Temirbektaný týraly tuǵyrly eńbek

Sodan «saıası qatelik jasaǵan» degen jeleý aldynan kese-kóldeneńdep, Jazýshylar odaǵynyń apparatyndaǵy bos orynǵa da, odaqtyń merzimdik basylymdaryna da ornalasa almaǵandyqtan, óziniń kitap jáne muraǵat qorlaryndaǵy izdenisterin tereńdetip, negizinen erkin shyǵarmashylyq jumysymen aınalysýǵa den qoıdy.

Temirbek Júrgenov jaıyndaǵy alǵash­qy zertteý maqalasy «Narkom Júr­genovti» B.Qoıshybaev qaıratkerdiń tý­ǵanyna toqsan jyl tolatyn 1988 jyly «Qazaq ádebıeti» gazetinde ja­rııalaǵan. Sodan beri ol Temirbek jó­ninde qalam terbeýin toqtatqan emes. «Aq bosaǵa – ar-ojdanda» Júrgenovtiń jubaıy Dámeshtiń «Otan opasyzy ot­basynyń múshesi» (OOOM, ChSIR) re­tinde stalındik lagerler azabyn tartyp oralǵannan keıingi erin aqtatýǵa, tarıh qoınaýynan onyń atqarǵan is­te­ri jaıyndaǵy derekterdi tirnektep jı­nastyrýǵa arnaǵan tynys-tirshiligin ar­qaý etti. «Temir-halkom» tarıhı mınıatıýrasynda qaıratkerdiń eline sińirgen eńbekterin kórkem tásilmen jańǵyrtty. El damýynyń ár kezeńinen «Tarıhtaǵy qasqaǵym sát» dep belgilengen bólimderge jiktelgen materıaldary arqyly tanymdy maǵlumattar beretin «О́mir – kúres» atty tarıhı mınıatıýralar jınaǵy­nyń jetinshi bólimine Júrgenov jaıly «Temirdeı Temirbek» atty týyndysyn engizdi. Osylardan soń kezek tilge tıek bolǵan romanǵa kelgen edi.

Roman «Temirbek Júrgenov atyndaǵy qoǵamdyq qor» tóraǵasy Sábı (Sápen) Ábdiqadyruly Ańsat aqsaqaldyń tapsyrysyna oraı jazylǵan. Ol ár jazylyp bitken taraýdyń birinshi oqyrmany, keńesshisi ám synshysy bolypty.

Romanda qarshadaı Temirshe oqyrman kózine alǵash ret ákesiniń tizesine jantaıyp, úlkenderdiń alqaly jıynyndaǵy áńgime-dúkenge muqııat qulaq túrgen sá­tinde túsedi. Ol tap osylaı ár kezde áke­siniń qoltyǵy astynda otyryp, ıgi jaq­sylar­dyń suhbattasýy men olardyń aldynda óner kórsetken nebir ánshi, kúıshi, jyr­shyny qumarta tyńdaıtyn. Quıma­qulaq balaqaı birde aýyl balalaryna Buhara­dan oqý bitirip kelgen muǵalim Turmaǵambet Iztileýuly shyǵys ǵulamalary jaıynda áńgime aıtyp, soǵan qatysty suraq qoıǵanynda ile jaýap berip, óz qatarynan ozyq ekenin tanytady. Sodan bala Turmaǵambet shaıyrdyń úlgili shákirtine aınalady. Tórt jyl boıy aýyl mektebinde úz­dik oqıdy. Ustazy onyń parsy, túrki til­derin qalaı ıgerip, belgili dastandar­dy qandaı yntamen oqyp júrgenin ár­daıym ákesi Qaraǵa rızashylyqpen aıtyp júrgen. Myńǵyrǵan mal ıelenýshi kósh­peli baı ǵana emes, óńirdegi halqyna syıly, aýzy dýaly, bedeldi el aǵasy Qara Júrgenov uly Temirshe-Temirbektiń qa­biletin shaıyr-ustazdyń joǵary baǵa­laýyn jáne óziniń ishki oıymen úndesip shyqqan usynysyn eskere kele, balasyn budan ári zaman alǵa tartyp turǵan orys oqýyna berýdi maqul kórdi.

Petrogradta Qazan tóńkerisi, odan keıin Orynborda Ekinshi Jalpyqazaq sezi bolǵan shaqta Temirbek Ýfadaǵy jer ólsheý ýchılıshesinde oqyp júr­gen edi. Oqıǵalardyń órbý barysy ony Orynborǵa alyp keldi. Munda ol soǵystyń qara jumysyn istegen ji­git­terdi Batys maıdan shebinen elge bas­tap oralǵan Názir Tórequlovpen, keńes úkimeti taǵaıyndaǵan Torǵaı oblysynyń áskerı komıssary Álibı Jangeldınmen kezdesip, oblystyq keńester sezin daıyndaý jáne ótkizý jumystaryna atsalysty. Sonymen qatar Názir ekeýi «Qa­zaq muńy» gazetin shyǵaryp turdy. Orynbordy aqtar alǵannan keıin Názir Túrkistan ólkesine – týystary turatyn Qoqanǵa attandy, al Temirbek Dala ólkesiniń komıssary laýazymyna bekigen Álibıdiń partızan jasaǵyna qosylyp, ortalyqtan Aqtóbe maıdanyna qarý-jaraq jetkizisti.

Jańa ókimet qurylysyna bilimdi mamandar kerek, buǵan Temirbek Qarauly­nyń senimi kámil edi, sondyqtan da ol revo­lıýsııalyq oqıǵalar úzip ketken oqýyn jalǵastyrý qajettigin oıynan sh­y­ǵarǵan emes. Aqyry Orynborda ashyl­ǵan rab­fak – jumysshy fakýlteti­ne kelip oqydy. Ony bitirip, 1923 jyly Tash­kentte shańyraq kótergen Ortalyq Azııa memlekettik ýnıversıtetiniń sha­rýa­shylyq jáne zań fakýltetine tústi. Qazaq respýblıkasynyń úkimeti oǵan Qazaqstannyń Túrkistan respýb­lı­ka­syndaǵy tolyq ókiletti ókili mindetin oqýymen qosa atqarýdy tapsyrdy. Sol jyly Qarqaralydan kelip, SAGÝ-dyń medısına fakýltetine oqýǵa kirgen bolashaq jary Dámesh Ermekovamen tanysty. Osylaı Túrkistan ólkesi aýma­ǵyndaǵy saıası oqıǵalardyń bel ortasyn­da ótken, on jylǵa sozylǵan belsendi qoǵamdyq ómiri bastaldy.

SAGÝ-dyń sońǵy kýrsyna kóshkenin­de Júrgenovke qazaq úkimeti tarapy­nan taǵy bir úlken senim artylyp, Tash­kent­tegi arnaıy orta bilim beretin Qazaq aǵartý ınstıtýty (Kırınpros) negizin­de ashylǵan tuńǵysh Qazaq pedagogıka­lyq joǵary oqý ornynyń (Qazpedjoo, Kazpedvýz) dırektory (rektory) laýazymyna taǵaıyndaldy. Júrgenov dıp­lom jumysyn úzdik qorǵap, ýnıver­sıtetke ǵylymı qyzmetker retinde qal­dyrylǵan, alaıda ony munda kóp is­tet­peı, partııanyń Ortalyq Azııa bıýrosy (Srezazbıýro) 1929 jyly Tájikstandaǵy statıstıka mekemesin basqarýǵa jumsady. Osyndaǵy qyzmeti barysynda ol Tájik avtonomııasyn odaqtyq respýblıka deń­geıine kóterý úshin qurylǵan komıssııa quramyna engizildi. Komıssııanyń tıisti qorytyndysynan soń qabyldanǵan she­shim­ge sáıkes ótkizilgen quryltaıshy sezde Tájik Respýblıkasy Ortalyq Atqarý Komıtetiniń músheligine saılanyp, res­pýblıkanyń alǵashqy Qarjy halyq ko­mıssary laýazymyna bekitildi. Odan 1930 jyly О́zbek Respýblıkasyna aýys­tyrylyp, Aǵartý halyq komıssary boldy.

Bul kezde qazaq elinde jurtty qaı­ǵyǵa dý­shar etken solaqaı reformalar jasa­lyp jatqan. Onyń barysyn Temir­bek ózbek elindegi qyzmetin atqara jú­rip qınala qadaǵalaǵan-dy. Qazatkomnyń tıisti dekretine sáıkes, ózge baılar qatarynda ákesiniń de kámpeskelengenin, otbasymen jer aýdarylǵanyn, ujymdas­tyrý naýqanynyń halyqqa jaısyz tıip jatqanyn, aǵalarynyń kóterilisshiler qataryna qosylǵanyn estidi. Aqyry Qazaq ólkelik partııa komıtetiniń bas­shysy aýystyrylyp, ólke ómirdi ja­ńasha qurý jolyna buryla bastady. Jańa kadrlar jınaqtaldy. Osy oraıda jerlesteri BK(b)P Ortalyq Komıteti arqyly ózbek elindegi Júrgenovke de qolqa salǵan.

Ol on jyl baýyr basqan Túrkistan ólkesiniń bas qalasy Tashkentpen qoshta­syp, 1933 jyly jazǵyturym Qazaq­stannyń sol kezdegi astanasy Almatyǵa at basyn burdy. Qazaq avtonomııalyq respýblıkasynyń Aǵartý halyq komıssary laýazymyna taǵaıyndalyp, BK(b)P Qazaq ólkelik komıtetiniń bıýro músheligine saılandy. Sodan tez ara­da Aǵartý halkomatyn mádenıet maıda­ny­nyń bas shtabyna aınaldyrdy. Júr­ge­nov bul laýazymynda tórt jyl qyz­met atqardy. Alǵashqy úsh jylynda joq­tan bar jasaǵan, ańyzǵa aınalǵan ister tyndyrdy. Eń aldymen, oqý-aǵartý isine mán berdi, saýatsyzdyqty joıýdy, bastaýysh bilim berýdi ǵana emes, jappaı orta bilim berýdi maqsat etip qoıdy. Mektep úılerin salý, muǵalimder daıar­laý, oqý­lyq­tar jazý mindetin alǵa shyǵar­dy. Qa­zaq tili, termınologııalyq máse­leler ko­mıs­sarıattyń udaıy nazarynda boldy. Ar­naıy orta jáne joǵa­ry pedagogıkalyq oqý oryndaryn, al­ǵashqy ýnıversıtet­ti, taý-ken jáne jýr­nalıstıka ınstıtýt­taryn ash­ty. О́ner­pazdar baıqaýyn ót­kizip, el ishin­degi halyq talanttaryn jurt­shy­­lyqqa keńinen tanytty. Kásibı óner oshaq­tarynyń shańyraqtaryn kó­ter­di. Halyqtyń mýzykalyq murasyn má­denıetti órkendetý qyzmetine jara­tý­dy alǵa tartqan komıssar áýeli mýzyka-drama tehnıkýmynda qazaq án-kúıin zertteıtin ǵylymı kabınet ash­ty. Uza­maı sol kabınettiń janynan ha­lyq mýzyka aspaptaryn jasaıtyn she­berhana uıymdastyryp, onda isteı­tin sheberlerdi tabýǵa da ózi tikeleı aralas­ty. Ahmet Jubanovtyń dombyrashylardan ansambl qurýyna, ony ult-aspap­tar orkestri deńgeıine kóterýine udaıy qamqorlyq kórsetip otyrdy. Ult­tyq óner kadrlaryn baýlıtyn ustaz­dardy Más­keý, Lenıngrad, Tash­kent­ten shaqyrt­ty. Horeografııa mek­te­bin, qýyrshaq teatryn ashty. Spektakl­derge qajet kos­tıým úlgilerin qazaq turmysynyń, etno­grafııasynyń bilgiri retinde ózi tú­sindirip, tigilgen kıimderdiń alǵashqy syn­shysy boldy. Mýzyka stýdııa­syn ashyp, az ýaqytta ony mýzykalyq teatr mártebesine jet­kizdi. Mýzyka teatrynyń tuńǵysh spek­takli «Aıman-Sholpan» halyqty asqan qýanyshqa bólep, maýsym boıy anshlagpen júrdi. Ol áıgili «Qyz Jibek» syndy taza qazaq ánderinen jazylǵan alǵashqy ulttyq operanyń dúnıege kelýin tikeleı ózi uıymdastyryp, udaıy nazarynda ustady.

Mádenı revolıýsııa barysynda jylt etken ár jańalyqty Júrgenov ól­kelik partııa komıteti men respýblıka úkimetiniń basshylaryna shuǵyl jet­kizip, bári birge qýanatyn. Qazaq elindegi mádenıet qurylysynyń jetis­tikteri jaıynda ólkekom jetekshisi L.Mırzoıannyń 1936 jyldyń basynda Bas hatshy I.Stalınge maqtanyshpen jet­kizgen habary jaqsy qabyldanyp, uzamaı, ortalyq bıliktiń Máskeýde qazaq ádebıeti men óneriniń onkúndigin ótkizýdi josparlaǵany belgili boldy.

Qazaq elinde jasalǵan mádenı re­volıýsııanyń shyrqaý shyńy ispetti Máskeý dekadasy qazaq mádenıetiniń aıtýly merekesine, ári odaqtyq kólemde tapsyrǵan asa mańyzdy emtıhanyna aınaldy. Onkúndik qorytyndysynda qart aqyn Jambyl Jabaev, ánshiler Kúlásh Baıseıitova, Qurmanbek Jandarbekov, aqyn ári jazýshy Sáken Seıfýllınmen qatar, qazaq mádenıetin, ulttyq opera ónerin damytýda sińirgen asa zor eńbegi úshin Temirbek Júrgenov Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapattaldy.

Máskeýde ótken qazaq óneri alǵashqy tarıhı baıqaýynyń eshqashan resmı túr­de málim bolmaǵan nátıjesi ha­qyn­da ro­mandaǵy birneshe epızodta sóz etil­edi. So­lard­yń biri Kremldiń Úlken saraıynda ótip jatqan Keńester­diń Tótenshe búkilodaqtyq segizinshi sezindegi úzilisterdiń birinde Faızýlla Hodjaevtyń aýzymen aıtylady. О́z­bekstan sovnarkomynyń tóraǵasy Hodjaev ózin bıik minberden sóılegen sózimen quttyqtaı kelgen Júrgenovke: «Eń úlken de zor alǵys sezimge siz laıyq­syz, Temirbek joldas», deıdi. Tashkentten eline attanar aldyndaǵy qoshtasqan sátinde oǵan kúsh-jigerin avtonomııalyq respýblıkasyn táýelsiz sosıalıstik memleket dárejesine kóterýde jemisti eńbek etýin tilegenin esine saldy.

«Komıssar Júrgenov» romany tek memleket, qoǵam, mádenıet qaıratkeri Temirbek Júrgenovtiń ómiri men qyz­metin kórkemdik turǵyda sýrettep qana qoımaı, osynaý tarıhı tulǵanyń som beınesi arqyly oqyrmanǵa elimizdiń qıly qasiretpen astasqan kúrdeli tarıhyn keńinen ashyp kórsetedi. Búgingi táýel­sizdigimizge deıingi uzaq joldyń qan­­daı qıyn-qystaý belesterden ótke­nin, olardyń ishinde kitap qaharmany Júrge­novtiń egemen elimizdiń tarıhyn­da qan­daı ról atqarǵanyn aıqyn ta­nyp-bilýge járdemdesedi. Úlken terror qur­bany Temirbek Júrgenovtiń halqy­na sińirgen eren eńbegin árqashan este ustaý – kitaptyń «Sóz sońy» taraýshasyn­da avtordyń atap aıtqanyndaı, búgingi urpaqtyń qasıetti paryzy.

Baljan HABDINA,

Baspa jáne polıgrafııa isiniń qaıratkeri