» dep esikten ustap, eńkeıdim.

– Kóke, sizdi tanyp, toqtadym. Nege jaıaý júrsiz? Aıtyńyz, aparyp tastaıyn.

– Joq, aınalaıyn, ózim baram. Meshit­tiń mańy ǵoı.

– Joq, kóke, sizdiń jaıaý júrgenińiz maǵan uıat. Sizdi nege jaıaý bara jatyr dep tańǵalyp turmyn.

– Men aýylǵa jaıaý júrý úshin kelem.

– Almatydan ba?

– Iá. О́ziń qaı balasyń? – dedim jyǵa tanı almaı betine shuqshıyp.

– Men Jálıdiń balasy Násippin. Bir rýdanbyz ǵoı. Aýylda Petýh deseńiz, bári biledi.

– Sonda seniń qoraz bolǵanyń ba? – dep tańǵala qaradym.

– Otyr, kóke!

Ol óń-júzinde masat sezim qalqyp, máshıneni zyr qaqtyrdy. Bir kóshede bir máshıne jelmen jarysyp, júıtkip keledi.

– Iá, kóke, inińiz aýyldy ustap tur ǵoı, – dep Petýh masat sezimi molaıyp, kóz qıyǵyn tastady.

– Men kúnine segiz myń adym attaımyn. Ol densaýlyqqa óte paıdaly.

– Biz segiz adym jer júrmeımiz. Táýir jigitter máshıneden túspeıdi.

– Nashar jigitter de bar ma?

– Kúnin kóre almaı júrgender kóp qoı. Bazarǵa barsańyz, esek arba súıretip júrgenderdi kóresiz.

– Sonda olar kimder? – dedim meshittiń tóbesi kóringen kezde.

– Ony bara kóresiz. Solarǵa Petýh deseńiz, bári meni aıtady. Bazardy ustap tur ǵoı inińiz. Máshıne kerek kezde aıty­ńyz, áńgime joq, – dep qıyq Aı tóbesine qonaqtaǵan meshit janyna kep toqtaı qaldy.

– Esimim kim dediń?

– Nápil. Klıshkam Petýh.

– Kóp jasa! – dep máshıneden túse berdim.

Men de osylaı bir sát táýir jigittiń sanatyna endim.

 

«Jazýshy degen...»

Aıynda-jylynda bir kezdese qal­ǵan­da, synyptastarym «alyp qoısaıshy» dep asty-ústime túsedi.

– Men qoıǵanmyn. Sender lımonadty ashysynyp júrgende, men «Portveın-12»-men aýyzdanyp, jınalysqa túsýshi edim ǵoı. Otstavkaǵa shyqtym, – desem de, bir sózdi qaıtalap, qajaı beredi.

– Eń bolmasa bir alyp qoısaıshy, – dep ólerdegi sózin aıtyp otyryp alady.

– Jazýshy emessiń be, ishpeıtin jazýshy bola ma? – dep kásibime de qol suǵa bastaıdy.

Men biraq sertten taımadym.

El bolǵasyn ólim-jitimsiz bola ma? Qaraly as ústinde de: «Sen jazýshy emes­siń be, biraýyz lebiz aıtsaıshy», – dep qalam-qarýymdy ózime kezeıdi.

– Sóıleýdiń de jóni bolady. Bul men sóıleıtin jer emes, – dep ýáj aıtam.

– Seni de jazýshy deıdi-aý, – dep tuqyrta aıtylǵan sóz týra atylady...

Sý – jazdyń jany, shildede sýǵa súńgý aýylǵa barǵandaǵy ańsarym. О́zen jaǵasynda úlken sýǵa úńilip turyp ta:

– Sen jazýshy emessiń be, basta! – dep ıir-shıir tolqynǵa seskene qaraıdy qatar-qurby.

Syrdarııa – kári dosymyz. Bala kúnimizde alystan júgirip kep, tik shanshylyp súńgisek, áli de qarymymyz qaıtqan joq. Men súńgigende olar kirpik qaqpaı qarap turady, sý perisi kimge qol sozar eken degendeı kúmán kókeıde búlkil qaqpaıdy deısiń be? Bular men ertip kelmesem, úı túbindegi úlken sýǵa qaraı shilińgir shildede de aıaq baspaıdy eken.

– Raqatyn-aı! – dedi bireýi betinen sor­ǵalaǵan sýdy alaqanymen súrtip turyp.

– Osy sý úshin myń shaqyrymnan kelip turmyn ǵoı, – desem, taǵy da kásibimdi kóldeneń tartady.

– Sen jazýshy emessiń be?

Jazýshy degen bir kózge shyqqan súıel boldy. Kezinde agronomdyq tálimimdi ­tastap ketip edim, jalǵastyra bergende ózim de osylaı jazýshylardy oqqa baılap júrer me edim dep oıǵa batam.

 

Jabaıy saýdanyń jaýaby

Júgeri jep ósken balamyz, «júgeri – juǵymdy daqyl» degen hrýshevtik naýqan da emis-emis esimde. Sháý tartsaq ta, ár nársege kóńil aýdaryp, kóz sap júrer bireýmiz. «Saıahat» avtovokzalyndaǵy jaı­ma bazarda býy burqyraǵan júgerini kórip qap:

– Juǵymdy daqyl qanshadan? – ózim qatarlas sary qaryn áıelge ázil júgirtip, saýal tastap edim:

– Ne dep tursyń?! – dep shańq ete qaldy. Jabaıy saýda ońaı ma, kúnuzaq eki aıaǵymen tik turyp qajyǵan shyǵar, onyń ústine «júgeri – juǵymdy daqyl» de­gen luǵat sózden habary joq bolar. – Qaı­­naǵanynyń da, qaınamaǵanynyń da ba­ǵasy birdeı. Ekeýi de tikireıip tur ǵoı, qa­rasaıshy, kózińdi ashyp. Saǵan qaısysy kerek? Alsań al, almasań basymdy aýyrtpa, – dep naqty jaýabyn berdi. Sháńk-sháńk etken áıeldiń qolynan júgeri jegendeı bop, keri burylyp kettim.

Salyp uryp poıyzǵa shyǵar temir­jol vokzalyna kelsem, eki jasóspirim sap-sary torlama qaýyndy birine biri laqtyryp, vagonǵa taman jaqyndatyp jatyr eken.

– Bul óz ónimderiń be, álde Táshken jaqtan aldyrdyńdar ma? – dep suradym ádettegideı áýenge salyp. Sary torlamany qaǵyp alǵan sary bala jópeldeme jaýap berdi.

– Alasyz ba, almaısyz ba? Biz kanıkýlda júrmiz. Meshaıt etpeńiz.

«Á-á, jazǵy kanıkýlda jaldanyp, nan taýyp júrgen baldar boldy ǵoı. Úlkenniń biraýyz sózi sonsha shymbaıyna batyp ketkeni me? Biz de esek arbaǵa qaýyn tıep ósip edik. «Saýda saqal sıpaǵansha», degenmen satýshy men alýshynyń arasynda názik bir ótkel tartylmaı ma?». Osy kúni jabaıy saýda jambas kótere bastady. Degenmen saýdaǵa da mádenıet kerek. «О́zbek – óz aǵamnan» úırener nárse az emes.

 

Torańǵynyń saıasy

Aýylǵa barsam, qurby-qurdastarym aıaǵymdy jerge tıgizbeıdi.

– Sýǵa túsesiń be? Biraq qazir sý dege­niń sý emes, ý. Aǵyn sýdyń bári kúrishke sepken gerbısıdpen ýlanyp qalǵan, – dep ózderin-ózderi qaıtaryp tastaıdy.

– Káristiń kóksıine aparaıyq, bunyń káristiń shemishkesi men kóksıine tábeti tartyp turady ǵoı, – degende, Shıelige jetkenshe poıyzda oqyp kelgen Anatolıı Kımniń kitaptaǵy tompıǵan beınesi kóz aldyma kóleń ete qaldy.

– Torańǵyǵa aparaıyq, – dedi oqyǵan-toqyǵany kóp, biraq joly bolmaı júr­gen О́tegen. Ákimdi synaımyn dep bılik qy­ryn qarap, osy aýyldyń «aram shóbine» aınalǵan jaıy bar.

– Attanaıyq! – dep birden kelisim berdim. Darııa jaǵasyndaǵy kópten kór­megen uzyn boıy kók tirep tunyp tur­ǵan torańǵy toǵaıy kóz aldyma kóleń etti. Bul – ózi shóleıt aımaqtar men ózen ańǵarlarynda ósetin túk japyraqty kóp­jyldyq kóne aǵash. Bir sózben aıt­qanda, Syrdarııanyń kórki. On shaqty shaqy­rymnan soń-aq shoq-shoq aǵash toǵaıy shańqaı dalada kózge saıa bop kórine bas­tady.

– Burynǵy jerge me? – dedi shopyr jigit ıek qaǵyp.

– Dál solaı, – dedi jolbasshy О́tegen.

Torańǵy toǵaıy dalany japyraǵymen búrkep, qalqan bop turǵandaı. Qatpar-qatpar dińi kúnniń ystyǵyn boıyna sińirip, alaqandaı japyraqtary adam­darǵa saıa bolǵan qorǵanysh sekildi. Oty­ratyn jer de arnap soǵylǵan tapal ús­teldeı yńǵaıly eken, biraq shóp-shalam­nyń ústine qonaqtap, jalbyrap jatqan jyrtylǵan gazet pen qol súrtkish juqa qaǵaz kózge qorash kórinedi, dóńgelenip jatqan konservi qalbyry men soraıyp jatqan aq araqtyń bótelkesi de az emes.

– Osy jer me? – dedim jol bastaýshy О́tegenge.

– Osy. Bul jermen salystyrǵanda Iаltań da, Qyrymyń da jolda qalady.

– Budan góri tazalaý jer joq pa?

– Osy jer bizdiń turaǵymyz.

Sál lekigen jelmen birge qańsyq ıis murnymdy qytyqtaı bastady.

– Dál osy jer me? – dep taǵy da nyǵyz­dadym.

– Ne, unamaı tur ma?

– Oý, mynaý qoqyr-soqyr tastaıtyn jer ǵoı.

– Áne, qalalyqtar týǵan jerin mensin­beıdi, – dedi bir synyptas.

– Sen fýtboldyń jankúıerisiń, – dedim qorazdanyp turǵan synyptasqa qarap. – Keshe álem chempıonatynda japondar Danııadan jeńilip tursa da, ózderi otyrǵan stadıondy jylan jalaǵandaı ǵyp tazartyp ketken joq pa? – dep edim, kózi ashyq О́tegen:

– Iá, obal boldy, 3:2 ǵyp jeńip turyp, 4:3 bop jeńilip qaldy, – dep sózimdi quptady.

– Jeńilse de, esh ókpe-nazsyz shet­eldiń stadıonyn muntazdaı tazartyp ket­ti ǵoı. Sender nege óz jerlerińdi taza usta­maısyńdar, – dep edim, bir synyptas sózimdi qarmaqqa ilip ap, sý astynan búlkildetip tarta bastady.

– Sen burynǵy synyptas emessiń, ózgereıin depsiń...

– Sender qashan ózgeresińder? – Qarmaqqa túsken balyq bop bulqynyp qaldym. – Men kettim. Myna jerde otyra almaımyn.

– Onda kóksıge baraıyq. Bunyń kóke­ıin tesip turǵan káristiń kóksıi ǵoı, – dep taǵy bireýi ilip ketti.

– O jer, bu jerge qaraǵanda taza, – dep mashına esigin ashtym.

Boıy kók tiregen torańǵy toǵaıy tomsa­ryp qala berdi. Jasyl japyraǵy da taza­lyq tilep jalbyrap turǵan sekildi. Aı­­týǵa til joq, biraq bir kúni tabıǵat ta oń­­­dyr­maı sóılep, oıyndaǵysyn aqta­ra­dy.

Dál túbinde kári Syrdarııa ishin basyp, shymyrlap aǵyp jatyr.

 

Túzý men qısyq

Jas ulǵaıǵan saıyn túzý sóıleıtin­derge kúmánmen qaraıtyn boldyq, al qısyq sóıleıtinderdiń aýzynda bul­qynyp bir aqıqat jatady. Bunyń uly mysaly, Jeltoqsan kóterilisinen keıin Jazýshylar odaǵynda ótken «aýysyp kelgen alqa bı» Kolbınmen kezdesý edi. Sóz bastaǵan Ardagerler keńesiniń tóraǵasy Áljappar Ábishev aqsaqal: «Biz sizdeı basshyny 25 jyl kúttik» degende, kóńili kúpti el-jurt ún-túnsiz qaldy. Juban Moldaǵalıevtiń «Qyzdarymyzdy etikpen tepkilep, uldarymyzdy ıtke talatqan kórinisti kórgenshe men keshegi soǵysta nege ólip ketpedim» degen sózi sol kezde «qısyq sóz» bop jınalys hattamasyna túskenmen, el aýzynda ańyz bop aıtylyp qaldy.

1991 jyly azyq-túlik dúkeniniń aldynda jasóspirim ulyma kezdesip qalǵan belqurdas:

– Neǵyp júrsiń? – deıdi.

– Nanǵa keldim.

– Bir úzim nanǵa qarap qaldyq qoı, – deıdi mańdaıyn tyrjıtyp.

Qaıta qurýdyń alashapqynynda aı­tylǵan sol sózdi qyrma saqal balam álige deıin aýzynan tastamaıdy.

Túzý sózde taqtaıdaı tegis tártip bar, qısyq sóz yzyńdaǵan masa sekildi deneńdi bir shuqyp ap, terińdi ashytady. Biraq buny masa shaqqan adam birazǵa deıin aıtyp júredi, masa shaqqan jerdiń túrtıip orny qalady. Jazýshylar odaǵyna kelgen bir iri sheneýnik: «Talaı jerde istep edim, Jazýshylar odaǵyna alǵash kelýim, júregim dúrsildep tur» degende, bir aıtqysh: «Sýdan urttap qoıyńyz, júrek ornyna túsedi» dep demeý berdi. Sheneýnik sol sát móltildep sý quıylǵan qyrly stakanǵa kózin saldy, biraq dám tatpady. Sanasyndaǵy sý men ýdyń aıqasy birden baıqalyp qaldy.

«Syn túzelmeı, min túzelmeıdi», sóz túzelmeı, biz túzelmeımiz. Túzý sózdiń sońynan ergen «qısyq inisi» aqıqatty aıta qalsa, mańǵaz aǵasy estimeı qala beredi. Sonda da túzý men qısyq syzyq qatar júredi. Bul – geometrııa zańy. «Syzba geometrııany tapsyrsań, úılenýge jol ashyq» deıdi eken túzý men qısyqtyń zardabyn tartqandar. Bul – ómirdiń qatań erejesi, olar jabysyp turǵan sıam egizderi sııaqty juptary jazylmaıdy.

Túzý júrip, túzý turǵanǵa ne jetsin! Túzý aǵasynyń sońynan qısyq inisi tili túzelgenshe erip júre bersin, qısyqty da túzetetin kún týar. Áńgime sózden bas­taldy. Sóz ólmeıdi, ol ómirge bárinen buryn kelgen.

 

Qýandyq Túmenbaı,

jazýshy