Maıqaıyń – Ekibastuz aralyǵyndaǵy strategııalyq mańyzy bar ınvestısııalyq joba qurylysy bitedi degenge 7 jyldaı ýaqyt ótti. Ol nege bitpeıdi?..
Jalpy, qala men aýyldyń arasyna sý jetkizetin bul qubyrdy salýǵa 2011 jyly Baıanaýyl aýdandyq ákimdigi tapsyrys bergen delinedi. Iаǵnı, memlekettik satyp alý portalyndaǵy konkýrs nátıjesi boıynsha Ekibastuz –Maıqaıyń eski sýtaratqyshyn qaıtadan jańǵyrtý júrgizý úshin uzyndyǵy 28,5 shaqyrym, jalpy quny 1 393 032, 648 myń teńgeni quraıtyn jumystaryna merdiger almatylyq «Kaspıan Kontraktors Trast» JShS jeńimpaz dep tanylady. Sol jyly qarasha aıynda kompanııa shuǵyl jınalys ótkizip, jobany jáne smetalyq qujattardy túzetý maqsatynda jol boıyndaǵy «Alpys» sý taratý sorǵy stansasy qurylysyn da eki aralyqtaǵy sýtartqysh jobasyna engizedi. Biraq, almatylyq «Kaspıan Kontraktors Tras» JShS qolǵa alǵan osy ınvestısııalyq joba qurylysy áli kúnge aıaqtalmaı tur. О́ńirde sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný, turǵyndardy taza aýyz sýmen qamtamasyz etý máselesiniń oryndalmaýyna sonda kimder jaýap berýi kerek?
Oblysta osy joba qurylysy bastalǵaly mine, úshinshi ákim Qanat Bozymbaev jumys jasap jatyr. Árıne, aldyńǵy ákimderden qalǵan daý-damaıy kóp, dúdámal joba qurylysyna Bozymbaev ta basyn aýyrtqysy kelmeıtini túsinikti. Al, Baıanaýyl aýdanynyń jańadan kelgen ákimi Nurlan Kúljanǵa bul sýtartqysh jobasynyń qurylysy múlde túsiniksiz. О́ıtkeni, jiptiń ushyn qaıdan, kimnen, neden izdep tabaryn bilmeıdi. Maıqaıyń bolsa, 3 myńdaı halqy bar aýdan ortalyǵy Baıanaýyl sııaqty emes, kentte 10 myńdaı halyq turady. Buǵan deıin bizge Muhtar Áben, Sholpan Jasylǵusova bastaǵan ardagerler osy sýtartqyshtyń uzaqqa sozylǵan qurylysynyń aıaqtalýyn asyǵa kútip júrgenderi jóninde kent turǵyndarynyń sálemin jetkizgen edi. Ardagerler aryzyna oraı biz de jolsapar barysynda bir-eki ret, 2013, 2014 jyldary, odan soń jaqynda taǵy da Maıqaıyńǵa baryp, sýtartqysh qurylysynyń qalaı júrgizilip jatqanyn óz kózimizben kórip qaıtqan edik. Oblysta Maıqaıyń, Shiderti, Qalqaman, Solnechnyı, Jetinshi aýyl degen burynǵy qala tıptes bul kentter 90-shy jyldardyń basynda kóresini ábden kórdi. Strategııalyq mańyzy bar óndiris oryndary shoǵyrlanǵan, kóp qabatty úılerden turatyn kentter edi. Maıqaıyńda «Maıqaıyń altyn» AQ pen «Qazaqstan Alıýmınııi» AQ-qa qarasty áktas óndiretin Keregetas kenishi bar. Turǵyndardyń aıtýynsha, ózderiniń qazirgi áleýmettik-turmystyq jaǵdaılarynyń jaqsarýyna osy eki kásiporynnyń úlesi mol. Eki kásiporynda kent turǵyndary, jastar eńbek etýde. Kenttiń ortalyq jylý qazandyǵy, sý qubyrlary júıesi, kúrdeli jóndeý, jylý qubyrlaryn jańartý «Maıqaıyń Altyn» AQ-tyń moınynda. Biraq, qazir kásiporynnyń ózi de biraz qıyn jaılardy bastan keshýde.
Al, Ekibastuz ben Maıqaıyń kenti eki aralyǵyndaǵy sýtartqysh qubyr 1978 jyly salynǵan. Tozǵan, jyl saıyn qys boıǵy jamaý-jasqaýǵa ázer shydap, apatty jaǵdaıǵa jetti. Qazir kenishter de, kent te osy osy eki aralyqtaǵy eski sýtartqysh qubyr arqyly kún kórip otyr. Barlyǵyn qosqanda táýligine 5225 tekshe metr sý paıdalanady. Sodan, 2011 jyly sol kezdegi aýdan, kent, oblys basshylyǵy tozǵan sýtartqysh qubyrlardy aýystyryp, jańasyn ornatýdy qolǵa alyp, halyqqa qajet dep bir is bastap edi. Sońy bulaı bolar dep kim oılaǵan? Kent turǵyndary qurylysy uzaqqa sozylǵan, ózderin kúttirip qoıǵan sýtartqyshtyń beınetin kórip, jańasyn salamyz dep júrip, endi eski sýtartqyshtyń ózinen aıyrylyp qalsaq qaıtemiz dep ýaıymdap otyr. Alǵashynda 2011 jyldary qurylysy bastalǵan qubyrdyń jumystary jol ortada qoldy bolyp, qurylysy toqtap ta qaldy. Adam ólimi de oryn aldy. Toqtap qalǵan sýtartqysh qurylysy jobasy ekinshi ret qaıta qaralyp, qaıtadan ekinshi ret «qosymsha» qarajat bólingenshe keshikti. Qadaǵalaý oryndary sanalatyn prokýratýra oryndary áli de únsiz. Suraý kóp, jaýap joq.
Sóıtip, sýtartqysh salmaqshy almatylyq «Kaspıan Kontraktors Tras» JShS qubyrdy Maıqaıyńǵa deıin jetkizý úshin Alpys kenishi, Keregetas, Úshqulyn aýyldary baǵytyndaǵy jol boıyn qamtıtyn qurylysqa taǵy da qosymsha qarajat suraıdy. Burynǵy ákim atyna hat ta jazyldy. 2010 jyly shilde aıynda «Baıanaýyl aýdanynyń prokýratýrasy Ekibastuz – Maıqaıyń sýtartqyshyn qaıta qurastyrý úshin ótkizilgen memlekettik satyp alý jumystarynyń qorytyndysy zańsyz jáne keıinge qaldyrý kerek», degen sheshimge keldi dep sol kezde oblystyq prokýratýranyń ózi málimdegen bolatyn. Iаǵnı, aýdan prokýrorynyń Ekibastuz – Maıqaıyń sýtartqyshyn qaıta qurastyrý úshin ótkizilgen memlekettik satyp alýǵa qarsylyq bildirgen hattamasy qanaǵattandyrylyp, konkýrstyń qorytyndylary keıinge qaldyrylǵany belgili. Al, Baıanaýyl aýdany ákimdiginiń janyndaǵy turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy bóliminiń burynǵy bastyǵy Bolatbek Nursha jalpy quny 1 572 100 000 teńge turatyn «Ekibastuz – Maıqaıyń sý qubyryn rekonstrýksııalaý» jóninde eki ret ótkizilgen tenderlik komıssııanyń tóraǵasy, tóraǵanyń orynbasary bolǵan kórinedi. Osy tenderdiń ótkizilýi jóninde keıin qylmystyq is qozǵalyp, tergeý júrgizildi. О́kinishke oraı, tenderdi ádiletti júrgizýdi talap etken Bolatbek Nursha qyzmetinen qýylady. О́ıtkeni, tendermen birge «tentekter» de ilesip júretini belgili. Nursha múmkin osyny bilgen shyǵar...
Sóıtip, Ekibastuz ben Maıqaıyń aralyǵyndaǵy sýtartqyshty iske qosamyz dep júrip, bireýler qyzmetinen qýylyp, bireýler sottalyp, endi bireýler tipti, iz-túzsiz joǵalyp ta ketti. Kez kelgen tender qarjysynyń 10 paıyzy kimderdiń qaltasyna túsetini aıtpasa da túsinikti. Ony álgi «tentekter» ózderi kádimgideı «zańdastyryp» alatyn sekildi. Bul bir. Aldyńǵy tenderdiń ótkizilýi zańsyz dep tanylyp, 2011 jyly ótken tenderdi Núrken Esqalıev basqaratyn almatylyq «Kaspıan Kontraktors Tras» JShS jeńip alǵan. Endi ári qaraı ne boldy?..
Oblys ákimdigi Maıqaıyńǵa 7 jyl boıyna sý jetkizip bere almaı otyryp, endi, bıyl óńirdiń aýyldaryn taza aýyz sýmen qamtýǵa «Aq bulaq» baǵdarlamasy arqyly 8,6 mlrd. teńge bólinedi dep otyr. Aýyldy sýmen qamtamasyz etý boıynsha bizdiń oblys elimizde sońǵy kórsetkishte. Jumystaryna qalaı bolsa solaı qaraıtyn merdiger kompanııalar jaýapqa tartylýy qajet. Mysaly, oblystaǵy Maı aýdanyndaǵy toptyq sý qubyrynyń qurylysy jobalaý isinde kemshilik bolǵandyqtan toqtady da qaldy. Endi bul másele Úkimettiń qaýlysymen ǵana sheshiledi. Merdiger fırma jumysyn tastap, ketip qalypty. Qazir osy jaýapsyz merdigerge baılanysty sot isi áli jalǵasýda. Qurylysqa tapsyrys berýshi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Sý resýrstary komıteti kórinedi. Tapsyrys ıesi komıtet bolǵanymen de, qurylys barysy oblystyq basqarmanyń qadaǵalaýynda bolýy tıis edi. Ertis aýdanyndaǵy toptyq sý qubyrlarynyń da jaǵdaıy osyndaı. Qazir taǵy da jańadan merdiger fırmalar anyqtalýda. Maı, Ertis aýdandarynyń turǵyndary toptyq sý qubyrlarynyń iske qosylýyn jyldar boıy kútýde. Al, aýdandarda dalada jeliler men qubyrlar qaraýsyz jatyr. Ony kim qaraıdy, kim baqylaýǵa alady? Búginde oblysta 407 aýyl bar. Aýyldardy sýmen qamtamasyz etý úshin oblysta bıyl 57 jobany ázirleý úshin bıýdjetten qarjy bólinipti. Bir jobany aıaǵyna jetkize almaı otyrmyz. Endi 57 jobany sonda kimderge senip tapsyrmaqpyz?
Endi qaıtadan Maıqaıyń – Ekibastuz aralyǵyna oralaıyq, oblystyq qurylys jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasynyń bastyǵy Dáýlet Mustafınniń aıtýynsha, qurylys-montaj jumystary kezinde jobada kemshilikter anyqtaldy (sý tartý sorǵy stansanyń joqtyǵy jáne magıstralǵa kosylýdyń joqtyǵy), osyǵan baılanysty jumystar aıaǵyna deıin oryndalmaǵan. «Ekibastuz – Maıqaıyń» sýtartqyshyn qaıta quralymdaý» nysanyn qabyldaý úshin memlekettik qabyldaý komıssııasy ótkizildi. Qazirgi ýaqytta oblystyń memlekettik sáýlet-qurylys baqylaý basqarmasymen tehnıkalyq jáne oryndaý qujattaryn tekserý jumystary júrgizilýde, deıdi ol.
Biraq, Mustafınniń aıtýy boıynsha, máseleniń mánisi de sonda, endi sýtartqyshty iske qosyp ony ári qaraı paıdalaný, sonymen qatar, oryndalǵan jumystardyń sapasyna jaýapty ári tapsyrys berýshi, ıaǵnı Baıanaýyl aýdanynyń qurylys, sáýlet jáne qala qurylysy bólimi deıdi. Onsyz da bul joba bastaryna bále bolyp jabysqan aýdan ákimdiginiń qolynan sonda ne keledi?..
Aıtpaqshy, aýdandyq qurylys bólimi 2013 jyldyń qarasha aıynda qurǵan jumys komıssııasynyń sheshimimen sýtartqyshtyń paıdalanýǵa berýge daıyn emes ekenin anyqtaıdy. Sebep – Ekibastuz jaqtan keletin sýtartqysh talapqa saı emes, Maıqaıyń jaǵynda sý jınalatyn munara joq. Zalalsyzdandyrý, gıdravlıkalyq synaq jumystary júrgizilmegen kórinedi. О́tken jyly biz joǵaryda jazǵan «Alpys» sý taratý sorǵy stansasy qurylysyna 214647,0 myń teńge ıgerilgen. Bıyl qańtar- aqpan aıy aralyǵynda baryp sýtartqyshqa zalalsyzdandyrý jáne sý qubyrynyń tazalyq jumystary júrgiziledi. Biraq, almatylyq «Kaspıan Kontraktors Tras» JShS-niń basyna «Maıqaıyńǵa bizdi qandaı sor aıdap ákeldi?» degen taǵy da qap-qara bult úıirildi. Jumys komıssııasy sýtartqyshty paıdalanýǵa tapsyrý úshin jobanyń smetalyq jáne atqarýshylyq qujattamasy, sýdy mıkrobıologııalyq tekserý, ishýge jaramdy sýdyń tekserý úlgileri jaıly kompanııaǵa qorytyndy hattamalaryn tabystaıdy. Taǵy da qaptaǵan kemshilikter. Bastysy, aýyl turǵyndary ishetin aýyz sýdy hlorlaý qajettigi, merdigerdiń gıdravlıkalyq synaý aktilerin tapsyrýy sııaqty talaptar tapsyryldy. Ekinshi talap – «Kaspıan Kontraktors Tras» JShS Maıqaıyńnan bálenbaı shaqyrym Almatyda ornalasqandyqtan, kompanııaǵa iske qosylǵannan keıin qandaı da bir apattyq jaǵdaı bola qalǵanda (sýtartqyshtyń aqaýy, sý qubyrynyń shúmegi synýy jáne t.b.) qubyrdaǵy apatty joıý ýaqyty 18 saǵattan asqanda, apattyq jaǵdaıdy aldyn alý jáne joıý is-sharalar josparyn daıyndaý júktelip otyr. Bul tótenshe jaǵdaıdyń aldyn alý jónindegi eskertý. Merdiger bolyp keldiń be, jaýapkershilikten qashyp, eshqaıda qutylmaısyń, jasaǵan isińe jaýap beresiń degen sóz. Jalpy, sýtartqyshqa tapsyrys bergen aýdan ákimdigi bolsa da, oblystyq qurylys basqarmasy da jaýapkershilikten bastaryn ala qashpaýy kerek. Baqylaý, talap etý basqarmanyń nazarynda turýy tıis. Bul qurylystyń bylyǵy men shylyǵy sııaqty daý-damaıdan bastaryn aýlaq salǵysy keletini de túsinikti. Meniki-seniki dep bóline bersek, Elbasy tapsyrmalary oryndalmaýy múmkin. Qyrýar qarajat turatyn ınvestısııalyq sýtartqysh jobasy «qyzyqtyrǵandardyń» tapsyrys túsirińder degen joǵarydan jetken buıryǵyn oryndaý úshin aýdan ákimdigi árıne, májbúrlikke bardy. О́zdiginen bul jobaǵa usynys jasamas ta edi. Endi qazir sen salar da, men salar, bir-birine silteý bastaldy. Osy máselege oraı bizge jolyqqan almatylyq «Caspian contractors trust» JShS kompanııasynyń ókili Baýyrjan Eleýsizov sýrtartqysh qurylysy naýryz aıynda aıaqtaldy deıdi.
Sonymen, aqyry, bıylǵy jyldyń 12 naýryzy kúni Baıanaýyl aýdany ákiminiń sheshimimen (hattamada ákimniń aty-jóni jazylmaǵan, qoly da joq) memlekettik qabyldaý komıssııasynyń músheleri sýtartqysh qurylysy aıaqtaldy, qabyldap aldyq, dep mór basypty. Aýdan ákiminiń orynbasary, komıssııa tóraǵasy Abaı Dáýletqalıev bastaǵan baıanaýyldyq komıssııa músheleri S. Manenov, K. Sarın «Aı-SÝ» konsern ókili, J. Nurtazın (tehnıkalyq baqylaýshy «Atlanta PV JShS), T. Ishanova, T. Ahmetov, S. Súleımenov jáne «Kaspıannyń» bas dırektorynyń orynbasary A.Kım, odan keıin «Maıqaıyń Altyn» AQ-tyń bas dırektorynyń orynbasary Jelvıs Oleg jáne Maıqaıyńnyń ákimi Orda Ermekbaev qol qoıypty.
Biraq, Maıqaıyńǵa jańa sýtartqysh arqyly sý keletin túri kórinbeıdi. Taǵy da máseleniń mánisine kelsek, Ekibastuz qalasy turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq bólimi Almatyda otyrǵan kompanııaǵa eki aralyqtaǵy sýtartqyshqa sý eseptegish qurylǵylaryn, tazartqysh súzgiler ornatý jóninde kelisimsharttar jiberedi. Bunyń ózi bir stansa deýge bolady. Árıne, sýtartqyshtyń qurylysyn júrgizgen kompanııaǵa jańa zaman talaptaryna saı sý eseptegish, sý tazartqysh qurylǵylarynyń barlyq talaptaryn eskerip baryp ornatý kerektigi aıtylýda. Ekibastuzdyń ıen tegin sý jibere salmaıtyny da túsinikti. Alaıda, kompanııa Ekibastuz jaq usynǵan bul talaptarǵa saı kelisimshartqa qol qoımaı otyrǵan kórinedi. Tipti, Elbasy tapsyrmalaryn oryndaýǵa bóget bolyp otyrsyńdar dep hat joldapty. Mássaǵan! Al, sonda 7 jyl boıy sýtartqyshtyń qurylysyn der kezinde bitirmegender kim eken? Ekibastuzdyń monopolısteri osy jerde qalady, al, sýtartqysh úshin jaýap beretin «Caspian contractors trust» JShS-niń endi nege «asyǵyp» «jyldam qabyldap alsańdar bolǵany» dep otyrǵandary da belgili, qurylysty bitirdik, bizdiń endi Maıqaıyńda sharýamyz qansha deıdi de, kompanııalaryn jaýyp tastaýy da múmkin ǵoı. Ekinshiden, sýtartqyshty iske qosý sharalary kezinde aldyn ala júrgizilgen tekserý barysynda ketken sý shyǵynyn da kompanııa tóleýi tıis kórinedi.
– Áıtpese, qazir baryp jańa sýtartqysh burandasyn burap qalsańyz Maıqaıyńǵa sý keleıin dep tur, – deıdi kompanııa ókili Baýyrjan Eleýsizov qurylys bitti dep sendirgendeı.
Ekinshiden, árıne, Ekibastuzdaǵy monopolıst kompanııalardyń talaby durys. Shala bitken, jaýapkershiliksiz qalǵan sýtartqysh qurylysyn qabyldap ala salý qylmys ekenin, bul sýtartqyshtyń qarapaıym aýyl turǵyndary úshin asa qajet ekenin olar da jaqsy bilip otyr.
Kent ákimi Orda Ermekbaevtyń aıtýynsha, burynǵy eski sýtartqysh áýelde kent ákimdiginiń, keıinnen «Maıqaıyń Altyn» AQ qaraýyna ótipti. Kezinde óndiristi Maıqaıyń kentiniń elimizde qabyldanǵan monoqalalar baǵdarlamasyna enbeı qalǵany ókinishti. Áıtpese, kentten júzdegen jumys oryndaryn ashýǵa múmkindik jetedi. Dál osy jerden kásiptik-tehnıkalyq dýaldy túrde oqytatyn oqý ornyn ashý ózinen ózi suranyp-aq tur. Biraq, muny aýdandyq, oblystyq bilim basqarmasy nazarǵa almaı tur. Aınala qaptaǵan kásiporyndar. Jan-jaǵy toly aýyldar. О́z úıinde turyp oqyp, bilim alatyn jaqyn mańdaǵy aýyldardan, kent jastaryn óndiriske shaqyrýdyń birden-bir tıimdi joly.
Al, qurylysy bastalýynan aıaqtalýyna deıin áli kúnge deıin daý-damaıǵa túsip kele jatqan sýtartqyshtyń jaǵdaıyna qarap, búgin-erteń Ekibastuzdan Maıqaıyńǵa sý jetkizedi deý ázirge alystaý sııaqty.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan».
Pavlodar oblysy,
Baıanaýyl aýdany,
Maıqaıyń kenti.