Almaty energetıka jáne baılanys ýnıversıteti Prezıdent janyndaǵy Ulttyq Ǵylym akademııasymen birlesip, «KISI GPS: Gylym. Pikir. Sayasat» ulttyq saraptamalyq alańynda «Qazaqstan jáne beıbit atom: jańa múmkindikter men damý basymdyqtary» atty taqyrypta jıyn ótkizdi. Onda jetekshi ǵalymdar men sarapshylar energetıkadaǵy ınnovasııalar, atom tehnologııalary, qaýipsizdigi, álemdegi atom energetıkasynyń damýyn talqylady.
Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Alýa Joldybalına aldaǵy qazanda ótetin referendým halyqtyń tikeleı erik bildirý quraly ári jalpyulttyq aýqymdaǵy sheshim qabyldaýdyń zańdy tásili ekenin aıtty.
– Bul táýelsiz el damýyndaǵy 4-referendým. Mańyzdysy – jurtshylyqqa AES salýdyń mánin túsindirý. Qazir barlyq óńirde referendýmǵa baılanysty jurtshylyqty aqparattandyrý jumysy júrip jatyr. Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty júrgizgen saýalnama nátıjesine sáıkes, respondentterdiń 53,1 paıyzy elimizde AES salýdy qoldasa, 32,5 paıyzy qarsy pikir bildirgen. Olardy yqtımal apattar, saldary men qorshaǵan ortaǵa keri áseri alańdatady.
Memleket basshysy óziniń saılaýaldy tuǵyrnamasynda elimiz úshin asa mańyzdy máselelerdiń referendým arqyly sheshiletinin atap ótti. Bolashaq saıası modeldi anyqtaýǵa jurtshylyqty keńinen tartý – elde bolyp jatqan úrdisterge áser etýdiń sheshýshi faktor. Mysaly, Shveısarııa halqy kóbine referendýmǵa júginedi desek, onda plebıssıt 400-den astam ret, al Eýropanyń qalǵan elderinde sońǵy 200 jylda referendýmdar – 149 ret, Orta jáne Taıaý Shyǵysta – 93 ret, Azııa elderinde – 30 ret ótken. Sondyqtan respýblıkada referendým ótkizýdiń ózindik qısyny bar, deıdi QSZI sarapshysy.
Sondyqtan da referendým halyqtyń erik bildirý tásili retinde keń taralǵan tájirıbe sanalady. Osy oraıda sarapshy áleýmettik saýalnamalar nátıjesinen AES qurylysyn qoldaý dınamıkasynyń basymdyǵyn baıqaýǵa bolatynyn aıtady. Mysaly, QSZI tapsyrysymen ótken saýalnamaǵa sáıkes, respondentterdiń 53,1 paıyzy elimizde AES salýdy qoldap, elektr energııasy tapshylyǵynyń taıaý jyldarda sheshiletindigine senim bildirgen bolsa, «Amanat» partııasy qoǵamdyq saıasat ınstıtýty júrgizgen saýalnamada 59,3, «Sosıs A» saýalnamasyna sáıkes qatysqandardyń 60,4 paıyzy quptaǵan.
Sońǵy ýaqytta bolashaǵy zor tehnologııalardy, ǵylymdy damytý maqsatynda Ulttyq ǵylym akademııasy forsaıt-zertteýlerge joǵary mán berip otyr. Bul zertteýler negizgi ǵylymı, tehnologııalyq baǵyttardyń damýyna yqpal etetin granttyq jáne baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý boıynsha strategııalyq baǵyttardy anyqtaýǵa negizdelgen. Akademııanyń forsaıt-zertteýleriniń aldyn ala qorytyndylary beıbit atom salasyn damytýda nano jáne materıaltaný, radıasııalyq qaýipsizdik, ıadrolyq tehnologııalar, joǵary tehnologııalyq mashına jasaýda jańa múmkindikterge jol ashpaq. Osy oraıda UǴA vıse-prezıdenti Abaı Serikqanov atom energetıkalyq stansasyn salǵan jaǵdaıda elimiz energetıkalyq qaýipsizdikti arttyrýǵa, kómirqyshqyl gazynyń shyǵaryndylaryn azaıtýǵa, tabıǵı ýrannyń barlanǵan iri qorlaryna jáne ıadrolyq otyn óndiretin kásiporyndarǵa ıe bolatynyn jetkizdi.
– Tómen kómirtekti bolashaqqa umtylý ınnovasııalyq tásilderdi qajet etedi. Munda atom energetıkasy mańyzdy rólge ıe. О́skemende tabıǵı ýrannyń iri barlanǵan qorlary (álemde 2 oryn), jylý (TVS) óndiretin zaýyttyń bolýy AES salynǵan jaǵdaıda aǵymdaǵy reaktorǵa deıingi ıadrolyq otyn sıklin (ýran óndirý, ony baıytýdan otyn tabletkalary men TVS shyǵarýǵa deıin) damytýǵa barlyq múmkindikke ıe bolyp otyr, – dedi sarapshy.
Jıyn barysynda Energetıka mınıstrligi Iаdrolyq fızıka ınstıtýty departamentiniń dırektory Murat Tólegenov respýblıka jurtshylyǵyn alańdatyp otyrǵan birqatar jaıtty tilge tıek etti. Sarapshy Atyraý, Aqtaý, Oral, Aqtóbe saparyndaǵy kezdesýlerde kóp qoıylǵan suraq jemqorlyqtyń beleń alýy, Balqash kóliniń deńgeıi men aımaqtaǵy ekologııalyq ahýal, kadr máselesine qatysty bolǵandyǵyn alǵa tartty. Osy saýaldarǵa baılanysty M.Tólegenov «AES úshin paıdalanatyn sý Balqashtyń deńgeıine esh áseri joq ári ol qaýipsizdik normalarynan aspaıdy, jyly sý kólge jiberilmeıdi. Al kadr daıarlaý jaǵynan utpasaq, utylmaımyz», dep jaýap berdi.
– Elimizde atom stansasyn paıdalanýdyń mol tájirıbesi bar. AES-te jumys isteý úshin elektrıkter, mehanıkter, dozımetrler, nysan radıasııalyq qaýipti bolǵandyqtan, radıoekologııa, radıasııalyq áserin qadaǵalaıtyn mamandar qajet. Aqtaýda BN-350 jyldam neıtrondarda jumys isteıtin reaktordyń bolǵany belgili. Búginde Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynda úsh oqý ortalyǵy jumys isteıdi. Sonymen qatar ıadrolyq fızıkterdi Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıteti daıarlaıdy. Qazirgi kúnge deıin elimizde eki myńnan astam sala mamany daıarlandy. Búginde Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynda ǵylymı-zertteý jumystaryna, sondaı-aq ónerkásip pen ıadrolyq medısına úshin radıoızotoptar óndirýge arnalǵan VVR-K zertteý reaktory jumys istep tur. Atomdy beıbit maqsatta paıdalanýdaǵy tájirıbemizde qaterli isik aýrýlaryn emdeýde qoldanylatyn dıagnostıka úshin molıbden, ftor-18, ıod-131 óndirisi jolǵa qoıylǵan. Al zertteý reaktorynyń jumysy sý-sý atom stansalarymen birdeı. VVR-K zertteý reaktoryn basqaratyn mamandar atom stansasyn da basqara alady, – dep túsindirdi M.Tólegenov.
Atom ındýstrııasyn damytý qaýymdastyǵy dırektorlar keńesiniń múshesi Dastan Eleýkenovtiń aıtýynsha, AES salý týraly sheshim qabyldaý máselesi atom tehnologııalaryn jetildirý men olardyń qaýipsizdigin arttyrýǵa baılanysty týyndap otyr. Osyǵan baılanysty ıadrolyq tehnologııanyń damýymen týyndap otyrǵan barlyq alańdaýshylyqqqa, ásirese sońǵy onjyldyqta negizgi jaýap bar. О́ıtkeni AES salý el damýy men halyqaralyq qoǵamdastyq deńgeıindegi ózekti máselelerdi birlesip sheshýge múmkindik beredi.
Ortalyq Azııadaǵy «New Nuclear Watch Institute» konsýltasııalyq keńesiniń tóraǵasy Baýyrjan Ibraevtyń pikirine súıensek, zamanaýı tehnologııalyq jáne áleýmettik ózgerister elektr energııasy tapshylyǵyna ákeldi. «Bul ındýstrııalandyrý, ýrbanızasııa jáne sıfrlyq tehnologııalar, ınternet, «bultty» qyzmetter jáne jasandy ıntellektige táýeldilik energııa tutyný suranysyn arttyrdy. Sonymen qatar elimizde tıimdiligi óte tómen elektr energııasyn óndiretin tehnologııalardyń eskirýine baılanysty ónerkásiptik sektorda da túıtkildi máseleler týyndady. Sondyqtan el ekonomıkasy men energetıkalyq sektordyń damýyn, ekologııalyq qaýipsizdik, sondaı-aq tabıǵı resýrstardyń sarqylýyn qaperge alatyn bolsaq, onyń sheshimi atom energetıkasyn damytýmen baılanysty, deıdi B.Ibraev.
Atom energetıkasy salasyn damytý turaqty energııamen jabdyqtaý, jańa óndiristerdi qurýǵa serpin beredi. Jańa jumys oryndarynyń ashylýyn qamtamasyz etedi. Elimizde iri ónerkásiptik jobalardy iske asyryp, básekege qabiletti ozyq tehnologııalarǵa qol jetkizýge múmkindik beredi, deıdi Almaty Azamattyq alıansynyń tóraǵasy, qalalyq Qoǵamdyq keńes múshesi Qaıyrjan Ábdihalyqov. Al Ǵ.Dáýkeev atyndaǵy Almaty energetıka jáne baılanys ýnıversıtetiniń professory Andreı Kıbarın keltirgen málimetterge súıensek, elimizdegi jetekshi sarapshylarmen, ǵalymdarmen júrgizilgen saýalnama jáne saraptamalyq ınsaıt otandyq energetıka salasyn ári tehnologııalyq damý áleýetin aıqyndaýǵa múmkindik beredi. Onyń aıtýynsha, saýalnama nátıjesinen málim bolǵanyndaı, respondentterdiń jartysyna jýyǵy (46 paıyz) dástúrli energetıkanyń bolashaǵyn joǵary baǵalasa, tórtten birinen astamy (26,92 paıyz) balamaly, onyń ishinde atom energetıkasyn tańdaǵan.
Sondaı-aq jıynda A.Búrkitbaev atyndaǵy Energetıka jáne mashına jasaý ınstıtýtynyń zertteýshi-professory Inesh Kenjına halyqtyń radıofobııasyn tómendetý tásilin usynyp, álemdegi atom energetıkasy damýynyń negizgi úrdisterin sóz etti.
ALMATY