Aqseleý amanaty

Bir kúni ustazym akademık Ábdýáli Qaıdar Aqseleý Seı­dim­bektiń «Taýǵa bitken jalbyz» degen kitapshasyn qolyna qalam ustap muqııat oqyp otyrǵanyn kózim shaldy. «Aqseleýdiń kitaby ma?» dep suradym. Ábekeń: «Iá, Aqseleý. Meniń ósim­dik ataýlaryn zerttep, jınap júr­genime biraz jyldyń júzi boldy ǵoı. Osy Aqseleýden basqa ósimdik ataýlaryn, jalpy tildi, qazaqtyń ádet-ǵurpy men salt-dástúrlerin jaqsy biletin adamdy kezdestirmedim. Qytaıdan kelgen úlken kisi bolý kerek ózi» desin. Men ile-shala ol kisini biletinimdi kórsetip: «Joq, aǵa, men Ahańdy jaqsy tanımyn. Ol qyryqqa áli jetpegen jas jigit qoı. Qara­ǵandy jaqtan, Jańaarqadan» dep bastaı bergende: «Qoıshy, Erden, Qaraǵandy jaqta osynshama tildi tereń biletin adam qaıdan bolsyn?» degen Ábekeńniń short keskeni tańǵaldyrdy. «Ábeke-aý, Aqseleý aǵam Qaraǵandydan Almatyǵa kóship kelip, qazir «So­sıalıstik Qazaqstanda» jumys istep júrgenin estidim. Ras bolsa, men ony taýyp alyp, sizben tanystyraıyn» degenime Ábdýáli Tuǵanbaıuly qatty qýanyp, rıza­shylyǵyn jasyrmady... Usta­zym­dy Aqseleý aǵamen tanystyryp, ózim de jaqsy aralasa bastadym.

Ári-beriden soń, Ahańnyń «Kúń­gir-kúńgir kúmbezder» degen kita­byn orysshaǵa aýdaryp ta shyqtym. ­1982 jyly úılený toıy­ma Almaty­dan aýylǵa arnaıy ushyp kelip, ­nıet-tilegin aıtqan soń, qońyr ­úndi dombyrasyn kúmbirlete jónel­di, ózi shyǵarǵan bir kúıin arna­ǵany áli esimde...

Keshe aqparattyq keńistikte 1991 jyly ǵalymdar biraýyz­dan maquldaǵan, odan keıin otyz jyldan astam ýaqyt sátti paıdalanyp kele jatqan «Ortaq túrki álipbıine» ózgeris engizil­di degen habarǵa baılanysty esi­me bir oqıǵa tústi. О́ıtkeni latyn áripti álipbıge kóshýdiń basty maqsaty «úı ishinen úı tigý», basqa baýyrlas elder sanalatyn ózbek, túrikmen, ázerbaıjan, túriktiń álipbıine uqsamaıtyn bir erekshe jazýdy jasaqtaý emes, kerisin­she, Ahmet Baıtursynulynyń sózi­men aıtsaq, «basqa túrkitildes­terge jazý tilimiz túsinikti bolýdyń múkindiginshe janastyrý jaǵy­na qarap ıkemdeý». Al ózgertil­gen nusqa boıynsha, endi, mysa­ly, ázerbaıjansha qul «qul», qum «qum», bur «bur, burý, burmaq» syqyldy myńdaǵan syrt pishini de, maǵynasy da birdeı sózderdi budan bylaı qazaq dál solaı qul, qum, bur túrinde emes – qŭl, qŭm, bŭr dep jazýdy josparlap otyr. Aqylǵa sııa ma, oıla­nyp kórińizdershi? Qaıtalap aıtamyz, maǵynasy men syrtqy pishini birdeı sózderdi ózgerissiz jazýdyń sebebi – tilderimizdiń bir-birine jaqyndasýynyń, janasýynyń kepili. Sondyqtan jazýymyzdyń birizdi, biryńǵaı bolýy shart. Ekinshi aǵattyq, ortaq túrki álipbıinen qazaqtyń tól daýyssyz [w] dybysynyń latyn tańbasy – W árpi alynyp tastalǵan. Orys tilinde bul dybys bolmaǵandyqtan ony keıde «v» árpimen (Kokchetav), keıde daýys­ty «ý» dybysynyń tańbasymen (Aktaý) belgilep júrdik. Jıynǵa osy burynǵy eski emle dástúrin saqtaǵysy kelgen bir jerlesimiz­diń qatysqany kórinip-aq tur... Alaıda eski qatelerdi saqtaý – tilge jasalǵan zorlyq... Osyny baıaǵydan Aqseleý Seıdimbek aǵa­­myz jaqsy bilgen. Eske túsken oqıǵaǵa oralaıyn.

2006 jyl. Jýyrda ǵana Til komıtetiniń tóraǵasy bolyp taǵa­ıyndalǵan tusym. Aldymdaǵy hatshy qyz asyǵa júgirip kirdi: «Erden aǵa! Bir faks keldi! dep, – Aqseleý aǵadan!». Qolynda bir paraq qa­ǵaz. ­Oqı bastadym. Ádettegideı qoly­men emes, kompıýtermen teril­gen eken. Resmıleý, salmaǵy aýyrlaý bolsyn degeni ǵoı aǵam­nyń, dep túıdim ishten. Iıa, dál solaı, qolymen jazylǵan talaı hatta­ryn «Aınalaıyn, Erden» dep bas­taıtyn aǵamnyń bul jolǵy jaz­basy erekshe salqynqandy, ba­ıypty, mazmundy ekenin tú­sindim. О́zine ǵana tán oı aıqyn­dyǵy, paıym tereńdigi, sóz saptaý sheberligimen qatar bolashaqqa alańdaýy, el men til múddesin bá­rinen bıik qoıatyn jan-dúnıesiniń tolqýy kózge uryp tur.

«Qurmetti Erden Zadauly Qajybek!

Latyn álipbıine kóshý – qazaq halqy úshin tarıhı qajettilik. Ondaı qajettilikke qatysty my­nan­­daı qısyndardy aldymen ataýǵa bolady:

– Latyn álipbıine kóshý ar­qyly táýelsizdigimiz baıandy eti­lip, azattyǵymyzdyń aqyry qa­ıyrly bolady;

– Qazaq halqy otarshyldyq zar­daptarynan arylý úrdisin jedeldete túsedi;

– Qazaq tili tól dybystyq zań­dylyqtarymen qaýyshyp, ári qa­raı damýyna jol ashylady;

– Álemdik damý úrdisindegi ­kom­mýnıkasııalyq tıimdilikke qol jetetin bolady;

– Túrkilik tutastana túsýge jol ashylady;

– Taǵdyrdyń jazýymen shekara syrtynda qalǵan qazaqtardyń rýhanı jat bolmaýyna múmkindik týady;

– Orys tili men orys diliniń udaıy sońyna ilesip kele jatqan mádenı-rýhanı kiriptarlyqtan qutylýǵa jol ashylady;

– Sóıtip, qazaq ulty óz betin­she oı qoryta alatyn, ózindik qun­dylyqtar týyndata alatyn ultqa aınala bastaıdy;

– Eń bastysy, latyn álipbıine kóshý – elimizdegi kóptegen ult dıasporalary úshin qazaq­stan­dyq patrıotızmmen, qazaq­standyq ıdealmen rýhtandyrýdyń qýatty tetigi bolady.

Osy aıtylǵan qısyndar kırıllısada qalýdy qoldaıtyn ýájderdiń qandaıynan da sal­maqty ekenine daý bolmasa kerek. Ras, álipbı ózgertýdiń tarıhı ja­ýapkershiligi zor, asa kúrdeli másele. Ol úshin tilshi, ekonomıst, zańger, tarıhshy, áleýmettanýshy, pedagog ǵalymdardan memlekettik komıssııa qurylýy kerek. Olar atqarylar jumystyń aýqymy men shyǵynyn, naqtyly merzimin saralap kórsetip, sonyń negizinde resmı sheshim qabyldanýy qajet.

Meniń qysqa-qaıyrym pikirim osyndaı».

Biraz únsiz otyryp, aǵama telefon shaldym. Kezdestik. Kóp sóılestik...

Bilek sybana iske kiristik.

Búgingi baǵyt – sol isterimizdiń bosqa ketpegeniniń dáleli.

Bizdiń búgingi tildik refor­mamyzdyń basty maqsaty nede? Ne úshin árpimizdi de, emlemizdi de ózgertýge bel býdyq? Eki Ahań, ult ustazy Ahmet Baıtur­synuly jáne keshe ǵana jany­myzda jarqyrap júrgen jar­qyn Aqseleý aǵamyz aıtqandaı, «qazaq tiliniń tól dybystyq zańdy­lyq­tarymen qaýyshýyn» (Aqseleý Seıdimbek), «tilimizdiń saqtalý qamyn» (Ahmet Baıtursynuly) qamtamasyz etýge osy ıgi bas­tamany bastadyq.

Iisi túrki eliniń basyn qosý­ǵa. Eńsemizdi tiktep, álem sah­na­­syn­daǵy ornymyzǵa oralýy­myzǵa. Batpandap kirip, mysqal­dap shyǵatyn quldyq sana, otar­lyq qamyttan, Ahańsha «mádenı-rýhanı kiriptarlyqtan» arylýǵa.

Til – bastyqsymaq ákim-qara­lar ózgeris jasaı salatyn oıyn­shyq emes.

Til – ulttyǵymyzdyń irge­tasy, memleketimizdiń bary, ár qazaqtyń ary, maqtanyshy, bolmysy ol.

Biz til arqyly, tilimizben ǵana adambyz, qoǵambyz, elmiz. Ony­men oınaýǵa bolmaıdy. «By­laı istesek, qalaı bolady?», «Búıt­sek, qaıtedi?» nemese anek­dot­taǵydaı «bastyqtyń bilgeni», basshynyń aıtqany, meıli, ol bastyq ıyǵymen aspandy tirep turǵan patsha bolsyn, olardyń oılaǵanyndaı bolmaıdy – buǵan da kýá boldyq qoı – bulardyń bári tilge kelgende iske aspaı­dy. Til bárinen bıik. Onyń qaǵı­da­ty, tapjylmas damý zańdylyǵy bar. Taýdan aqqan sýdyń aǵynyn­daı, teńizdiń tolqynyn­daı, jeldiń ekpinindeı – ony eshkim ózgerte almaıdy, oǵan qarsy eshkim tura almaıdy, ony tek zertteý, dáripteý, qabyldaý, qurmetteý abzal. Til­­diń shyrqyn buzbaıtyn, zań­da­­ryna qaıshy kelmeıtin zamana usynystarynyń keıbiri tilge enip ketýi múmkin, álbette. Alaıda negizsiz, oıdan shyǵarylǵan, tildik júıege kereǵar «jańalyqtar» kúresinge tastalatynyna senimimiz bekem.

Olaı bolsa, Aqseleý Seı­dim­bek amanatyna qııanat jasamaı, halqymyzǵa zorlyqpen tanyl­ǵan orfografııalyq daǵdylar­dan, «ólshenbeı tigilgen ol jeri men bul jeri boıǵa jýyspaı, qolbyrap, solbyrap turǵan keń kıim sııaqty artyq áripteri kóp álipbıden» (Ahmet Baıtursynuly) tez bas tartyp, barlyq janashyr til ǵalymdary bir pátýaǵa kelip, adal synǵa qulaq asqanymyz jón. «Asyǵystyqqa jol bermeýimiz kerek, biz tilimizdiń mártebe­sin arttyratyn grafıkany ǵana qabyldaımyz» degen Qasym-Jomart Kemelulynyń sózderin, «túr­ki jurttary úshin bir álipbı túzeý degen máseleni – bir álipbıdi bári negizge alyp, túrki jurty­nyń árqaısysy óz tiline úılestirý dep túsiný kerek» degen ult ustazy­­nyń ulaǵatty kredosyn basshylyq­qa ala otyryp qana abyroımen mindetimizdi atqaraıyq dep barsha ıgi jaqsy-jaısańdarǵa oı tastaǵym keledi.

Erden QAJYBEK,

UǴA akademıgi