...Ánge qosylyp, shyrqap ketti
Astananyń 10 jyldyǵynda Prezıdenttiń mádenı ortalyǵynda talantty aqyn Nesipbek Aıtulynyń «Báıterek» dep atalatyn poemasy boıynsha daıyndalǵan qoıylym kórsetildi. Astananyń belgili ártisteri qatysty. Men de qatysyp, Jyraýdyń beınesin jasadym.
Spektakldi kórýge Prezıdenttiń ózi keldi. Qoıylymnyń sońy ssenarıı boıynsha, Elbasynyń sózine jazylǵan Altynbek Qorazbaevtyń ánimen aıaqtaldy. Mine, ǵajap, Elbasy ánge qosylyp shyrqap ketti. Kórermenderdiń de, sahnada turǵan ártisterdiń de delebesi qozyp, ándi horǵa aınaldyryp jiberdi. Qoıylym sońynda Nursultan Ábishuly alǵysyn aıtyp, rızalyq kóńilin bildirdi. Sonan soń sahna jaqqa qarap: «Dana babalarymyzdyń tolǵaýyn aıtqan Sábeń, Sábıt Orazbaev – akademteatrda elý jyldan astam qyzmette kele jatqan aqsaqalymyz. Biz Sábeńmen otyz jyldaı aralasyp, syrlasqan jandarmyz. Jastyq shaǵymyzda taýǵa da shyqtyq, kúnniń batysynan tańnyń atysyna deıin án shyrqadyq. О́tken ómirde jaqsy sátterde, qıyndyq kezeńderde de birge boldyq. Qudaıǵa shúkir, Sábeń saqal-shashy qaýǵadaı bolyp, aqsaqaldyq dárejege jetti», – dedi. Bul men úshin kútpegen jaǵdaı boldy. Elbasynyń qysqa bolsa da aıtqan esteliginen ári qýat alyp, ári qysylyp qaldym. Tóbem kókke jetkendeı sezindim. Shynynda da, Elbasymen bir zamanda ómir keshý men úshin zor maqtanysh edi…
«Patshaǵa el baǵynýy kerek»
Qazir elimizde demokratııa degen sózdi paıdalanyp, artyq ketip júrgen jaǵdaılarymyz bar. Kórshi qytaı eli Konfýsııdiń danyshpandyq sózin paıdalanyp, sol arqyly alyp memleketke aınalyp otyr. Onyń sózi óte qarapaıym.
«Bala ákege baǵynýy kerek. Áıel kúıeýine baǵynýy kerek. Qyzdy anasy tárbıeleýi kerek. Patshaǵa el baǵynýy kerek. Ol jóninde laǵnet sóz aıtpaý kerek. Bıliktiń basynda otyrǵan adamǵa qaramaǵyndaǵylar baǵynýy kerek». Bar aıtyp otyrǵany osy ǵana. Biraq qanshalyqty qarapaıym bolsa, sonshalyqty naqty, kókeıge qonymdy. Eń sońynda «eger de osynyń bári saqtalatyn bolsa, memleket myqty bolady» degen. Mine, qytaılar osy qarapaıym keńesterdi saqtaı otyryp, álemge tanylyp, jer júzin moıyndatyp otyr.
Qytaıdyń memlekettik dini – konfýsııshildiktiń negizin salýshy – Konfýsıı. Ony Kýn-szy, Qunfý-szy, Szoý dep ataıdy. Ol qazirgi Qytaıdyń Shandýn provınsııasyndaǵy Sıýıf qalasynda týyp, sonda qaıtys bolǵan. Halyq arasynda ustaz Kýn degen esimmen keńge tanylǵan. Ol – Qytaı oıshyly, fılosof, tarıhshy, memleket qaıratkeri. О́mirge kelgen ortasy – kedeılengen aqsúıekter otbasy. Osy danagóı negizin qalaǵan ilim (Konfýsıı ıdeıasy) keıin japon qoǵamynyń ulttyq jalpy psıhologııalyq, minez-qulyqtyq jáne ıdeologııalyq qondyrǵysy bolyp qalyptasty.
«Jyǵam dep jalǵandyqtyń qysh qorǵanyn...»
Keshegi ótken ǵasyrda qazaqtyń el bılegen parasatty da asyl azamaty Asanbaı Asqarovqa naqaqtan-naqaq jala jabylyp, túrmege otyrǵyzyldy. Sottalý sebebi – adam aıtsa senbeıtin qyzyldardyń qandyqol saıasaty. Shymkent qalasynyń shyǵysynan halyq demalatyn dendrarıı parkin salǵyzǵany úshin aıyptaldy.
Asekeńniń shákirtimin dep keýdesin qaqqandar úndemeı buǵyp qalǵan kezde, ımandy bolǵyr batyr aqynymyz Farıza Ońǵarsynova Asanbaı aǵasyna arnap «Túrmege hat» degen aıbyndy óleń jazyp, dúnıeni dúr silkindirdi.
Salǵandaı typyrlatyp jandy muzǵa,
Shyryldap kún keshsem de qarly muzda,
Júrgende siz bıikte, bilesiz ǵoı,
Barmap em aǵataılap aldyńyzǵa.
О́leńniń sátteri kóp jylar-kúler,
Men úshin jaıly tirlik munarly bel.
О́zime paıda bermes ádetim bar –
Jýyspaı, bıliktiden jyraq júrer.
Hat jazdym búgin sizge, shydamadym,
Shetinde turǵandaımyn qulamanyń.
Bul hatym júrek sózi qazaqtaǵy
Qaryndas ataýlynyń, myń ananyń.
...Jaqsynyń sońynda elden alǵys qalar,
Artynda keı bastyqtyń qarǵys qalar.
Jyǵam dep jalǵandyqtyń qysh qorǵanyn
Búginde jigitter az jalǵyz shabar.
...Bul ómir urshyq eken aınalmaly,
Keıde men shabaqtaımyn qaırańdaǵy.
Obal dep kúrsinedi Ábdilda aǵam,
Qazaqtyń óleńiniń paıǵambary.
... Jumaq bar jer betinde, tamuq ta bar,
Qorshaıdy qoǵam degen alyp qamal.
Shara joq qaryndasta, kepter jyrym
Kóńilimdi sizge degen alyp barar.....
Iá, qazaqtyń mańdaıyna syımaı ketken Asanbaı aǵasyn qazaqtyń mańdaıyna syımaı ketken Farıza aqyn osylaısha jyrlap edi. Bul jáı ǵana jyr emes, búkil bir halyqtyń muń-zary edi. Farızany joqtaıtyndar qatary da áli kóbeıe beretinine esh kúmán joq...
Saıabaqty qalpyna keltirý Saparbaevtyń ǵana qolynan keldi
Tórt jyldaı abaqtyǵa jabylǵan Asqarov merzimi bitkesin úıine keldi. Kóp adam jaǵdaıyn surap bardyq. Asekeń naǵyz er eken! Túrine, sózine qarasań, tipti, esh nárse bolmaǵandaı. О́zi úlken ǵulama. Tarıhty tereńnen biletin adam. Naǵyz sózdiń shesheni. Aǵyp turǵan aqyn. Qysqasy, qazekeń aıta beretin segiz qyrly, bir syrlynyń ózi. Bul kisiniń mańaıyna jaqyndaýdyń ózi ońaı sharýa emes. Jaqyndaý úshin óz boıyńda da bir jaqsy qasıet pe, talant pa, birdeńe bolý kerek. Al bir jaqyndap alsań, qyzyqqa, qazynaǵa batasyń.
Oblys basshylyǵyna Berdibek Saparbaev degen azamat keldi. Shynynda da azamat eken. Saıabaqqa birden nazar aýdardy. Saıabaqty qaıta qolǵa alý, jumysyn jandandyrý sonyń ǵana qolynan keldi. Ol Asekeńniń úıine telefon shalyp, aman-esen otbasyna oralǵanyna shyn kóńilin bildiredi.
– Aseke, ózińiz basqarǵan elge keldim. Kóptegen sharýalar atqarypsyz, kórdim. Estip te jatyrmyn. Aldyma qoıǵan josparlarym bar edi. Sol tóńirekte sizdiń keńesińiz kerek, – deıdi. Sóıtip, bir oraıy kelgende áńgimelesýge ruqsatyn alady. Osylaısha Asekeńmen kezdesip, sóılesip, Shymkentke shaqyryp, Asekeńniń qurmetine ıppodromda at jarysyn ótkizdi.
Sol basqosýda saıabaqqa Asqarovtyń esimin berý týraly usynystyń shet jaǵasyn shyǵardy. Qazir Dendro saıabaǵy Asanbaı Asqarovtyń atynda.
Berdibek Saparbaev bilim salasyn da qolǵa aldy. Aqsap jatqan jerlerin qalypqa keltirdi. Asarlatyp mektepter saldyrdy.
Qańyrap, eskirip bara jatqan teatrǵa kúrdeli jóndeý júrgizdi. Túrkistan shaharynan Berdibektiń qoldaýymen, ólkemizden shyqqan óte daryndy Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń ıegeri, meniń súıikti dosym, marqum Raıymbek Seıtmetovtiń basqarýymen mýzykalyq drama teatry ashyldy. Bul óner salasyndaǵy eleýli oqıǵa boldy.
Qaı elge barsańyz da eldiń qadir-qasıetin, kerek deseńiz, mádenıetiniń qaı deńgeıde ekenin jolynan bilesiz. Jol degen – eldiń kúre tamyry. Osy salada О́mirzaq Shókeev qala men eldi meken arasynda jaqsy joldar saldyrdy. Qazirgi ákim Asqar Myrzahmetov Saparbaevtyń isin jalǵastyryp, saıabaqtyń ishine kól, balalar oınaıtyn, úlkender tynyǵyp otyryp as-sý ishetin túrli oryndar jasatty. Shirigen aǵashtar kesilip, jas shybyqtar otyrǵyzyldy. Qazir qala turǵyndarynyń deni sol jerde. Ásirese, aqsaqaldardyń qurmetti ornyna aınalǵan.
Asanbaı Asqarovtyń 90 jyldyǵyna oraı Almatyda biraz sharalar ótkizilip jatyr. Mundaı ıgi isterdiń Ońtústik Qazaqstan men Jambyl oblystarynda da ótýi – zańdy kórinis. Asekeńniń qaıratkerligi, oıshyldyǵy, aqyndyǵy, iskerligi – birer sharamen bitpeıtin, túgesilmeıtin qyrýar dúnıe. Birneshe ǵylymı eńbekke, tom-tom kitapqa arqaý bolatyn tálimi mol, tárbıesi zor qazyna.
Qurekeńdeı ánshi bolýdy qaladym
Qurmanbek Jandarbekov asa talantty akter bolatyn. Qaıyrymdylyǵy da mol, ánshiligi de eren edi. Bizdiń elden shyqqan ǵoı, aýylymyz jaqyn, arada el joq. Aýyldastarymyz sol kisini aýyzdan tastamaıtyn. Men de bala kezimnen án men jyrǵa jaqyn boldym. Qarttar ortaǵa alyp, «án salshy» dese, shyrqap jiberetinmin. Aýdandyq oqý bóliminiń bastyǵy Moldııar Orazalın deıtin aqsaqal: «Aınalaıyn, sen Qurmanbektiń jolyn qý, boıyńda óneriń bar eken» dep ylǵı aıtyp júretin. Sol kisiniń sózi áser etti me, áıteýir ishteı Qurekeńdeı ánshi bolýdy qaladym. Biraq, aǵaıyn-týys qarsy boldy. Sóıtip, bári meni ortaǵa alyp, mal dárigeri bolýǵa kóndirdi. Ol kezde úlkenderdiń aıtqany biz úshin zań edi. Sóıtip, Almatyǵa kelip maldárigerlik ınstıtýtqa tústim. Onda konkýrs úlken bolmaıtyn. Biraq, keıin ol oqýdy tastap kettim. Sebebin burynǵy áńgimelerimde aıtqanmyn. Maldárigerlik ınstıtýtqa menimen birge túsken jigitterdi keıinnen kezdestirdim, kóbi keńshar dırektory bolypty. Men bedel emes, óner qýyp kettim.
Aǵam áskerden áli kelmegen, ákem qaıtys bolǵan, úıde bizben birge ápkem bar edi, «Jalǵyz shesheńdi tastap ketpekpisiń» dep aýyldaǵylar gýildep ketti. Biraq, anam myqtylyq tanytty. «Alǵan betińnen qaıtpa, balam», – dedi. Sodan nartáýekel dedim de, Almatyǵa tartyp otyrdym. Kóp qıyndyq kórdik, ne týys joq, ne tanys joq, ne qol ushyn beretin adam joq. Jertólede, jataqhanada turyp júrip, áıteýir oqýymdy bitirdim. Sodan beri, mine, 56 jyl bolypty, ákemteatrda qyzmet etip kele jatyrmyn...
О́mir degen qyzyq qoı. Keıin atym shyǵyp, elge tanylǵan kezimde sol baıaǵy aǵaıyndar «seniń osyndaı bolatynyńdy baıaǵydan bilip edik» dep qolpashtap qoıady. Olardy da túsinemin, árıne. Shyndap kelgende bári meniń qamym ǵoı.
Maǵan kóleńke jasap, kúnniń kózin túsirmeıtin
Bizdiń balalyq shaǵymyz soǵysqa dóp keldi de, qıyndyqty kóp kórip óstik qoı. Onyń endi aıtary joq. Bizdiń jaqta maqta egedi. Shybynqara degen atym bar edi. Kolhozdiki ǵoı, meniki emes. Mende mal qaıdan bolsyn. Janýar óte aqyldy bolatyn. Kúndiz kún ystyq, sol attyń kóleńkesinde jatamyn. Maqtanyń ishine shyǵatyn qumaı degen shóp bolady. Sonyń bir qushaǵyn attyń aldyna salamyn. At sony jeýge kiriskende men sonyń kóleńkesinde uıqyǵa kirisemin. Kún qozǵalyp, kóleńke aýysyp turady ǵoı. Sonda meniń Shybynqaram da qozǵalyp, maǵan kóleńke jasap, kúnniń kózin túsirmeıtin edi.
О́zi jorǵa bolatyn. Shybynqarany minbegen adam joq. Partorg ta mingen, profkomnyń bastyǵy da mingen, brıgadır de mingen, solardyń bárinen keıin bul jazǵan soqaǵa tústi ǵoı, okoshkaǵa. Maqtaǵa kútim jumysy júrgizilgen kezde árqaısymyzǵa bir-bir attan beredi. Moınyna qamyt kıgizip, sońyna jalǵyz tisti soqa baılaımyz. Sosyn tańnyń atysynan kúnniń batysyna deıin maqtany kútip, jap salyp, aram shóbin tazalap júremiz. Osy jumysty okoshka deıdi.
Ol kezde kún uzaq, tipti batpaı qoıady. Ymyrt úıirile qaıtamyz úıge. Qarap júrmeı, sol ábden sharshaǵan atpen, ózimiz de jetisip turǵanymyz joq, Álipbek, Isabaı bárimiz jarysamyz ǵoı. Sonda meniń Shybynqaram álgi ekeýiniń attarynan ozyp ketýshi edi.
Jurttyń bári attaryn tusap, keıbiri arqandap qoıady, meniki tusamasam da ketpeıdi. Qajet kezinde ózi kelip turatyn. Kádimgi jyr-dastandaǵy Taıbýryl sııaqty edi.
«...Qalyń qardan jol ashyp kele jatqan joqpyn ba?»
Taǵy da Ábdiqadyr aǵam esime túsip otyr. Bul kisi týraly únemi jazyp júrmin. О́zimniń bir jaqsy kóretin adamym ári janashyrym edi.
Ábdiqadyr aǵam – Uly Otan soǵysyna qatysty, ot keshti. Biraq aýyr jaraqat alyp, elge erte oraldy. Oqtyń bir jaryqshaǵy ıegine tıip, jartysyn julyp ketken, beti bujyr-bujyr. Biraq barynsha ónerpaz kisi bolatyn. Dombyrany jaqsy tartady.
Qystyń kúni edi, qar qalyń, tizeden asady. Úıdiń janynda aǵam atpen ketip bara jatyr eken, «Assalaýmaǵaleıkým, aǵa!» – dep sálem berdim.
«Ýaǵaleıkýmassalam!», – dedi. Artynda Hatsha jeńeshem súıretilip ázer bara jatyr. Júristerine qarap, bir qolaısyz jaǵdaıdyń bolǵanyn baıqadym.
– Oý, aǵa, ne boldy, tynyshtyq pa? – dedim.
– E, tynyshtyq bolýshy ma edi, myna jeńesheń aýyryp qalypty, sony doktorǵa alyp bara jatyrmyn, – dedi.
– Aýyryp qalsa, doktorǵa alyp bara jatsańyz, nege atyńyzǵa mingestirip almadyńyz? – dedim qarap turmaı.
– Táıt, qaıdaǵyny aıtpaı. Qatyndy atqa mingestirip, ne boldy. Men oǵan qalyń qardan jol ashyp kele jatqan joqpyn ba? Anaý jerge deıin alyp baramyn, arǵy jaǵyna ózi bara beredi, – dedi.
– Eı, shyraǵym-aı, neń bar sózińdi qor qylyp. Biz osy kisi ne aıtsa soǵan kóngen adambyz, – dedi jeńeshem qalyń qardy ombylap bara jatyp...
«... Kúıeý jigitteı bylq-sylq etpeı, aıaq-qolyńa ıe bolsaıshy»
1979 jyly Qazaqstannyń halyq ártisi, ulttyq teatr óneriniń negizin qalaýshylardyń biri – Sosıalıstik Eńbek Eri Serke (Seráli) Qojamqulov 83 jasynda dúnıe saldy. Jaryqtyq, kesek tulǵaly, júrisi de, turysy da bólek, ótirik-ósekke jany shydaı almaıtyn, ımanjúzdi, taza adam edi. Búkil ómiri osy qasıetti qara shańyraqta ótti. Esten ketpeıtindeı beıneler jasap, halyqtyń súıiktisine aınaldy...
Teatrdyń ekinshi qabatyndaǵy úlken zalda qoshtasý sharalary ótýde, halyq kóp. Januıa múshelerine kóńil aıtyp kelgender bir-birimen kórisip, qımastyq sezimmen kózderine jas alyp jatyr. Dál osy kezde bólekteý jerge turyp alǵan Sábıra Maıqanova kózine jas alyp, erekshe jylaǵany. «Ne bop qaldy?» degendeı, Jumabaı Medetbaev ekeýmiz qasyna bardyq. Bıken Rımova kóńil aıtyp: «Ne boldy sonshama? Seri aǵanyń armany joq. Qudaıdyń bergen jasynda qıyndyqty da, jaqsylyqty da kórdi. Juldyzdy shaqtary da jetkilikti» dep jubatqandaı boldy. Sábıra apam: «Osydan bir apta buryn Seraǵam Fýrmanov kóshesiniń boıymen tompańdap júrip kele jatyr eken, «Naǵashy, ekpinińiz kúshti ǵoı, jol bolsyn!» – dep edim. «Áleı bolsyn! Osy da ekpin bolyp pa. Typyń-typyń birdeńe ǵoı» dep kúldirip edi. Amandyq-saýlyqty surasqanbyz, tyń edi...». Jumabaı qarap turmaı: «Iá, naǵashym deýshi edińiz...» degeninde, Bıken: «Apańnyń sheshesi – Qypshaq rýynan, sol jaǵynan...», – dedi.
Sábıra apam kózine jas alyp: «Seraǵań bárimizge ákedeı qamqorshy, arqa súıer Alataýymyz edi ǵoı... Men kooptehnıkýmda (kooperatıvti tehnıkým ) oqyp júrgenmin. 1932 jyly qolymnan jetektep «Saýdada neń bar, júr menimen birge! Osy Sábıradan jaqsy ártis shyǵady», – dep jaryqtyq, teatr ujymyna alǵyzyp edi...Ákem jasaı almaǵan jaqsylyqty osy kisiden kórip edim, ımandy bolǵyr», – dep kóz jasyn súrtti...
Qasıetti qara shańyraqtan el-jurty, qara ormandaı kórermeni shyǵaryp saldy. Jer-ananyń qushaǵyna tapsyrar aldynda qaraly jıyn boldy. Teatrdyń kórkemdik jetekshisi Ázirbaıjan Mámbetov qysqasha sóz sóılep, sóziniń aıaǵyn: «Qyzmet babynda artyq aıtylǵan sóz, oǵash minezderimiz bolsa keshirińiz, Seraǵa!» – dep bitirdi. Artqy jaǵymyzda turǵan jazýshy jigitter «Sońǵy kezderi Ázirbaıjan ekeýiniń arasy nashar bolǵan-aý, sirá! Seraǵań ókpelegeni sonsha, tipti ún qatpady ǵoı, jaryqtyq», – dep ázildedi. «Kúlki — arsyz» degen osy ǵoı.Únderin shyǵarmaı, tunshyǵyp kúlgenderi sonsha, qyp-qyzyl bolyp qyzaryp ketipti. Jumabaıdyń teke kúlkisi bar edi, aıaǵyn jótelmen bitirdi.
Osyndaıda Seraǵańnyń bir ázili eske túsedi. Zamandasy, Abaıdyń alǵash beınesin jasaǵan Qalıbek Qýanyshbaev dúnıeden ótkende Seraǵań máıitti jýý rásimine (súıekke kirý) qatysady. Sol arada ázili qaltasynda júretin aǵamyz «Áı, Qalıbek, qaıyn jurtyńa kelgen kúıeý jigitteı bylq-sylq etpeı, aıaq-qolyńa ıe bolsaıshy», – dep jýyp-shaıyp jatqandardy bir kúldirgen eken. Osyndaı adal eńbekteriniń jemisin halqy kórgen, daqpyrty men dańqy jer-kókke syımaı júretin qudyretti de qasıetti qara shaldardyń tárbıesin kórgen Sábıra Maıqanova tiri júrgende bul kúnde 100-ge keler edi. Biraq... Qudaıdyń qudiretine amal joq.
«Mııý hatıte?»
Almatydaǵy «Alataý» demalys ornynda Qazaqstannyń halyq ártisi Káýken aǵamen birge demalýdyń reti keldi. О́ner adamdarynyń taǵdyry, qyzyqty kezeńderi men qasiret shekken sátteri aıtylyp edi sonda.
Men: «Káýken aǵa, ol apamyz kóp jyldar teatrdyń partııa uıymyn basqardy. Ol kisiniń qyzyǵy kóp», – dedim. «Estigem», — dep qarqyldap kúldi de, «Degenmen, káni bir-ekeýin aıtshy», – dedi. Men bastadym.
«Tamashanyń» tarlany marqum Qudaıbergennen estigenimdi aıtyp berdim. Sultanbaevtyń aıtqany: «Qostanaı oblysyn 15 kún aralap, Almatyǵa qaıtar aldynda oblystyń 1-hatshysy Borodınniń ózi bas bolyp Áýezov teatrynyń Sábıra bastaǵan ártisterine sháı berdi. Dastarqannyń ústinde kolbasa kópteý eken. Sábıra apamyz jaqtyryńqyramaı, «oryspysyń degen» dep bir qoıdy. Birneshe tostan keıin, áńgime arasynda Seraǵańnyń elimen qatysyp turatyny, Elýbaı aǵany da oblys basshylarynyń biletini sóz boldy. Al Qapan aǵanyń elmen (ol kisi de osy atalmysh aımaqtyń týmasy) múlde qatynasy joq eken. Sonda Sábıra apamyz: «Ý Qapana jena rýsskaıa, ana aýlý ne pústıt», – dep edi, otyrǵandar qarqyldap kúldi.
Et keldi, basty apamyzdyń aldyna qoıdy. Quıqasy taratylyp, mıynan alyp birinshi hatshyǵa qarap: «Mııý hatıte?» – dedi. Hatshy túsinińkiremeı: «Chto, chto!» – dedi. Apamyz da qaıtpaı:«Mııý!Mııý! Chelovekom nujna govarıat», – dedi. Birinshi hatshy: «Spasıbo, berıte samı, ıa ne hochý» dese, apamyz: «Naprasna» dep aýzyna salyp kep jiberdi. Otyrǵandar biraz kúlip aldy».
«Apa, ol qoıatyn araq emes qoı!»
Sábıra apamyz kóp jyldar Áýezov atyndaǵy teatrda partııa uıymynyń hatshysy boldy. Tártip kúshti. Orynbasary – Ydyrys Noǵaıbaev, keıin Jumabaı boldy. Jınalysty qazaqsha júrgizedi, orysshasyn Ydyrys sóıleıdi. Apamyzdyń orysshasynda mýjskoı, jenskıı rod degen bolmaıtyn. Oryssha sóziniń aıaǵyn, ıý-men bitiretin. Jaryqtyq sol orysshasy ózine jarasyp turýshy edi. Kóre almaıtyn bireýler joǵarydaǵy bılikke «orysshasy uıattaý» dese kerek. Ol sóz Dımash Qonaevqa jetpeı me.
«Sábıraǵa tıispeńder, sol orysshasymen-aq teatr kommýnısterin tamasha basqaryp otyr», – depti. Jastarǵa úlgi kórsetý, jastar shyǵarmashylyǵy, jastar tártibi degen baǵdarlamalar boıynsha jumystar júrip jatty.
Bir kúni «Ne deısiń, teatr janyndaǵy stýdııanyń eki stýdent qyzy men teatrdyń eki akter jigiti grım bólmesinde sháı ishipti-mis» degen sóz gý ete qaldy. «Teatrdyń ishinde me?!». «Bul ne degen masqara!..». «Kim kóripti?» Osyndaı suraýly sóılemder kóbeıip ketti.
Sóıtsek, eki jigitimiz – Ánýar Moldabekov pen Asanáli bolyp shyqty. Ekeýi de el-jurtqa tanymal bolyp qalǵan. Teatrdyń sharýashylyq bólimin basqaratyn (úsh áripten kelgen) orys shal kórip qalyp, basshylarǵa jetkizipti. Eń qyzyǵy, teatrymyzda Ázirbaıjan Mámbetov nemis tilinde jazatyn shveısarııalyq dramatýrg Maks Frıshtiń «Don Jýannyń dýmanyn» (aýdarǵan – Ábish Kekilbaı) sahnaǵa shyǵarý úshin qyzý jumys ústinde edi. Men Don Jýannyń ákesin oınaımyn. Balam qyz-kelinshek degende esi shyǵyp ketetin. Oǵan ǵashyq bolǵandarda esep joq...
Don Jýannyń sózderi mynadaı: «Qyrǵıdaı qyzǵa tıem antalasyp, ysqyrtam sulýlaryn jantalasyp...». Ákesi maǵan: «Áke, batańdy ber!» – deıdi. Kúnde bireýin ákeledi. Sonda uıaty bar ákesi:«Aınalaıyn balam, osy qyzben turaqtan, úılenýińniń eń alǵashqysy hám sońǵysy bolsyn! Áýmın!» – deıdi. Tyńdap jatqan bala qaıda?... Aı, jastyq ıt-aı, búldirmeı júrmeısiń-aý! Sonymen partııa uıymy men kásipodaq uıymynyń birlesken jalpy jınalysy bastaldy. Hatshymyz Sábıra Maıqanova, kásipodaq uıymynyń tóraıymy Sholpan Jandarbekova. Qabaqtary qatýly. Dúısenbi ártisterge demalys kúni bolǵandyqtan, qatysýshylar az boldy. Sebebi, bul ártisterdiń dýblıajǵa, radıoǵa, teledıdarǵa baryp, qysqasy, kóldeneń nápaqa tabatyn kúni. Qaralǵan másele – kútpegen jaǵdaı. ChP (tótenshe jaǵdaı) dese de bolady. Kináli eki jas ártis Ánýar men Asanáli tur ortada. Aıyby – kúndiz stýdııada oqyp júrgen eki qyzdy teatrdaǵy óz bólmelerine ákelip, kúndizgi saǵat 14-ten 17-ge deıin bolýy. Jınalystyń shaqyrylý sebebi jaıly Sábıra apam aıtyp, jastar tárbıesindegi kemshilikterdi qolǵa alý kerek ekenin qatty eskertti. Kásipodaq uıymynyń tóraıymy Jandarbekova: «Jańa osynda bireýler teatrdan shyǵarý kerek» dedi, múmkin ol da durys shyǵar» dep aıtty. Aldynda «Teatrdan shyǵarý kerek» dep bir áıel daýys kúńk etken. «Don Jýannyń róline daıyndalýdyń bastamasy osy shyǵar» degen ázilder de estilip jatty.
Ekeýine qatty shúılikken Bıken apanyń daýsy kóterińki shyqty. «Ekeýińdi teatrdyń bolashaǵy dep maqtan tutyp júrsek, mynalaryń ne? Muhańnyń atyndaǵy óner ordasyna kir keltirdińder ǵoı. Senderdi ne qara basty. Úılerińde Jibekteı sulý kelinshekteriń bar! Bedireıip turystaryn qarashy? Máımóńkeleýdiń keregi joq, shyǵarý kerek», – dedi.
Manadan beri úndemeı turǵan Ánýar:«Apaı, eshteńe de búlingen joq», – dedi. Bıken apa: «O, shirkin-aı, sózderińe sengenim-aı? Búldirmeı júresińder me sender?». Taǵy da sóılegenderden aqyl-keńesterin aıtqandar, birdeńeniń shetin shyǵaryp, «Qyzdar nege kele qalǵan, álde zorlyq boldy ma, ol jaǵyn da tekserý kerek» degender boldy. Sábıra apam: «Syndy qabyldaý kerek, jigitter, bizdiń teatr tártiptiń ordasy», – dedi.
Asanáli bedireıip turyp aldy. Partorg apamyz Asanálige qarap: «Áı, baýyrym, sóıle! Budan bylaı bundaı bolmaıdy, keshirińizder dep aıt», – dedi aýzyna sóz salyp. «Eń ońaı nárse — aqyl aıtý. Adamdar ózderine qaraý kerek qoı...Sizderdiń ne istegenderińizdi biz de bilemiz. Teatrdan shyqpaı-aq júrsizder ǵoı. Shyǵarý kerek deısizder, bizdiń jasaǵanymyz sizderdikiniń bir paıyzyna da jetpeıdi...», – dedi Asanáli. Sábıra apam onyń sózin bólip: «Áı, shyraǵym, ne dep kettiń? Odan da endi jasamaımyz, ondaıdy qoıdyq demeısiń be!» – dedi. Ashynǵan Asanáli: «Apa, ol qoıatyn araq emes qoı!» – degende jurt dý kúldi.
Qoıylym tamasha shyqty. Qysqasy, bulardy aman alyp qalǵan — «Don Jýannyń dýmany» boldy.
«Elý jyl bir áıelmen turý
ne degen azap...»
Qaltaı Muhamedjanov aǵamyz: «Kresloǵa otyrǵyzyp qoıyp, eki saǵat seni maqtaǵanda, qudaı-aı, soǵan shydap otyrýdyń ózi bir batyrlyq» deýshi edi. Men 75 jasqa tolyp, saltanatty jıyn ótkende el-jurt shyǵyp Orazbaevtyń jasaǵan rólderin, sheberligin aıtyp jatty. Bir kezde birge oqyǵan dosym Asanáli shyqty minbege.
– Báriń maqtadyńdar Orazbaevty, al endi men kemshiligin aıtaıyn, – dedi. Jurt eleń ete qaldy.
– Bul kisi 50 jyldan beri teatr sahnasynda qyzmet jasap kele jatyr. Qansha sulýlardy qushaqtady, qushty. Qanshasymenen súıisti. Munyń kemshiligi – sonsha sulýlarmen birge júrip, birge oınap-kúlip, osy ýaqytqa deıin bir-aq áıelmen ómir súrip kele jatqandyǵy. Ne degen azap. Munyń bar aıtatyny – «áıelderdiń bári birdeı... nemese toqal ıttiń quıryǵy» dep keletin álgi babasynyń pálsapasy. Orazbaev sol «ıttiń quıryǵynan» qorqatyn bolý kerek, – dedi. Jurt qyran-topan kúlip jatyr.
«Kettik onda Sozaqtaǵy toıǵa!!!»
Ybraıym degen kókemiz Shymkenttiń shyǵys jaǵyna shyǵyp, Qarataý jaqqa baratyn qara jolda mashına kútedi. Mine, qudaı tileýińdi bergir bireýi toqtaı qalady.... Toqtaǵan mashınaǵa «Aınalaıyn, meni ala ketińder, túngi jumys kezeginen shyǵyp edim», – deıdi. Ishinde tórt jigit karta oınap otyr eken. «Minińiz», – deıdi. «Meni Tespe degen jerde oıatyńdar», – dep kókemiz uıqyǵa basady.
Kóliktiń júrisi jaman emes. Jolda Boz aryqtan ótedi. Shirkinnen ótedi. Tespeden de, Qaınar bulaqtan da ótedi. Arys ózeninen ótip bara jatyp qarta oınap otyrǵan jigittiń bireýi «Oý, myna kisini umytyp ketippiz ǵoı, masqara...», – deıdi. Sodan amal joq keri qaraı júredi. Jigitter kartalaryn oınap otyr. Utqany máz, utylǵany qapaly...
Sonymen, Tespege kelip, «Keldińiz, kóke», – deıdi ǵoı. «A, solaı ma? O, analaıyn, bárekeldi... qazir-qazir...». Aýzyndaǵy eski nasybaıdy suq qolymen alyp tastap, jańasyn salady da, ıegin kemseń etkizip: «Al, jigitter, tartyńdar Sozaqqa!» – degen eken.
Jigitter: «Oıbaı-aý, mingen kezde birden aıtpadyńyz ba? Sozaq qaıda, biz qaıdamyz...Endi alǵa qaraı áli seksen shaqyrym júrý kerek...», – dep shýlap qoıa beredi. Ybraıym kókemiz: «Keshirińder, aınalaıyndar, túngi kezek aýyr ǵoı, silem qatyp uıyqtappyn. Búgin Sozaqtaǵy Jorabaı degen qudamnyń toıy edi ...», – deıdi.
«Jorabaı..! Oıbaı-aý ne deıdi. Ol kisi bizdiń kókemiz ǵoı, bizdi de shaqyrǵan... Kettik onda Sozaqtaǵy toıǵa!», – dep jigitter bul joly qýanǵannan shýlap qoıa beripti...
Hadısha apaı «byt-byt» dep ursýdy da bilmeıtin
Hadısha Bókeeva apamyz 98 jasqa kelip dúnıeden ozdy. Bul kisi 95-ke deıin týra Habıba apam sekildi bolatyn. Abaıdyń, Qadyrdyń, Muqaǵalıdyń, Farızanyń óleńderin jatqa oqıtyn. Aqyl-esi qaz-qalpynda edi. Sonymen qatar, tatardyń ataqty aqyny Musa Jáleldiń óleńin de kóp biletin. Erekshe yqylaspen oqıtyn.
Hadısha apamyz Lenıngradta oqyǵan. Aktrısalardyń ishindegi bekzaty edi. Bizdiń kez kelgen aktrısa óte sheber urysady ǵoı. Urysqan kezde qaı-qaıdaǵy sózderdi taýyp alyp aıtady. Tapqan sózderine tańqalasyń. Al Hadısha apaı «byt-byt» dep, ursýdy da bilmeıtin. Munyń ózi úlken mádenıet dep bilemin.
Taǵy bir qasıeti – óte qarapaıym bolatyn. Gastrolde júrgende qonaqta kóp bolamyz ǵoı. Sondaıda tórge shyqpaıtyn, tómende otyratyn. Tipti keıde, qanyńdy qaınatyp, bosaǵada otyrýǵa talasatyn.
Súrtibaevtyń silikpesi shyqty
Ázirbaıjan Mámbetov Alekseı Iаkovlevıch Kaplerdiń «Lenın 1918 jyly» degen spektaklin sahnalaıtyn boldy. Múlikke Lenınniń róli berildi. Daıyndyq kezinde Súrtibaevty qaıta-qaıta toqtatady.
– Tym jeńilsiń...
– Ushqalaqsyń...
– Ol – orator...
– Ol – danyshpan...
– Ol dúnıe júziniń betin ózine burǵan adam... Seniń myna jasap júrgeniń ne? Júris-turysyń jalǵan....Eshkim senbeıdi seniń Lenın ekenińe, – dep ústin-ústin eskertý jasaıdy.
– Men endi orystyń akterlerin kórdim. Shýkınniń oınaǵanyn kórdim. Ol da men sııaqty oınady...
– Joq, Borıs Vasılevıch Shýkın sen sııaqty emes. Maksım Maksımovıch Shtraýh degen bar. Ol da sen sııaqty emes. Olardyń oılanyp turatyn jeri bar, qımyldarynda salmaq, áreketterinde qulshynys, aldaryna qoıǵan maqsattary bar. Aıtsa renjısiń... Meıli, osylaı bolsa, osylaı bola qoısyn, – dedi de, Ázekeń basqa máselege oıysty.
Eki kúnnen keıin Lenınniń róline Semeıden Ábilqasym Jańbyrbaev degen akter keldi. Ol burynnan pesamen tanys sııaqty, birden kiristi de ketti.
– Durys! Durys! Mine, akter osyndaı bolý kerek, daýsy, júrisi qandaı jarasyp tur, – dep Ázekeń ony birden qoldaı jóneldi. Oı, Múkeńniń qara terge túskenin kórseń. Oıpyrmoı, boı-boıy shyqty. Urysý da, aıtysý da jaıyna qaldy. Ábden bir úlken synǵa tústi. Spektaklden keıin qalyp, yńqyldaǵanyn toqtatý úshin barlyq mátindi sýdaı simirip jattap aldy. Áıteýir úlken eńbekpenen betin beri qaratty. Sóıtip, Lenınniń rólin ózi oınady-aý. О́ziniń de qan-sorpasy shyqty. Jasyratyny joq, Lenınniń beınesin jasady, biraq óz dárejesine kóp oıyndardan soń jetti.
Jańbyrbaevty teatrǵa alatyn bolyp edi, bala-shaǵasyn, úı-jaıyn jeleý etip, qalmady. Eline ketti.
Ospanhannyń ataqty óleńi osylaı jazyldy
Akterlik bólimge qabyldanǵan soń bizdi eki topqa bóldi. Jartymyz Moıseı Goldblatta qaldyq ta, jartymyz Asqar Toqpanovqa bardyq. Men alǵashqy toptyń ishinde boldym. Oqýǵa ózi qabyldaǵanmen, Toqpanov meni óz tobynda qaldyrmady. Nege olaı jasaǵanyn sol kúıi bile almadym.
Moıseı Isaakovıch Goldblat erekshe daryndy ustaz ári rejısser bolatyn. Stýdentterdiń jaǵdaıyna qaraıtyn. Daýys kóterip ursý degendi bilmeıtin. Aýyl balasynyń minez-qulqyna saı tárbıeledi. Bizdiń áke-sheshemiz sııaqty edi. Qalaı kıiný kerek, qandaı kıim jarasady, aýdıtorııaǵa kirgende qalaı sálemdesken jón, esikti qalaı jabamyz, osynyń bárin aıtyp otyratyn. Sabaqtyń ózin osyndaı ishki mádenıetten bastady. Shyndyǵynda da, osynyń bári ártis úshin, jalpy óner adamy úshin kerek eken ǵoı. Sosyn baryp teatrǵa kóshti. О́kinishke oraı, ol kisi bizdiń mańdaıymyzǵa syımady. Arada bir jyl ýaqyt ótkende Moıseı Isaakovıchti qyzmetten bosatty. Ol kisi bizge sabaq berýmen qatar, qazaq drama teatrynyń bas rejısseri edi. Ústi-ústine jazylǵan dáıeksiz aryzdar sebep boldy. Myqty maman, talantty rejısser edi.
Alǵashqy toptaǵy 12 bala Asqar Toqpanovtyń synybyna qaıta qosyldyq. Ishimizde ádebıetke beıim jastar da boldy. Solardyń biri – Ospanhan Áýbákirov. О́zi ázilkesh bolatyn. Bolmaıtyn jerden sóz taýyp, ony ázilge aınaldyryp, janyndaǵylardy kúldirip júretin. Tiliniń ýy bar-tyn. Tilin tósep sóıleıtin múkisi de bolatyn. Asqar Toqpanovtyń kárine ilikti. «Senen akter shyǵýy qıyn. Qaljyńbassyń. Ospaqtan basqaǵa beıimiń joq», – dep ursatyn.
Eregiskende Ospanhan akterlikti bitirdi. «Qozy Kórpesh – Baıan Sulýdaǵy» Jantyqtyń rólin óziniń dıplomdyq jumysy retinde oınap shyqty. Kádimgi akterlerdeı senimdi oınady. Komıssııa múshelerin tánti etti.
«Oınaımyz dep Jantyqty,
Qalmady ǵoı jan, tipti.
Ospan ártis bolmas dep,
Keıbireýler tantypty»,
– degen ýytty jyry osy kezde jazyldy. Jalǵyz aýyz shymshyma shýmaq talaılardy týlatqan bolatyn. Ásirese, Asqar Toqpanov ustazymyzdyń shymbaıyna shyndap batyp edi. Konservatorııanyń qabyrǵa gazetinde jazylǵan bul jalǵyz jyr shýmaǵy sol kúnnen bastap-aq aýyzdan-aýyzǵa tarap, ataqty óleń bolyp ketti. Ataqty bolǵany ǵoı, arada jarty ǵasyrdan astam merzim ótse de, áli jadymyzda júrgeni.
Asqar Toqpanovtyń qazaqtyń akterlik mektebin qalyptastyrýdaǵy eńbegi eresen. Ony áste joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Buǵan tarıh kýá. Qazaq teatrynyń kórkine aınalǵan Bıken Rımova, Sholpan Jandarbekova, Baıdildá Qaltaev, Muhtar Baqtygereev, taǵy da basqa ataqty akterlerimizdiń bári derlik – osy Asqar aǵamyzdyń aldyn kórgender, tálim-tárbıesin alǵandar. «Toqpanov toqpaǵynyń» myqtylyǵy da osynda bolsa kerek. Raıymbek te, Asanáli de, men de osy mektepten shyqtyq.
Toqpanov keremet ustaz bolatyn. Adamdy jazbaı tanıtyn. Ospanhanǵa da «Senen ártis shyqpaıdy, ázil-ospaqqa bar» dep júrgeni sol. Asanálini de aýylsharýashylyq ınstıtýtynda agronomnyń oqýyna túseıin dep júrgen jerinen konservatorııaǵa súırep ákelgen. Tuńǵyshbaı Jamanqulovty da ónerge shaqyrǵan osy aǵamyz. Ol – Jambyldyń sý sharýashylyǵy ınstıtýtynyń úzdik stýdenti eken. Osyndaı mysaldar tolyp jatyr.
«Qazaqstannyń halyq ártisi edim, sháıdi kezeksiz bershi, janym...»
«Ár eldiń salty basqa, ıtteri qara qasqa» degen ǵoı qazekeń. Sol ras eken. Oral óńirinde kisi kútý ońtústikten ózgesheleý. Ásirese, sháı bergeni erekshe. Etten artyq baptap, barynsha ystyq qylyp beredi. Sháı quıylǵan ydystardy taratady. Sosyn bári iship bolǵansha kútedi. Báriniń ydysyn bir-aq jınap alady. Eshkimniń ydysyn aýystyrmaıdy. Men ádeıi baıqap otyrdym.
Qum da ystyq, kún de ystyq. Ańqasy keýip otyrǵan adamǵa bárin kútip otyrý óte qıyn. Seıfolla Telǵaraev aǵam shydaı almaı, sháı quıyp otyrǵan kelinshekke: «Áı, aınalaıyn, kelin. Men Qazaqstannyń halyq ártisi edim. Maǵan sháıdi kezek kúttirmeı bershi, janym», – deıdi. Sonda da álgi kelinshek kezeksiz bermeıdi. Bárine birdeı quıyp, birdeı taratady. Sosyn aǵamyz bizge jalynady. «Sender de aıtyp kórseńdershi, meniń jasym úlken, egde adammyn, jaǵdaıyma qaraýǵa bolady ǵoı», – deıdi. Men: «Aǵa-aý, bul eldiń zańy osyndaı. Qaı jerde júrsek, sol jerdiń dástúrine kónýimiz kerek», – deımin.
Qalaı «buırabas» atandym
Qyzyljarǵa da jettik. Kezdesý qala shetindegi ormannyń ishinde ótetin boldy. Ol jaqta negizgi aǵash – qaıyń eken. Bizderdikindeı tizilip, sap túzep óspeıdi, ár jer-ár jerde shoǵyrlanyp, toptanyp tur. Jol olaı da, bulaı da ketip jatyr. Kúnde júrip júrgen adam bolmasa, adasyp ketý op-ońaı eken. Biz de adastyq. Úlken kerýennen qalyp qoıyppyz. Júsipbek Elebekov aldynda otyrǵan. Shopyrǵa qatty renjidi. «Arqada qansha jyl júrsiń, jol bilmeısiń be? Elden-jurttan uıat boldy ǵoı», – dep keıidi.
«Aǵataı-aý, meniń jumysym qalada ǵoı. Dalanyń oıy-qyryn, ormannyń yqpyl-jyqpylyn qaıdan bileıin», – dep ol da aqtalyp jatyr. Bir kezde baratyn jerge de jettik-aý.
Sahna qurýly tur. Halyq jınalypty. Bizdi kútip otyr eken. Bir kezde Syrbaı aqyn: «Áı, Sábıt, óı, Sábıt, qaıda júrsiń sen?!» – dep aıqaılap meni shaqyrdy. Sol jerde Núketaı ushyrasyp: «О́ziń qyzyq ekensiń ǵoı, tipti, seni izdep úlken kisilerdiń degbiri ketip jatyr. Osy ýaqytqa deıin qaıda júrsińder?» – deıdi. Men shopyrdyń jol bilmegendiginen adasyp ketkenimizdi aıttym.
Osy kezde «Sábıt! Sábıt!» degen Syraǵańnyń jýan qońyr daýsyn estigen Sábeń úıden atyp shyqty. Meni kim izdedi degendeı ańtarylyp, jan-jaǵyna qarady. О́ziniń oǵashtaý áreketin sezgen Syrbaı aǵamyz dereý: «Oý, Sábe, keshirińiz, osynda sizben attas bir ártis jigit bar eken. Men sony shaqyryp edim. Bul ózi qolaısyzdaý boldy-aý. Toı sizdiki, 60 jas ta sizdiki. Myna jigitti sizben shatastyrmaý úshin buırabas dep atasaq qalaı bolady?» – dedi. Sábeń meni bastan-aıaq bir sholyp ótti de: «Buırabas bolsa bolsyn. Buıra shash ta aqyly bar basqa shyǵady ǵoı», – dedi de, ishke qaıta kirip ketti. Sóıtip, men buırabas atanǵanmyn.
«Ákeń – ómirge qushtar, ázilge usta, sózge sheshen edi»
Jaqynda bir tús kórdim. Túsimde anamdy kórdim. Ústindegi kıimderi aqsha bulttaı appaq, biraq, aıaǵy jalańaıaq. Men suraq qoıaıyn desem, qoıǵyzbaıdy, maǵan qarap: «Men Almatyǵa emes, kelesi jyly (osy sózin kózi tirisinde, burynyraqta da aıtqan bolatyn) alǵashqy qar jaýǵanda taýǵa ketemin degenmin. Appaq bolýym sodan», – dedi de burylyp kete berdi.
Anamnyń aty – Apaqaı. Appaq aı degen sózden alynǵan ǵoı. Bar kórgenim osy. Osylaısha tún ortasynda shyrt uıqymnan oıanyp kettim. Uıqym ashylyp ketti. Sveta:
– Ne boldy, terlep kettiń ǵoı? – dedi.
– Anamdy kórdim. Anyq kórdim. Appaq torǵyndaı edi, – dedim de, júgirip ústel basyna baryp, aıtqan sózderin jazyp qoıdym. Kóp nárse esime tústi. Anashym Almatyǵa kelip qansha qıyndyq kórse de shydady ǵoı. «Men kóp qıyndyq kórgen adammyn. Ákeń Qońyrbaı ómirge qushtar, ázilge usta, sózge sheshen adam edi. Ujymsharda brıgadır bolyp eńbek etti. Aıtatyn sózin ázilmen, astarlap jetkizetin jaryqtyq. Toǵyz qursaqtan qalǵany – qyzy Zerhan, eń kenjesi mynaý sen ediń, balam. Aıtpaqshy, aǵań Myrzabaı – muǵalim edi. Kóp oqıtyn, kóp biletin. Áskerden qaıtyp oralmady», – dep aıtyp otyrýshy edi.
Zerhan ápkem jaqynda, 96 jasynda dúnıe saldy. Maǵan «nemenege jap-jas bolyp aýyra beresiń» dep ylǵı ursatyn.
Jumys jasaý tásili erekshe edi
Innokentıı Smoktýnovskııdiń jasaǵan obrazdarynyń bári shedevr. «Idıotta» knıaz Myshkındi, «Gamlette» Gamletti, Chehovtyń Vanıa aǵaıyn, «Beregıs avtomobılıa» fılminde Detochkındi oınady. Bul adamnyń jumys isteý tásili erekshe, maǵan unady. Úsh aıǵa deıin jumys kezinde rejısserden bastap eshkimniń mazalaǵanyn qalamaıdy eken. «Meni mazalamańdar, men izdenip júrmin» dep olarǵa tipti, eskertip qoıatyn da kórinedi. Bir ǵana mysal keltireıin.
Alekseı Tolstoıdyń «Sar Fedor Ioannovıch» degen shyǵarmasy bar. Sonda Innokentıı Fedor patshanyń beınesin jasaıdy. О́te kúrdeli ról. Tájirıbeli akterlerdiń de ol obrazdy jasaýǵa táýekeli jete bermeıdi. Sol kezde Smoktýnovskıı rejısserge «Maǵan eshteńe aıtpańyz. О́zim izdep tabamyn», – dep eskertedi. О́zge akterlerdiń bári tańǵalady.
– Bul qalaı bolǵany?..
– Rejıssersiz tirlik bite me?..
– Bul sonda neni tappaqshy?..
Osylaısha áriptesteriniń árqaısysy ártúrli oı aıtyp, keketip-muqatady. Úsh aıdan keıin spektakldi baıqaý sáti keledi. Mine, ǵajap! Innokentıı sahnaǵa tipti basqasha akter bolyp shyǵady. Júris-turysy, sóıleý máneri – bári, bári burynǵysynan bólek, uqsamaıdy. Osylaısha patsha Fedordyń beınesin álemdik deńgeıde jasap shyǵarady. Bul ózi óte beınetker adam, kınolarǵa kóp túsken. Teledıdardan da qalmaıdy. Osynshama eńbektenip, memleketke, halyqqa qyzmet kórsetip júrgende jóni túzý páteri de bolmaǵan. Tek ómirden óteriniń aldynda ǵana Máskeýdiń naq ortasynan 4 bólmeli úıge ázer qoly jetti. Buryn Kýtýzov dańǵylyndaǵy kóne de shaǵyn páterde turyp keldi.
– Sábıt Qońyrbaıuly, kórdińiz be? Qyrýar eńbegimniń qaıtqany osy boldy-aý, – dedi bir kezdeskende páterine rıza bolyp. О́zi, zaıyby Salomeıa Mıhaılovna, qyzy Marııa men uly Fılıpp – bári birge turdy. Barynsha qarapaıym, adal, jany jumsaq jan. Qabaq shytqanyn, daýys kóterip sóılegenin kórmeısiń. Únemi júzinen kúlki ketken emes. Ishkilik ishpeıtin. Men de tentek sýǵa telmirgen adam emespin. Bálkim, sonyń da áseri bolǵan shyǵar. Men osy kisimen dostastym, syılastym. Eger ishetin adam bolǵanymda olardyń kez kelgenimen dostasýǵa bolar edi.
Damylsyz jumys, esepsiz beınet esesin jibermeıdi eken. Únemi oı qımyly, júıke sharshaǵandyǵy júrektiń talmasyna alyp keledi. 69 jasynda dúnıeden ozdy. Innokentıı Smoktýnovskııdiń ólimi álemdik kınoóneri úshin orny tolmas qaza boldy.
«Aqtoqty bir móldir bulaq, quıar jeri – darııa...»
О́tkende bizdiń teatrda bir sensasııa boldy. Bul ózi sensasııa ma, joq pa, ol jaǵyn dóp basyp aıta almaımyn. Áıteýir, jurt tańǵalarlyq oqıǵa ekeni anyq. Júregimiz jylyp, kózimizge jas aldyq.
Bıyl teatrdyń jazǵy demalysynan keıin bárimiz basymyzdy qosý, aman-esen kelgenimizdi bilý, qaýyshý nıetimen teatrǵa jınaldyq qoı. «Kim qaıda demaldy? Jaǵdaılary qalaı, aman-esen be?» degen suraq tóńireginde jáne teatrdyń aldaǵy jumys jospary jaıynda sóz qozǵamaqshy bolyp teatr basshysy Esmuhan Obaev lezdemeni bastaı bergeni sol edi, seksenniń seńgirindegi Zámzágúl Sháripova ishke kirip kelgeni... Eki jylǵa jýyq ýaqyttan beri aıaǵynan júre almaı júrgen edi. Búkil ujym dý qol shapalaqtap qarsy aldyq.
– Aınalaıyndar, men senderdi saǵyndym! Bir jarym jyldan astam ýaqyttan beri qozǵala almaı, tósek tartyp jattym. Gazet oqımyn, teledıdardan kózimdi almaımyn. Árbir ártis ekranǵa shyqqanda qatty qýanamyn. Osy qasıetti ǵımaratta óstim, óndim. Ataq aldym, abyroıly boldym. El-jurtymnyń súıiktisi atandym. Keshegi Qallekeı, О́mirzaq, Qurmanbek, Qapan, Kamal, Ataıbek, Sábıra, Sholpan, Hadısha, Habıba sııaqty, taǵy da basqa, aǵa-apalarymyzben qyzmettes boldym. Búgin endi ózimniń barlyq kúshimdi jınap, ornymnan turyp, senderge kelip otyrmyn, – dedi. Odan saıyn qol urdyq.
Sol kúni teatrdyń jalaqy beretin kúni eken. Ol da bir mereke ǵoı.
– Buryn aılyǵyńyzdy aparyp beretin edi, búgin ózińiz alatyn boldyńyz. Budan bylaı qaraı ózińiz óstip kelip, alyp turyńyz, – dep jurtshylyq shýlap jatyr.
Zámzámnyń býyndary dirildep, daýsy jaryqshaqtanyp, erinderi jýyspaı, kózine jas alǵan keıpin kórip, meniń de kóńilim bosady. Shirkin-aı, Zámzám qandaı edi! Keshegi Sháken Aımanovpen, Shahan Mýsınmen birge Aqtoqtyny oınaǵan, qarasa kóz toımaıtyn sulý edi ǵoı.
«Aqtoqty bir móldir bulaq. Quıar jeri – darııa. Keýdesinde qustar shýlap...»,– dep aqyryn ǵana taqpaqtatyp bara jatty da:
– Ah! Men endi otyraıyn, – dedi.
– Otyryńyz! Otyryńyz! – dep shýlap jatyrmyz.
– Joq, meniń taǵy aıtatynym bar, – dep qaıta kidirdi. Sóıtti de:
– Aıtatynym, qulyndarym, aıanbaı eńbek etińder. О́nerdiń joly óte aýyr. Birde seni aspanǵa shyǵarady, birde seni súrindiredi, birde qulatady, osynyń bárine shydaý kerek. «Sabyr túbi – sary altyn» degen ártisterge arnalǵan sóz sııaqty. Shydamaı, qaıǵyryp, ishkilikke salynyp, sha