Bir kezderi «Túrkistan» dep atalǵan Ortalyq Azııanyń qashanda órkenıetter toǵysqan tutas aımaq bolǵany belgili. Onyń adamzat tarıhynda alar orny, álemdik órkenıetke qosqan úlesi men atqaratyn róli de zor. Búginde tarıhy men taǵdyry ortaq, tili men dini uqsas, ádebıeti men mádenıeti jaqyn Ortalyq Azııanyń mol múmkindikter mekeni retinde jańa kelbeti qalyptasyp keledi.
Tarıhı tamyrlastyq
Jahandaný dáýiri elder men halyqtardy bir-birine jaqyndastyryp, túrli baǵytta yntymaqtasýǵa keń jol ashqany málim. Qazirgi adamzatqa ortaq qundylyqtardy izgilik rýhta dáriptep, úndestik pen úılesimdi, ortaq múddelerdi arqaý etip, parasatty ómir súrýge alǵysharttar jasaýǵa talpynyp otyr. Osy maqsatta alýan túrli múddelerdi tirek etken kóptegen halyqaralyq jańa uıymdar dúnıege keldi. Olardyń keıbiri tarıhı tildik-týystyq qatynasqa negizdelse, qaısybiri tabysty ekonomıkalyq múddeni kózdeıdi, sondaı-aq aralarynda taǵdyr qosqan qudaıy kórshilik qatynasty ózek etkenderi de az emes. Sonyń ishinde elimiz áý bastan kópjaqty yntymaqtastyqty qoldap, tatý kórshilik pen dástúr sabaqtastyǵyn negiz etken kóptegen halyqaralyq uıymǵa bastamashy bolǵany belgili. Osylardyń ishinde tarıhı tamyrlastyq pen tereń týystyqqa negizdelgen, tatý kórshilik pen aımaqtyq tutastyqqa tutqa bolatyn, ekonomıkalyq tabys pen ortaq múddege serpin beretin yqpaldastyqtyń joly dańǵyl deýge dáıek jetkilikti.
О́tkenge úńilsek, tarıhı tamyry tereńge ketetin Túrkistan topyraǵynda bir úıdiń balasyndaı, bir qoldyń bes saýsaǵyndaı birge ornalasqan etene jaqyn elder men halyqtardyń yntymaqtastyǵy baǵzy zamannan bastaý alady. Árıne, Ortalyq Azııany keńistikter men zamanalar, dúnıeni bóliske salǵan júıeler men qatal rejimder alshaqtatqanymen, olardy tamyrly tarıh, qazynaly mádenıet áý bastan tutastyryp keldi, bul qasıetter qaıta túleýge de altyn arqaý boldy. Ekinshiden, bul aımaqty ortaq múddeler toǵystyrǵan biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik deýge bolady. Rasynda, saýda-ekonomıkalyq baılanystar – ıntegrasııanyń qozǵaýshy kúshi. Osy oraıda elderimizdiń ekonomıkalyq baılanystarynyń birin-biri tolyqtyra túsetinine nazar aýdarýymyz kerek. Úshinshiden, Ortalyq Azııa – jalpy kólemi 3 882 000 sharshy shaqyrymǵa sozylyp jatqan ulan-ǵaıyr aımaq. Bul múmkindikter de enshiles elderdi yntymaqtastyqqa yntalandyrady. Buǵan qosa aımaqtyń Azııa men Eýropa arasyndaǵy jaıyla qonystanýy onyń Shyǵys pen Batys arasyndaǵy tasymal joldary turǵysynan da mańyzdylyǵyn arttyrady. Basqasha aıtqanda, toǵyz joldyń torabyna aınalǵan Ortalyq Azııa úshin búginde jańǵyrǵan Jibek jolynyń da, Kaspıı dáliziniń de mańyzy erekshe. Zamanaýı turǵydaǵy Jibek joly tarıhı joldyń ornyn temirjoldarmen, baılanys jelilerimen, energetıka dálizderimen jáne tabıǵı gaz qubyrlarymen tolyqtyryp jatyr. Bul tutastyq Shyǵysqa da, Batysqa da yńǵaıly. Mysaly, Qytaıdyń batysynda óndirilgen taýardy teńiz joly arqyly Batys Eýropanyń kemejaılaryna tasyǵannan qurlyq jáne temirjolmen Qazaqstan arqyly jetkizgende jol 16 táýlikke qysqarady. Sondyqtan ekonomıkalyq baılanystar damýynyń arqasynda týys respýblıkalar arqyly ótetin jańa jáne tıimdi zamanaýı Jibek joly úshin qajetti jaǵdaılar jasaldy. Sol sebepti elderimizdiń tranzıttik áleýeti birlesken ekonomıkanyń ósý qaınaryna aınalýy yqtımal.
Ár kezeńde ártúrli ataýmen japsarlas ómir súrip kelgen taǵdyrlas, tamyrlas jurttar keńestik kezeńde bes respýblıkaǵa bólingen aımaqtaǵy ıntegrasııa uǵymy azattyqtyń araıly tańynda, dálirek aıtqanda 1991 jylǵy 13 jeltoqsanda Qazaqstan, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tájikstan jáne Túrikmenstan basshylarynyń Ashhabadtaǵy alǵashqy basqosýynda kún tártibine engizilgen edi. Tipti sol jıynda aımaqtyń tarıhı «Túrkistan» atyn jandandyrý týraly da aıtylǵan. Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne О́zbekstan 1993 jyly ekonomıkalyq odaq qurý týraly shartqa qol qoıyp, 1994 jyly «birtutas ekonomıkalyq keńistik» jarııalandy. 1995 jyly úsh eldiń uıymy Ortalyq Azııa Odaǵy bolyp atalsa, 1998 jyly uıym «Ortalyq Azııa ekonomıkalyq odaǵy» bolyp qaıta quryldy. Aqyrynda bul úderis «Ortalyq Azııa Yntymaqtastyq Uıymy» degen atqa ıe boldy. Osyndaı izgi nıetpen bastalǵan aımaqtyq ıntegrasııa keıbir kedergilerge baılanysty júzege aspaı, tek qaǵaz júzinde qalǵany belgili.
Dese de araǵa jyldar salyp bul yntymaqtastyq qaıta jandandy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev el gazeti «Egemen Qazaqstan»-da jaryq kórgen «Ortalyq Azııa renessansy: ornyqty damý jáne órkendeý joly» atty maqalasynda atap kórsetkendeı: «О́ńirdegi memleketaralyq qatynastar da túbegeıli ózgeriske ushyrady. Elderimiz arasynda barlyq deńgeıde syndarly ekijaqty jáne kópjaqty dıalog jolǵa qoıyldy, ózara tıimdi yntymaqtastyq damyp keledi. Osyǵan deıin aımaqtaǵy qarym-qatynasty jan-jaqty damytýǵa kedergi keltirip, qaıshylyq týǵyzǵan máselelerdi sheshý jolyndaǵy jetistikterdiń máni zor».
Yntymaqtastyqtyń jańa kezeńi
Ekijaqty jáne kópjaqty yntymaqtastyqty jańa deńgeıge kótergen, ótkenniń tájirıbesinen sabaq alǵan taraptar bul joly «aqyryn júrip, anyq basyp», ambısııaly «odaq», tipti «sammıt» degen sózderdi qoldanbaýǵa tyrysty. 2018 jyly naýryzda Astanada ótken alǵashqy basqosý jaı ǵana «konsýltatıvtik kezdesý, keńesý» dep ataldy. Ekinshi basqosý 2019 jyldyń qarasha aıynda Tashkentte ótti. Osylaısha, aımaqtyq ıntegrasııanyń ekinshi kezeńi bastaldy. Resmı túrde «Ortalyq Azııa Memleketteri basshylarynyń Konsýltatıvtik kezdesýi» dep atalatyn bul jıyndar áldeqaıda tıimdi bolyp shyqty. О́ıtkeni bul joly taraptar naqty máselelerdi sheshýge tyrysty. Onyń ústine, aımaq elderi ózderiniń memlekettik qalyptasý kezeńin aıaqtaǵan edi. Sondyqtan ekinshi kezeńdi turaqty ınstıtýttyq tetikterdi ornatýmen sıpattaýǵa bolady. Bul kezeńniń negizgi maqsaty – jalpy máselelerdi talqylaý úshin ártúrli salada platformalar qurý boldy. Budan da mańyzdysy, aımaq elderi óz máselelerin úshinshi jaqtardy, ásirese iri derjavalardy aralastyrmaı, ózderi sheshýi kerek ekenin sezindi. Basqasha aıtqanda, aımaq elderi Ortalyq Azııanyń halyqaralyq saıasattyń obektisi retinde emes, sýbektisi retinde áreket etýdiń ýaqyty jetkenin túsindi. Bul rette olar yntymaqtastyqtyń basqa, úshinshi jaqqa qarsy emes ekenin jáne kórshi elderdiń múddelerine qarama-qaıshy kelmeıtinin kórsetý maqsatynda BUU uıymynyń sheńberinde áreket etýde. Bul rette BUU basshylyq qyzmette bolǵan dıplomat-prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly «Birligimizdi bekemdep, bir-birimizben bolmashy básekelestikke jol bermeýimiz qajet. Bul máselede «HHI ǵasyrda Ortalyq Azııany damytý maqsatyndaǵy dostyq, tatý kórshilik, yntymaqtastyq jónindegi Kelisimge» tez arada qol qoıýdyń mańyzy artyp keledi. Taraptardyń jýyq arada osynaý tarıhı kelisimge qol qoıýǵa daıyn bolýyn quptaımyz. Halyqaralyq asa mańyzdy máselelerde barynsha ortaq ustanym bildirsek, álemdik qaýymdastyqqa kelisim tapqan ortaq tásilimizdi kórseter edik. Halyqaralyq alańdardaǵy básekelestik ulttyq múddelerimizge qaıshy keledi», dep aýyzbirshiliktiń mańyzdylyǵyna toqtaldy. Ras, beseýdiń birligi básekelestikke emes, berekeli baýyrlastyqqa negizdelýge tıis. Sonda aımaqtyq yntymaqtastyqtan barlyq tarap utady. Al bekem birlikti emes, berekesiz básekeni tańdaıtyn bolsa, barlyq jaqtyń utylatyny beseneden belgili. Túptep kelgende munyń bári tek aımaqqa ǵana emes, jalpy Eýrazııa keńistigine oń áser etetini belgili.
Qazirgideı kúrdeli geosaıası jaǵdaıda aımaqtaǵy yntymaqtastyqtyń joǵary damý qarqynyn saqtaý óte mańyzdy ekeni belgili. Osy rette Ortalyq Azııa elderi memleket basshylarynyń ózara tyǵyz aralasa bastaýy, bir-birine jıi saparlap, turaqty kezdesýi naqty nátıje bere bastady. Máselen, keıingi bir aıdyń kóleminde О́zbekstan men Qyrǵyz eliniń basshylary Astanaǵa úsh ret keldi. Prezıdentterdiń qatysýymen Kóshpeliler oıyny ótti. Astanada memleket basshylary dostyq pen baýyrlastyqtyń sımvoly ispetti aıkól Manastyń, muqym túrikpenniń maqtanyshy Maqtumqulıdiń jáne Shyǵystyń juldyzy, ózbek halqynyń dańqty perzenti Álisher Naýaıdiń eńseli eskertkishterin birge ashty. Bul elderimizdiń dostyqqa, tatý kórshilik qarym-qatynasqa jáne odaqtastyqqa negizdelgen óńirlik yntymaqtastyǵynyń deńgeıi joǵary ekenin bildiredi. Ekijaqty yntymaqtastyq ta artyp, strategııalyq senimdi seriktestikten odaqtastyq deńgeıine kóterildi. Osylaısha, Konsýltatıvtik kezdesýler aımaqtyń halyqaralyq berekeli birligin tanytatyn, qazirgi syn-qaterlerge tótep berýge daıyndyǵyn kórsetetin tıimdi alańǵa aınalyp, «Ortalyq Azııa yntymaqtastyǵy» uǵymy da jańa beleske shyqty.
Osy rette Qazaq dıplomatııasynyń aımaqtyq ıntegrasııa úderisterinde aıryqsha belsendi ári bastamashy bolǵanyna nazar aýdarýymyz kerek. Qazaqstan – Azııa keńesi, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq, Túrki yntymaqtastyq uıymy sııaqty iri bastamalardy kóterip, olardy tabysty iske asyryp kele jatqan el. Halyqaralyq tasymal dálizderinde, ásirese Transkaspıı «Turan dálizinde» de Qazaqstannyń orny erekshe ekeni málim. Osylaısha, aımaqtyq ıntegrasııada Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne О́zbekstanmen Túrki yntymaqtastyq uıymynda, Túrikmenstanmen Kaspıı teńizi aınalasyndaǵy jobalarda yntymaqtastyqty damytyp jatyr. Osy sheńberde dini bir, mádenıeti uqsas, ortaq keńistiktegi Tájikstannyń da atalǵan jobalarǵa qatysýy mańyzdy. Konsýltatıvtik kezdesýler sheńberinde tájik-ózbek, ásirese tájik-qyrǵyz kelissózderi de naqty nátıje berip, shekara, sý sııaqty taqyryptar tóńiregindegi túıitkilder tarqatyla bastady. Basqasha aıtqanda, Qazaqstan basqa baǵyttardaǵy ıntegrasııalyq jobalardaǵy tájirıbesin Ortalyq Azııada sátti qoldanyp jatyr. Osylaısha, ortaq tarıhqa súıenip, ortaq bolashaqqa umtylǵan Ortalyq Azııa elderiniń ıntegrasııalyq úderistiń jańa belsendi kezeńine qadam basty dep túıindeýge tolyq negiz bar. Muny el Prezıdenti «Ortalyq Azııanyń renessansy» dep atady.
Bul kezeń bir qyrynan baýyrlastyq baılanystary men bedeliniń artýymen sıpattalsa, ekinshi jaǵynan halyqaralyq jaǵdaıdyń turaqsyzdyǵy men jańa daǵdarys oshaqtarynyń paıda bolýymen erekshelenedi. Ortaq mádenıet, ekonomıkalyq pragmatızm jáne geografııalyq jaqyndyqqa negizdelgen ıntegrasııalyq úderis tabıǵı túrde Ortalyq Azııanyń halyqaralyq arenadaǵy salmaǵyn da arttyrady. Bul rette álemniń jetekshi elderiniń «Ortalyq Azııa plıýs» formatyna qyzyǵýshylyq tanytýy – osynyń aıǵaǵy. Astanada ótken alǵashqy kezdesýden beri birlesken kúsh-jigerdiń arqasynda bul jıynnyń damýynda aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizildi. Jalpy, «Ortalyq Azııa plıýs» formatyndaǵy jańa alańda 11 sammıt jáne joǵary deńgeıde kezdesý ótti. Sonyń ishinde Astanada ótken «Ortalyq Azııa + RF», «Ortalyq Azııa + Eýropalyq odaq basshylary», «Ortalyq Azııa + Japonııa» jáne «Ortalyq Azııa + Germanııa» sammıtin aıryqsha atap ótýge bolady. Beseýdiń birligine baýyrlas Ázerbaıjannyń qyzyǵýshylyq tanytýy Transkaspıı dálizi arqyly bul kezdesýlerdiń múmkindigin ulǵaıta tústi. Osylaısha, halyqaralyq uıymdar men ózge elderdiń nátıjeli kezdesý alańy bolǵan «Ortalyq Azııa plıýs» formaty uıymdyq sıpatqa aınala bastady.
Aımaqtyq parlamentaralyq dıplomatııa
Álbette, mámilegerlik – jumylǵan judyryqty ashatyn, ashylǵan alaqandy qaýyshtyratyn, jatty tanystyratyn, jaqyndy tabystyratyn izgi mamandyq. Bul rette eldestirý – ese jibermeı, esebin taýyp, el múddesin túgendeý; araaǵaıyndyq – ashýdy aqylǵa jeńdirý, sodyrdy salıqaly sózge sendirý; yntymaqtasý – yqpalǵa jyǵylmaı, ymyraǵa shaqyrý; bitimgerlik – bilekke emes, bilikke salý, bátýaǵa kelý óneri. Sondyqtan tolǵaýly tilmen túıtkil túıindi tarqatyp, júrekterge jol tabatyn dıplomatııa – sheshendik pen sheberlikti talap etetin sala. Keıde dıplomatııany mádenı, gýmanıtarlyq, ǵylymı nemese halyqtyq dıplomatııa retinde bólip jatady. Osy rette dıplomatııanyń taǵy bir yqpaldy túri – parlamentaralyq dıplomatııa.
Aımaqtaǵy parlamentaralyq yntymaqtastyqty damytýdyń naqty bir platformasy retinde Ortalyq Azııa memleketteriniń Parlamentaralyq forýmyn atap aıtýǵa bolady. Atalǵan forýmdy ótkizý týraly sheshim 2022 jyly shilde aıynda ótken Ortalyq Azııa Memleketteri basshylarynyń Konsýltatıvtik kezdesýinde qabyldanǵan edi. Soǵan sáıkes Ortalyq Azııa memleketteriniń birinshi Parlamentaralyq forýmy Túrkistanda ótken. Forýmǵa moderatorlyq etken Máýlen Áshimbaev Ortalyq Azııa elderi arasyndaǵy qarym-qatynasty arttyrý úshin parlamentaralyq baılanysty nyǵaıtýdyń máni asa zor ekenin aıtyp, memleket basshylary uıytqy bolǵan tyǵyz yntymaqtastyqty ókildi organdar tarapynan qoldap, ári qaraı damytýdyń mańyzyna toqtalǵan edi. Alǵashqy forýmnyń qorytyndysy boıynsha Túrkistan deklarasııasy qabyldanyp, onda ekonomıkalyq ózara is-qımyldy keńeıtýge jáne ózindik biregeıligimen erekshelenetin Ortalyq Azııanyń birtutas mádenı-tarıhı keńistigin qalyptastyrýǵa arnalǵan parlamentaralyq qatynastardy odan ári damytý kókjıekteri kórsetildi.
Qazaqstan Parlamenti Senatynyń osy ıgi bastamasyn qoldaǵan О́zbekstan tarapy bıyl atalǵan forýmnyń ekinshisin tarıhı Hıýa qalasynda ótkizdi. «О́ńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyndaǵy Ortalyq Azııa Parlamenti men ókildi bılik organdarynyń róli» taqyrybyna arnalǵan Ortalyq Azııa memleketteriniń II Parlamentaralyq forýmyna Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaev bastaǵan Qazaqstan Parlamentiniń delegasııasy qatysty. Alqaly basqosýdyń sessııalarynda yntymaqtastyqtyń túrli salasy talqylandy. Plenarlyq májiliste sóz sóılegen Senat tóraǵasy: «Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev baýyrlas elderimiz arasynda tıimdi dıalogti damytýǵa jáne syndarly ózara baılanysty arttyrýǵa únemi basa mán berip keledi. Búgingi kezdesý búkil aımaqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy jolynda parlamenttik dıplomatııanyń áleýetin paıdalana otyryp, ózara dıalogti nyǵaıtýǵa yqpal etetini anyq. Byltyr aqpan aıynda Túrkistanda ótken alǵashqy forýmnan keıin biz yntymaqtastyǵymyzdy arttyrý isinde aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizdik. Túrkistan deklarasııasy parlamentaralyq baılanystardy nyǵaıtýdyń berik negizin qalap, ózara qarym-qatynasymyzdy odan ári damytýdyń negizgi baǵyttaryn aıqyndap berdi. Sonyń aıasynda biz ekijaqty saparlardy jandandyryp, óńirdegi kópjaqty ózara is-qımyldyń jańa tetikterin iske qostyq. Hıýadaǵy búgingi forým da parlamentaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa tyń serpin beredi dep senemin», dedi.
Forým alańynda Máýlen Áshimbaev О́zbekstan Respýblıkasy Olıı Májilisi Senatynyń tóraǵasy Tanzıla Narbaevamen kezdesti. Suhbat kezinde parlamentaralyq yntymaqtastyqty keńeıtý, ónerkásip, tranzıttik-kólik ınfraqurylymy, saýda jáne energetıka salasyndaǵy kooperasııalyq baılanystardy damytý máseleleri talqylandy. Sonymen qatar Máýlen Áshimbaev Qyrǵyzstan Jogorký Keneshiniń Tóraǵasy Nurlanbek Shákıevpen kezdesti. Onda ortaq ózekti máselelerge mán berildi. Sport pen mádenıettegi ortaq jetistikter jaıy sóz boldy. Aıta ketý kerek, Qazaqstan jáne Qyrǵyzstan parlamentteriniń uıytqy bolýymen qazaq-qyrǵyz zııalylar forýmy, jastar forýmy sııaqty túrli deńgeıdegi basqosýlar jıi ótedi. Munyń ózi parlamentaralyq dıplomatııanyń aýqymyn kórsetse kerek.
Túıin
Jahandyq saıasat arenasynda iri derjavalardyń arasyndaǵy básekeniń beleń alyp bara jatqanyn eskersek, enshiles elderimizge belgili dárejede jaýapkershilik júkteledi. Elderimiz ártúrli halyqaralyq ekonomıkalyq, mádenı-gýmanıtarlyq uıymdardyń múshesi bolýy mańyzdy. Osyndaı halyqaralyq uıymdardyń sheńberinde irgeles jatqan, enshisi bólinbegen Ortalyq Azııa elderi iri derjavalar arasynda senim men dıalogtiń ornaýyna sheshýshi ról atqara alady. Aımaq elderi tutas keńistik retinde úılesimdi saıasat júrgizetin bolsa, halyqaralyq qaýipsizdiktiń kepildigine aınalýy múmkin. Sol úshin Qazaqstannyń usynysy boıynsha Aımaqtyq kooperasııany damytý jónindegi «Ortalyq Azııa – 2040» tujyrymdamasy daıyndaldy. Bul rette Prezıdent atap kórsetkendeı, Qazaqstannyń syrtqy saıasaty onyń Úlken Eýrazııanyń kindiginde, beıbitshilik beldeýinde, toǵyz joldyń torabynda tranzıttik habqa aınalý maqsatyna qyzmet etýge tıis. Bul oraıda túrli deńgeıdegi kezdesýler men keńester, ózara tyǵyz baılanystar pragmatıkalyq turǵyda túbi ortaq uıymǵa bastaýy múmkin. Etene aralasqan elderimizdiń Memleket basshylary, úkimetter jáne parlamentter arasynda nyǵaıyp, damı túsken Ortalyq Azııa yntymaqtastyǵy bizdi osyndaı úkili úmitke jeteleıdi.
Darhan QYDYRÁLI,
senator, akademık