Atom energetıkasy tóńireginde alypqashpa áńgime de, naqty dáıekke negizdelgen tujyrym da aldy-artymyzdy orap tur. Arasynan aqıqatyn ashyp alý ońaıǵa sirá, soqpaıdy. «World Nuclear News» (Dúnıejúzilik ıadrolyq qaýymdastyq) málimeti boıynsha, 2022 jyldyń qarashasy men 2023 jyldyń qańtary aralyǵynda Fransııa, Germanııa, Japonııa, Polsha, Ońtústik Koreıa, Shvesııa, Ulybrıtanııa, AQSh-ta 13 500 adamǵa onlaın-suraý júrgizilgen. Bári de atom energetıkasyn aıryqsha qoldaǵan, ásirese Polsha, Fransııa, Shvesııadaǵy qoldaý kórsetkishi óte joǵary bolypty.
Taıaýda «Financial Times» basylymy álemniń iri bankteriniń ıadrolyq energetıkany qoldaǵany týraly aqparatty jarııa etti. Basylymnyń habarlaýynsha, 14 iri álemdik bank pen qarjylyq mekeme ıadrolyq energetıkaǵa kórsetetin qoldaýlaryn arttyrýǵa ýáde berip otyr. Bul qadam atom elektr stansalarynyń jańa tolqynyn qarjylandyrýǵa jol ashpaq delinedi maqalada. Naqtylap aıtqanda, «Bank of America», «Barclays», «BNP Paribas», «Citi», «Morgan Stanley», «Goldman Sachs» 2050 jylǵa deıin álemdik ıadrolyq energetıka qýatyn úsh eseleýge ýaǵdalasqan. Mundaı maqsat alǵash ret COP28 (BUU-nyń klımat ózgerisi boıynsha konferensııasy) klımattyq kelissózinde aıtylyp, mindetteldi.
Qarjy uıymdary naqty qandaı qoldaý kórsetetinin málimdeı qoımaǵan, sarapshylardyń aıtýynsha, olardyń osylaı aýyzsha jarııalaýynyń ózi tómen kómirtekti energetıkaǵa kóshýde sektordyń (qarjy sektorynyń – red.) mańyzdy ról oınaıtynyn ańǵartady.
Shyny kerek, ıadrolyq jobalardyń tym kúrdeli hám qymbat bolýy álemde jańa elektr stansalarynyń qurylysyn bastaýǵa kedergi bolyp keldi. Sóıtip, ótken ǵasyrdyń 70-80-jyldarynda Batys elderinde birqatar reaktor salynǵannan keıingi qarqyn birshama baıaýlap qaldy. Dúnıejúzilik ıadrolyq qaýymdastyqtyń basqarma múshesi Djordj Borovastyń sózinshe, bul jaǵdaı oıyn tártibin ózgertedi.
Osyǵan deıin bankterge saıası turǵydan jańa ıadrolyq jobalarǵa qoldaý kórsetý qıynǵa soǵyp keldi. Onyń ústine táýekel deńgeıi tym joǵary bolǵandyqtan, ıadrolyq jobalardy qarjylandyrýǵa júreksinetin. Endi olar ıadrolyq kompanııalarǵa jobalyq qarjylandyrý berý, tikeleı nesıeleýdi arttyrý, oblıgasııa satylymyn uıymdastyrý, kompanııalarǵa jeke kapıtalǵa nemese nesıe qorlaryna qoljetimdi etý arqyly kómektese alady. «BNP Paribas»-tyń málimdeýinshe, álem elderi ıadrolyq energetıkany paıdalanbaı kómirtegi beıtaraptyǵyna qoljetkize almaıdy.
«Álemdegi sońǵy jańa atom elektr stansalarynyń kóbi Qytaı, Taıaý Shyǵys jáne Azııada salyndy. Damyǵan elderdiń úkimetteri atom energııasy nóldik shyǵaryndylar boıynsha mindettemeniń sheshimi bolýy múmkin dep málimdeı bastady. AQSh, Ulybrıtanııa, Japonııa, Shvesııa, Birikken Arab Ámirlikteri COP28-diń qýatty úsh eseleý týraly mindettemesine qol qoıǵandardyń qatarynda boldy. Iаdrolyq energetıka Big Tech tarapynan da qoldaý tapty. Big Tech ıadrolyq energııa kózin derekterdi óńdeý ortalyǵyn qýattandyrýdaǵy eń tómen kómirtekti sheshim dep qarastyryp otyr. Juma kúni «Microsoft» Pensılvanııadaǵy Trı-Maıl-Aılend AES-indegi 835 megavattyq ıadrolyq reaktordy qaıta iske qosý týraly «Constellation Energy»-men 20 jyldyq kelisimge kelgenderin málimdedi. Bul reaktor paıdalanýdan shyǵarylýdyń az-aq aldynda turǵan-dy», dep jazady «Financial Times».
Aıtyp-aıtpaı ne kerek, AES dúbiri bizge de jetti. Alda mańyzdy kezeń – jalpyhalyqtyq referendým kútip tur. Iаdrolyq fızıka ınstıtýty bas ınjenerdiń orynbasary Ashat Bekbaevtyń aıtýynsha, beıbit atom – el ekonomıkasynyń ósimine oń áser tıgizetin senimdi jáne turaqty energııa kózi.
«О́nerkásip damyp, jańa jumys oryndary qurylyp, halyqtyń ál-aýqaty artady. AES qurylysy júretin ólkeniń ınfraqurylymy jetilip, aımaqqa mýltıplıkatıvti áserin beredi. Ekologııalyq turǵydan da paıdasy kóp. Atom energetıkasy tómen kómirtekti bolǵandyqtan, aýaǵa parnıktik gazdar taramaıdy. Sonymen qatar atom energııasy qazba baılyqty tutyný kólemin qysqartyp, tabıǵı resýrstardy saqtaýǵa múmkindik beredi. AES-tiń paıdalanýǵa berilýi eldegi ıadrolyq tehnologııanyń damýyna da serpin syılaıdy. Sonyń nátıjesinde kómirsýtegi eksportyna degen táýeldilikti tómendetip, eldiń energetıkalyq tepe-teńdigin ártaraptandyra alamyz», deıdi maman.
Sarapshy sózinshe, qazir el ekonomıkasynyń jyldyq ósimi elektr energııasyn odan ári qajet ete túsip otyr.
«Iаdrolyq tehnologııa tek elektr energııasyn óndirip qoımaı, medısına, aýyl sharýashylyǵy jáne sý tushytýda da qoldanylady. Elimiz bolashaqta atom energetıkasy salasyndaǵy halyqaralyq jobalardyń belsendi qatysýshysy bola alady, bul ınvestısııa men tehnologııa tartýǵa múmkindik beredi. Bizde ýran qorynyń mol bolýy da – atom salasyndaǵy erekshe artyqshylyq. Biraq bul strategııalyq mańyzdy naryqta kóshbasshylyqty saqtaýǵa resýrstarǵa qol jetkizý ǵana emes, bilikti kadr da qajet. Sondyqtan atom salasynda kadrlyq áleýetti damytý memlekettik saıasattyń negizgi baǵyttarynyń birine aınaldy», deıdi Ashat Bekbaev.
Atom ónerkásibin damytý qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Aldııar Toqtarovtyń pikirinshe, AES-te apat týady dep alańdaýǵa negiz joq.
«Eger qurylys Balqash mańynda júrgizilse, AES-tegi sý tuıyq kontýrda bolady, belsendi aımaqpen aralasýǵa túspeıdi. Semeı, Chernobyl, Trı-Maıl-Aılend, Fýkýsımada apattar boldy, biraq ol kezdegi reaktorlar endi eshqashan salynbaıdy. AES qurylysy qymbat bolyp kórinýi múmkin, alaıda keleshekti oılaıtyn bolsaq, bul – aqylǵa syıymdy ınvestısııa. Kómir jáne gazben salystyrǵanda AES-ke qajetti otyn quny áldeqaıda tómen jáne turaqty. Paıdalaný ýaqyty 80 jylǵa deıin bara alady. Fransııada AES energııanyń 70 paıyzyn óndiredi jáne búkil EO boıynsha sol elde eń tómen tarıf tirkelip otyr», deıdi Aldııar Toqtarov.
Aıtýynsha, AES salýǵa ıtermeleıtin basty sebep – energııa tapshylyǵy.
«Foratom zertteýine qarasaq, atom ónerkásibi Eýropa ekonomıkasyna aıtarlyqtaı áser etti: 1,1 mln jumys ornyn qurýǵa yqpal etip, EO ishki jalpy óniminde (IJО́) 507 mlrd eýro úleske jetip, 124 mlrd eýro memlekettik kiris túsirdi. Sonymen birge úı sharýashylyǵynyń kirisine 383 mlrd eýro qosylyp, EO ekonomıkasynda 18,1 mlrd eýro saýda profısıti qalyptasty. Kún jáne jel energetıkasymen salystyrǵanda bul sıfrlar áldeqaıda joǵary. Jel energııasy Eýropada 250 myńnan astam jumys ornyn quryp, IJО́-de 36,1 mlrd eýroǵa jetti. Al kún energııasy 80 myńnan astam jumys ornynyń ashylýyna sep boldy. 2050 jylǵa taman atom ónerkásibi 1,3 mln jumys ornyn quryp, qosymsha jıyntyq memlekettik kiristi 110 mlrd eýroǵa jetkizýi múmkin. Bul rette men jańǵyrmaly energııa kózderine qarsy emespin, barlyq energııa kózin qatar damytqan durys», deıdi.
Sarapshy sózinshe, atom beretin energııa quny uzaqmerzimdi keleshekte tómen bolyp qalady.
«Jańǵyrmaly energııa kózderi aýa raıy jaǵdaıyna táýeldi ári rezervtik qýat pen saqtaý júıesine kóp qarjyny qajet etedi. AES táýlik boıy, kez kelgen aýa raıy jaǵdaıynda jumys isteı alady. «Qazatompromnyń» kommersııalyq bloginiń burynǵy qyzmetkeri retinde aıtarym, AES-ke jetkiziletin otynǵa qatysty kelisimshart uzaqmerzimdi kezeńde naqty belgilenedi. Sonymen qatar AES-ti paıdalaný jáne qyzmet kórsetý shyǵynyn salystyrar bolsaq, qyzyq jaǵdaıǵa kýá bolamyz – kómir jáne gazben salystyrǵanda uzaqmerzimdi kezeńde ıadrolyq energetıkanyń shyǵyny az», deıdi.
Maman AES otynyn paıdalaný úderisin de taldap, kóp jurt aıtyp júrgendeı, onyń qaýipti emes ekenin túsindiredi.
«Keıbireýler jalǵan derekterge súıenip, jańa otyndy quıý radıasııanyń kenetten bólinýine sebep bolady dep aıtyp jatady. Otyn quramyndaǵy eki ýran ızotoptarynyń alfa-sáýlelenýi, sondaı-aq olardyń qysqamerzimdi enshiles nýklıdteriniń álsiz beta jáne gamma-sáýlelenýi qorshaǵan ortaǵa tıgizetin áserdi joıa otyryp, qaptamaǵa tolyǵymen derlik sińedi. Men baıytylǵan ýrannan alynǵan tabletkany ustap kórdim. Eger jutyp qoımasań, onyń túk zııany joq. Paıdalanylǵan otyn óz kezeginde eki baǵytqa ketedi – ne arnaıy daıyndalǵan oryndarda saqtalady, ne salqyndaǵannan keıin qaıta óńdeýge jiberiledi, keıin odan reaktorǵa arnap taǵy da otyn óndiriledi. Elimizde BN-ý350 reaktory jumys istedi. Odan ózine júktelgennen de kóp otyn shyqqan. Taza alhımııa», deıdi.
Ekonomıst Ǵalymjan Aıtqazın jetekshilik etetin «Tengenomika» arnasynyń jazýynsha, AES ońaı ıgeretin joba emes, sol sebepti barlyq táýekeli eskerilýge tıis.
«Birinshiden, AES qurylysy arzanǵa shyqpaıdy, ol erteńgi kúni bıýdjetke aýyr júkteme túsirýi múmkin. Referendým qorytyndysy oń bolǵan jaǵdaıda maksımaldy ashyqtyqqa negizdelgen qarjylandyrý shemasyn jasaý qajet. Bul jemqorlyq faktoryn meılinshe jumsartady jáne qajetti qarjylandyrýdy qamtamasyz etedi. Ekinshiden, jetkizýshini tańdaý meılinshe ashyq jáne barlyq ekonomıkalyq, saıası, áleýmettik faktordy eskerip júzege asýǵa tıis. Atom elektr generasııasy – paıdalaný merzimi turǵysynan da, tómen kómirtekti bolýy turǵysynan da barynsha ońtaıly jáne uzaqmerzimdi sheshim bolyp kórinedi», deıdi sarapshy.
Qazirdiń ózinde AES merdigerleri – áleýetti kompanııalar belgili sekildi. Olar – KHNP (Ońtústik Koreıa), EDF (Fransııa), «GE-Hitachi», «NuScale» (AQSh) jáne «Rosatom» (Reseı).