Aıtylmaǵan amanat

Belgili ónertanýshy-ǵalym, professor Baǵybek Qundaqbaevtyń Nataı Kenesarın týraly biletini kóp edi Tipti, oılamaǵan, óń túgil, túske kirmegen jaı. Kútpegen jerden soǵylǵan telefonnan atymdy ataı sala apyl-ǵupyl sóılep jatyr (meni tanydy dep oılap turǵany anyq). «Búgin qalalyq gazetten oqydym» dep, Kenesary batyr Qasymulynyń nemeresi týraly jazylǵan maqalany atady: «Oqyǵan boıda kóp nárse eske túsip, qatty tolqydym. Basyna kún týǵanda Tashkentke baryp jan saqtaǵan Nataı Ázimhanuly Kenesarınniń atyn eshkim ataı bermeýshi edi, saǵan rahmet. Ataı bermeýshi edi deımin, bizde shetke baryp dańqy dúrildegen qazaqtar turmaq, óz elimizde kimdi-kim qadirlep jatyr?! Umyt qalǵandar az ba? Kezinde Áýezov pen Sát­baevqa jarmasyp, qurtyp jibergisi kelgen qorqaýlar Nataıdy aıaıtyn ba edi? Kenesarın sondyqtan elden ketti. Munda ǵylym kandıdaty bolsa, Tashkentke barǵan soń úısiz-kúısiz júrip doktorlyq dıssertasııa qorǵady. О́zbekstan ǵylym akademııasyna korres­pondent-múshesi bolyp saılandy. Uzaq jyl sondaǵy geo­logııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda dırektor boldy. Áne, kórdiń be, Kenesarynyń urpaǵy kim ekenin. Men onymen ótken ǵasyrdaǵy 50-jyldardyń basynda Tashkent teatr-kór­kemsýret ınstıtýtynda oqyp júrgende tanysyp, aǵaly-inili bolǵandaı jaıymyz bar edi. Seniń esteligińnen solar esime túsip, áserden aryla almaı turmyn. Qysqasy, ekeýmiz jolyǵýymyz kerek. E, jalǵan-aı, Nataı aǵam ne kórmedi. Birge túsken sýretterimiz bar. Barlyǵyn saǵan beremin. Ma­qalańdy tolyqtyryp, qaıta jazsań durys bolar edi, qalaı deısiń?..». Osy jerde sózin bólip: «Siz Ortalyq partııa komıtetinde istep pe edińiz?» – dedim bir túıtkildi anyqtamaı bolmasyna kózim jetken men. Ol birden: «Joq, – dedi julyp alǵandaı. – Tanymaı qaldyń-aý deımin, á? Men Baǵybek aǵańmyn ǵoı». – Endi, Báke, sál solaı bop qaldy, sizdi basqa bireý me dep... daýsyńyz tym uqsas eken... – dep  keshirim ótindim. Solaıy solaı-tyn. Al­ǵashynda telefonda bastyrmalata sóıleı jónelgen adam­dy Ortalyq komıtettiń aýyl sharýashylyq bóliminde uzaq jyl jaýapty qyzmet istegen, keıin de bıik laýazymdar atqarǵan, ózim jaqsy biletin bir qadirli aǵamyz dep oılaǵanym ras. Sóz aýany ózgerip, tereńge boılap bara jatqan soń, amalsyz Bákeńniń sózin bólýge týra keldi. Men biletin qadirli jan sirá da Tash­kentte oqymaǵan bolatyn, onyń ústine teatr-kórkemsýret ınstıtýtyna qatysy joq. Biraq, óner, ádebıet, mádenıetke ja­qyn, Mańǵystaý oblystyq at­qarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary bolǵanda sol sa­lalarǵa basshylyq jasaǵan. Keıin zeınetke shyqqansha Pre­zıdent Ákimshiligi apparatynda istegende de solaı. Ádebıet, óner ókilderi arasynda jaqsy bilip syılasatyn, aralasatyn adamdary az emes. Baǵybek ekeýiniń daýys yrǵaǵy, sóıleý máneri egizdiń syńaryndaı uqsas bolsa, men qaıteıin. Baǵybekke sony ańǵarttym (sypaıylap). – Ondaı bolady, – dedi Bákeń. – Al qashan kezdesemiz, sony aıt. Úı telefonymdy ja­zyp alasyń ba? Akademııada isteımin ǵoı, qyzmet bar, biraq, onda kóp barmaımyn. Jumys úıde de tyna beredi. – Durys, Báke, kezdesýimiz kerek eken, al, qazir bir-eki suraqqa jaýap berińizshi, – deı­min qyzyǵýshylyq jeńe bastaǵan men shydamsyzdanyp. – Maqalany oqysańyz, Nataı Kenesarındi meniń bir-aq ret kórip, sodan alǵan azyn-aýlaq áser aýmaǵynda jazǵanymdy da bilgen boldyńyz. Baıqaýymsha, siz ol kisimen qoıan-qoltyq aralasyp, syrlas-muńdas bolǵan sııaqtysyz, solaı ma? – Solaı,  ol uzaq áńgime. Telefonǵa sııa qoımas. – Sonda da, Báke, Nataı Ázim­hanulymen tuńǵysh ret qashan, qalaı kezdestińiz? Aǵaly-inilideı boldyq deısiz. Tym bolmasa, solardyń shet jaǵa­syn aıtyńyzshy. – Jaraıdy, asyǵys eshteńe joq, – dedi jaıdary minezdi, jaısań jan. – Aıta bereıin be? – Aıtyńyz,  Báke! – 50-jyldary, joǵaryda aıtqandaı, Tashkenttegi teatr-kórkemsýret ınstıtýtynda oqyp júrdik. Atalmysh oqý ornynda qazaq ul-qyzdary az emes-tin. Olardyń ishinen keıin qazaq óneriniń dańqyn asyrǵan kóptegen qaıratker shyqty. О́zimizdiń Nurmuhan Jantórın, óner oshaq­tarynda uzaq jyl basshy bolǵan Tur­lybek Imanbalanov, Shym­kent teatrynda isteıtin Aqsaqal Qalmyrzaev, t.b. Nur­muhan ekeýmiz jataqhanada bir bólmede turdyq. Áne, sonda Tashkenttegi alýan túrli joǵary oqý oryndarynda qazaq jastary kóp oqýmen qatar, oqý oryndary basshylarynyń da birazy qazaq bolatyn. О́ziń de Tashkentte oqypsyń ǵoı. Nataı týraly maqalańda birazynyń attaryn atapsyń. Meniń olarǵa qosarym, Melıorasııa ıns­tıtýtynda Qashqarov, Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda Nasyrov, Almanııazov, О́zenbaev, Maılybaev, Úrkimbaev, Álibaev syndy professorlar istedi. Barlyǵynyń da ataǵy da, aıbyny da zor bolatyn. Birazy keıin Almatyǵa aýysty. Be­kish Nasyrov pen Ábdikárim Úrkimbaev О́zbekstannyń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligin basqardy. Keıin ol qyzmetti Egemqul Tasanbaev atqardy. Mangeldın Baılanys mı­nıs­trliginiń tutqasyn ustady. Qaısy birin aıtaıyn. Toqyma ınstıtýtynda dırektor bol­ǵan M.Orazbaev sekildi biraz qazaq ǵalymdary joǵary oqý oryndarynyń dırektory boldy. Solardyń bir de bi­regeıleriniń sanatyndaǵy Orta Azııa polıtehnıkalyq ıns­tıtýtynyń dırektory (onda rektor demeıdi) Nııazov ultjandy, batyl, kishipeıil, qarapaıym, meıirimdi qazaq edi. О́nerge jaqyn bolǵandyqtan ba, teatr ınstıtýtynda oqıtyn bir top stýdentti izdep kelip, úıine aparyp qonaq etti, tanysty. Meni ońashalaý shyǵaryp: «Endi sen budan bylaı bizdiń úıge qysylmaı kelip júr, maǵan ini bolasyń», – degen soń, nege bas tartaıyn. Aptasyna kemi bir ne eki ret kórinbesem, kádimgideı renjıdi. Aǵa tapqanyma men de tóbem kókke jetkendeı bop júrdim. – Erteń sabaqtan shyqqan boıda úıge jet, qonaq keledi, birge kútemiz, – dedi bir joly keshkilik telefon soqqanymda. «Kim?» dep suraǵan joqpyn. Dırektordyń úıine osal qonaq kelsin be? Erteńine aıtqan ýa­qytynda bardym da, úı sharýa­syna aralasyp, júgirip júr­meımin be baıaǵy. Bul jolǵy qonaq  Almatydan Tashkentke taıaýda qonys aýdar­ǵan jigit aǵasy jasyndaǵy eńsegeı boıly, qara torynyń sym­battysy, qyran qabaq, qyr muryn, ótkir kózdi, at jaqty, minezi salmaqty, baısaldy adam eken. Janynda taldyrmash deneli, úrip aýyzǵa salǵandaı sulý kelinshegi, dastarqan basynda basqa eshkim bolǵan joq. Nege ekenin, maǵan qonaqtyń kóńil kúıi tómen, júzi synyqtaý kórindi. Kóp sózge barmaı,  onsha jaryla bermeıdi. Meniki aýyz baǵý, aǵanyń qas-qabaǵyn baǵý. «Án sal», dedi. Eptep «áý» degen boldym. Anekdot aıt dedi. Ony da birdeńe ettim. Biraq, báribir, arqa-jarqa, ashyq-jarqyn, kóńildi otyrys bola qoımady. Nııazov aǵam álginde qonaqtyń kim ekenin aıtyp, ony maǵan, meni oǵan tanystyrǵan. Nataı Ázimhanuly Kenesarın. Mamandyǵy geolog, ǵylym kandıdaty kórinedi. «Doktorlyǵy daıyn, amandyq bolsa, uzamaı qorǵaıdy», – dep te qoıdy úı ıesi. «Bul jer Almaty emes, qorqatyn eshteńe joq», – degeniniń de mánisin keıin túsindim. Sodan, qysqasy, sen áń­gi­melegen Nataı Ázim­han­uly­men men alǵash ret Tashkent polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń dırektory Nııazovtyń úıinde osylaı tanysyp edim. Nııazov aǵam meni bosqa shaqyrmapty, ol joly Nataı Ázimhanulynyń «basbuzar han» Kenesarynyń nemeresi, Abylaı han áýletinen bolǵany úshin Almatyda qýǵyn­dalyp, osynda bas saýǵalap kelgenin ashyq aıtpasa da, bar­lyǵyn uqtym. «Budan bylaı osy aǵańa da ini bop aralasyp júr», – degenin qup aldym. «Nataıdyń turatyn jeri  qa­lanyń shetindegi bir ózbektiń eki bólmeli úıi, azdap jóndeý kerek, soǵan járdemdes», – dep te qoıdy Nııazov aǵam. As-sý ishilip, bata jasalǵan soń, Nııazov aǵamnyń aıtýymen, Nataı Ázimhanulynyń úıine olarmen birge bardym. Baspana shynynda da jupyny, nashar eken. Jer eden, esik-tereze alqa-salqa, tóbeden tamshy aǵyp, azynap tur. Nataı Ázimhanulynyń yńǵaıymen munda jıi kelip júrdim. Turmystary qorash. Eki kishkentaıy Qyzylorda jaq­­taǵy jeńgeıdiń tórkin jur­tynda qusaıdy. Keshkilikte jer oshaqtaǵy qazanǵa kartop qýyramyz. Birde maı joq bolǵandyqtan, jeńgeıdiń meniń betime qarap: «Kartoptyń ústine sút tamyzsaq qaıtedi?» – degeni bar-tyn. Sen Nataı Ázimhanuly geologııa ınstıtýtynda dırektor bop turǵanda Shylanzardan alǵan tórt bólmeli úıinde bolsań, men álginde aıtqandaı, birinen soń birine kóshken, birinen biri jupyny tórt jaldamaly páteriniń bárinde bolǵanmyn. Shylanzardaǵy áıbát úıinde de bolǵanmyn. Tashkentke jol túskende soqpaı ketpeıtinmin. – Siz alǵash kórgende Nataı Ázimhanuly qandaı jumys isteýshi edi? – Tashkentke jańa kelgen kezi ǵoı, qaıbir jumys deısiń, umytpasam, laborant sııaqty edi. – Keıin qalaısha ósti? – Endi óziń shamalamaısyń ba, qalaı óspeıdi, bilimpaz ǵalym, tekti tulǵa, qoldaýshysy Nııazov bolsa. Ol óte bedeldi, aıtqany eki bolmaıtyn adam edi. Obaly ne, О́zbekstan basshysy Sharaf Rashıdov talaı qazaqtyń talantyn baǵalap, oń kózben qarady emes pe? Onyń tusynda mınıstrlerdiń kemi úsh-tórteýi qazaq bolatyn. Obkomda birinshi hatshy, oblatkomda predsedatel bolǵan Kákimbek Salyqov, Elibaev, Janpaıyzovtaı qa­zaqtar qanshama. Joǵary oqý oryndarynda dırektor bolǵan qazaqtar jaıynda álginde aıttym. – Nataı Ázimhanulymen keıin de aralasyp turdyńyz ba? – Endi she? Týǵan jerge syıdyrmaı, qasaqana qysastyq, qýǵyn-súrginniń qyrsyǵynan ómirden erte ketti. Biraq, uly atalary Abylaı, Kenesarylardyń atyna kir keltirgen joq. Áı, sen durys másele qozǵapsyń. Nataı Kenesarın ataýsyz qalyp barady. Muny qolǵa alyp, bir amal jasaý kerek. Osynda Abylaı urpaqtary az emes, olar nege úndemeıtinin bilmeımin. Nataı Kenesarın qalaı ardaqtasa da bolatyn iri tulǵa. Jaraıdy, osymen doǵaraıyn. Qalǵanyn keıin. Sen aqyry bastaǵan ekensiń, endi jarty jolda tas­tama. Men de qarap qalmaspyn. Menimen jaqsylap suhbat jasa. Arǵy jaǵyn kóremiz. Aıtpaqshy, Na­taıdyń uly osynda turady. Momyndaý. Kóp kórispeımiz. Seni sonymen jolyqtyrsam bola ma? – Bolady, Báke. Nataı Ázim­hanulymen birge túsken sýretterińiz bar shyǵar? – Aıttym ǵoı bar dep, jetedi. Al, saý bol, kóriskenshe! – Báke, Báke! Keshirińiz, taǵy bir suraq. Tashkentte Nurmuhan Jantórınmen birge oqydym dedińiz ǵoı. Sol kisi jaıly bir aýyz aıtyńyzshy. Stýdent kezin­de qalaı oqydy? – Syryqtaı uzyn boıly, daýsy ótkir, áýezdi, minezi qat­qyldaý, biraq, qaıyrymy mol, adamgershiligi joǵary Nurmuhan basqalardaı emes, bizder qyzyq qýyp, sákákýlep júrgende, ol kúni-túni kitap oqıtyn. Oqymaǵan kitaby bolmaıtyn. Keıin sonyń bári akterlik qyzmetinde baıqalyp, kórinip júrdi. Bilip qoı, kitap oqıtyn akter men oqymaıtyn akterdiń aıyrmashylyǵy jer men kókteı bolady. Bul jaǵynan Nurmuhanǵa jetetin akter joq. Eger qatelespesem, erterekte Almatyda turǵan belgili aýdarmashy-jýrnalıst Júsip Jantórınmen týys sııaqty edi. Kitap demekshi, kóp oqıtyn, oqymaq túgil, kitap jazatyn akter, aktrısalar da az emes, shúkir. Habıba Elebekovadan bastap, Bıken Rımova, Asanáli Áshimov, Esmuhan Obaev, Aman Qulbaev, Tuńǵyshbaı Jamanqulov – tolyp jatqan joq pa? Elýbaı О́mirzaqov, Qapan Badyrov, Qanabek Baı­seıitov marqumdardyń sońynda qaldyrǵan kitaptary baryn óziń de biletin shyǵarsyń. – О́zińiz she? Akterlikten ósken synshy-ǵalymsyz. – Áshirbek ekeýmiz solaımyz. Ol menen salmaqtyraq. Ataǵy da úlken. О́tkirligi ózinshe. – Syǵaev pa? – Iá. Ekeýiń birge júresińder ǵoı. Seni aýzynan tastamaıdy. – Rahmet, Báke! – Kóriskenshe. *  *  * Úsh-tórt jyl buryn – kúz aılarynyń birinde  gazette Nataı Ázimhanuly Kenesarın týraly shaǵyn estelik jaryqqa shyqqan boıda telefon soqqan Baǵybek aǵa onda búgin-erteń baqılyq bola qoıatyndaı emes, tyń, baqýatty sııaqty edi. Bir­neshe kitaby shyqqan belgili teatrtanýshy, ǵalym-synshy, professor Baǵybek Qundaqbaev kóptegen tatymdy, tushymdy dúnıeler jazdy. Endi, mine, oılamaǵan jerden qý jalǵannan óte shyqty. Netken ókinish! Bilimi tereń, sanasy sara, jany taza tulǵalardyń tabıǵı bolmysy da, júris-turysy da, aınalamen qarym-qatynasy da qarapaıym, eleýsizdeý bolmaı ma? Baǵybek te sondaılardan edi. Endi amal joq, joǵaryda aıtylǵan telefon arqyly bolǵan azyn-aýlaq áńgimege shúkirlik deımiz de. Stýdenttik jyldarda tanysyp-tabysyp, Kenesarındeı asyldyń synyǵy, aıtýly tulǵaǵa tynys-tirek, baýyr bolǵan Bákeńniń Nataı Ázimhanuly haqynda ózi ýáde etkendeı, aıtary mol-aq sııaqty edi, shirkin. Sum ajal degenine jetkizbeı, qııadan shaldy. Amanaty ishinde ketti... Zákir ASABAEV. ALMATY. Sýrette Nataı KENESARIN.