Ýaqytynda menshigine alyp, ıgerýge ıkemi kelmegender myńdaǵan gektar jerdi qanshama jyl ýysynda ustap otyrdy. «Maǵan da, saǵan da joq» dep ulan-ǵaıyr alqapty zańsyz ıelenip kelgenderdiń dáýreni ótken sekildi. Prezıdent tapsyrmasy aıasynda birneshe jyl boıy jumys istegen komıssııa myńdaǵan gektar alqapty memleket múddesi úshin keri qaıtaryp aldy. Bul jumys ilki sátke de toqtamaq emes.
Jambylda bıyl 87,5 myń gektar jer qaıtaryldy
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń burnaǵy jyly jarııalaǵan «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» atty Joldaýynda ıgerilmeı jatqan jerdi qaıtarý jumysy tolassyz jalǵasatynyn aıtyp, sheneýnikterge naqty mindetter júktegeni barshamyzǵa málim. Sodan keıin bul jumys elimizdiń barlyq óńirinde qyza tústi.
Jambyl oblysynda da ilkimdi ister atqaryldy. Talaı myqtynyń menshiginde bolǵan myńdaǵan gektar alqap Prezıdent pármenimen memleket menshigine qaıtarylyp jatyr. Bir sózben aıtqanda, ıgerilmegen jer eldiń ıgiligine paıdalanylady. Al el degenimiz – halyq. Jerdiń de ıesi – halyq.
Prezıdent tapsyrmasy aıasynda Jambyl oblysynda qandaı jumystar atqarylyp jatyr? Keıingi eki-úsh jyldyń bederinde óńirde qansha myń gektar jer memleket menshigine qaıtaryldy? Aldaǵy ýaqytta tyndyrylatyn tirlik aýqymy qandaı bolmaq? Osy suraqtardyń tóńireginde oblys ákiminiń orynbasary Ábilhaıyr Tamabek biraz málimetti alǵa tartty.
– Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, ıgerilmeı jatqan jerlerdi qaıtarý boıynsha óńirde aýqymdy jumys atqarylyp jatyr. Baıandy bastamanyń el damýynda da aıryqsha rólge ıe ekenine eshkimniń talasy joq. Sondyqtan da bul baǵyttaǵy jumysty bir sátke de toqtatýǵa bolmaıdy. Qolǵa alynǵan jumys keıingi jyldary óz nátıjesin berip otyrǵany daýsyz. Máselen, 2021 jyly memleket múddesi úshin 106,3 myń gektar keri qaıtarylsa, 2022 jyly bul kórsetkish 201 myń gektardy qurady. Al ótken jyly 201,2 myń gektar alqap memleket menshigine qaıtaryldy. Osy jylǵa arnalǵan jospar 80 myń gektar bolyp bekitilgen edi. Alaıda alǵashqy 8 aıdyń qorytyndysymen 87,5 myń gektar jer memleket menshigine qaıtaryldy. Qaıtarylǵan jerdi óńir ekonomıkasyn damytý maqsatynda qaıta aınalymǵa engizý jumysy jolǵa qoıylǵan. 2021 jyly – 60,2 myń, 2022 jyly – 46,9 myń, 2023 jyly – 66,1 myń, 2024 jyldyń 8 aıynda 46,9 myń gektar jer aýyl sharýashylyǵy aınalymyna tartyldy, – deıdi Á.Tamabek.
Jaıylym máselesi júıeli sheshiledi
Elimizdiń qaı qıyrynda bolsyn, jaıylym jer kókeıkesti máselege aınalǵany málim. Birshama ýaqyt buryn oblys boıynsha 40-tan asa aýyl jaıylymǵa jarymaı otyrǵany týraly aqparat taraǵan edi. Árıne, az emes.
Jer qatynastary basqarmasy keltirgen derekke sensek, óńir boıynsha aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer kólemi 3,6 mln gektardy quraıdy. Aýyldardyń aınalasynda – 741 myń, orman qory úlesinde – 1,7 mln, bosalqy jer qorynda 942,5 myń gektar jaıylym bar eken. Jalpy alǵanda bul kórsetkish oblys aýmaǵynyń 58,2 paıyzyn quraıdy.
Tóskeıde tórt túlik malyn órgizgen sharýalar úshin jaıylym jer jyldar boıy bas aýrýǵa aınaldy. Keıingi jyldary ondaǵan aýyl turǵyndary «Aýyl amanaty» jobasynyń sharapatyn kóre bastady. 2,5 paıyzben jeńildetilgen nesıe alyp jatqandardyń ishinde mal sharýashylyǵyna den qoıǵandar da az emes. Iri sharýalardy aıtpaǵanda, jańadan is bastaǵandardyń esebinen de aýyldarda mal sany artyp jatqany daýsyz.
Joǵaryda keltirgen derek óńirdegi jerdiń jartysynan astamy aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer ekenin aıǵaqtap otyr. Soǵan qaramastan ondaǵan eldi meken áli kúnge deıin jaıylymǵa jarymaı otyr eken. Sharýa bitken jaıylymǵa zárý ekenin aıtyp-aq júr. Rasynda, sonshalyqty zárýlik bar ma? Munyń syry nede? Mamandardyń aıtýynsha, aýyl halqy tórt mezgilde de tórt túlikti aýyldaǵy aýlasynda ustaıdy. Qysta qystaýǵa, kóktemde kókteýge shyǵaryp jatqandar joqtyń qasy. Sonyń saldarynan eldi meken mańynda jaıylym jetispeýshiligi máselesi týyndap otyr.
Oblystyq jer qatynastary basqarmasynyń málimetine súıensek, óńirde 3,4 mln tórt túlik bar. Bir belgilisi, sharýalardyń tórt túlikti aýlada ustaýy saldarynan jaıylym jetispeýshiligi anyq seziledi. Árıne, jaıylym jer qoryn molaıtý maqsatynda oblysta aýqymdy jumys atqarylyp jatyr. Áıtse de, kókeıkesti máseleni tolyqqandy sheshýge ájepteýir ýaqyt kerek sekildi.
– «Jaıylymdar týraly» zań talaptaryn júzege asyrý maqsatynda oblystyń barlyq aýdanynda jergilikti ókiletti jáne atqarýshy organdardyń birlesken sheshimderi men jaıylymdardy paıdalaný jospary bekitilgen. Qazirgi kezde 40-tan asa aýyl boıynsha jaıylym jetispeýshiligi baıqalady. Bul 56,7 myń gektar jerdi qurap otyr. Máseleni sheshý maqsatynda jaýapty mamandar judyryqtaı jumylyp jumys atqaryp jatyr. Qazirgi kezde bosalqy jer qorynan 22,9 myń gektar eldi mekenderge qosyldy. Osy ýaqytqa deıin bosalqy jer qory esebinen aýyldarǵa 378 myń gektar jer qosa berilgen edi. Altyn besik aýyldarda turatyn aǵaıynnyń máselesi qaı kezde de nazarymyzdan tys qalǵan emes. Qazirgi kezde eldi mekenderge qansha jer qajet ekeni zerdelenip jatyr. Memleket muqtajy úshin 36,9 myń gektar jerdi qaıtarý josparlanǵan. Sol jerdiń esebinen ózekti máseleniń bir bóligi sheshimin tappaq, – deıdi oblys ákimdiginiń jer qatynastary basqarmasy basshysynyń mindetin atqarýshy Aıdar Tájikov.
Rasynda, jaıylym máselesi tórt túlik mal ósirip otyrǵan aǵaıynnyń janyna batatyny belgili. Biraz ýaqyt buryn óńirde 683 myń jaıylym jetispeıtini týraly málimet taraǵan edi. Qazirgi kezde oblys aýmaǵynda kóptiń kókeıindegi problemany sheshý boıynsha jergilikti atqarýshy bılik qoldan kelgenshe áreket etip jatyr.
– Joǵaryda aıtqanymdaı, osy jyly ıgerilmegen 88,2 myń gektar jer anyqtaldy. 8 aıdyń qorytyndysymen 87,5 myń gektar memleket múddesi úshin qaıtarylǵan edi. Bul jerdiń barlyǵy da eldi mekenderge qosylyp beriletini anyq. Statıstıkalyq málimetke súıensek, oblys boıynsha 359,9 myń iri-qara mal bar. Sondaı-aq 2,8 mln qoı men eshki, 165,9 myń jylqy, 7,2 myń túıe tirkelgen. 40-tan asa aýyl jurty jaıylym jetispeýshiligin sezinip otyr. Jalpy, oblys boıynsha bosalqy jer qorynan berilgen jer esebinen eldi mekenderdiń jeri 363 myń gektardan 741 myń gektarǵa deıin ulǵaıǵan edi. Aldaǵy ýaqytta óńirdegi 40 eldi mekenniń 25-inde jaıylym jetispeýshiligi oń sheshimin tabady. Keıingi derekterge zer salsaq, 17 eldi mekende jaıylym jetispeýshiligin tolyǵymen sheshý múmkindigi bolmaı tur. Birqatar aýdanda halyqtyń tyǵyz jáne qala mańy aımaǵyna jaqyn ornalasýy, sondaı aq jalpy jerdiń basym kópshiligi egistik jer bolýy sebebinen bul másele sheshimin tappaı turǵanyn aıta ketken jón. Nátıjesinde, jetispeýshilik 29,7 myń gektardy qurap otyr. «Jaıylymdar týraly» zań talaptaryn júzege asyrý maqsatynda oblystyń barlyq aýdanynda jergilikti ókiletti jáne atqarýshy organdardyń birlesken sheshimderimen jaıylymdardy paıdalanýdyń jospary men júıesi qaıta qaralyp, 5 jyl merzimge bekitiledi», deıdi oblys ákiminiń orynbasary Á.Tamabek.
Qalaı desek te, Memleket basshysynyń tapsyrmasy aıasynda óńirde myńdaǵan gektar jer memleket múddesi úshin keri qaıtaryldy. Jurt kókeıindegi jaıylym máselesin birtindep sheshý boıynsha da júıeli jumys atqarylyp jatyr. Bul baǵytta qolǵa alǵan tirlik aldaǵy ýaqytta da jalǵasatyny anyq.
Jambyl oblysy