Atom energetıkasy salasyndaǵy jetekshi sarapshylar, jas ǵalymdar men belsendi jastar beıbit atomdy tıimdi qoldaný jáne atom energetıkasyn damytýdyń ózekti máselelerin talqylady. Pikirtalas pen tájirıbe bólisý ıadrolyq tehnologııa salasyndaǵy sońǵy jetistikter men eldegi atom energetıkasyn damytý perspektıvalary týraly ekijaqty bilim almasýǵa aınaldy.
Keleli keńeske qatysýshylar ózekti máselelerdi, sonyń ishinde eldiń energetıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýdegi atom energetıkasynyń rólin, sondaı-aq atom ónerkásibin damytýdyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik aspektilerin, atom energetıkasyndaǵy zamanaýı tehnologııalar men qaýipsizdik standarttaryn talqylady. Sarapshylar qýat kózine degen suranystyń kún sanap artyp bara jatqanyn tilge tıek etip, atalǵan qajettilikterdi qanaǵattandyrýǵa qabiletti eń turaqty jáne ekologııalyq taza birden-bir energııa kózi atom energetıkasy ekenin basa aıtty.
«Ulttyq ıadrolyq ortalyq» RMK Astana fılıalynyń dırektory Maıra Muqyshevanyń aıtýynsha, álemniń damyǵan ozyq elderi atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalanýdy jedeldetip jatyr. Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń (UIаO) negizgi quzyretteriniń biri – atom energetıkasynyń qaýipsizdigine qatysty tyń zertteýler jasaý.
Ortalyq ǵalymdary júrgizgen zertteýlerdiń nátıjesi ıadrolyq tehnologııalardyń iri óndirýshilerinde úlken suranysqa ıe. Mysaly, CORMIT jobasy aıasynda alynǵan ǵylymı derekter Japonııada jumys istep turǵan AES-te belsendi aımaqtyń arnaıy balqytý tuzaqtaryn salý kezinde sátti iske asyryldy. Iаdrolyq ortalyq IV býyn reaktorlarynyń qaýipsizdigi salasynda taıaý bolashaqta atom energetıkasynyń negizine aınalatyn suıyq metalmen salqyndatylǵan jyldam neıtrondardaǵy reaktorlardyń úlken kólemin anyqtaýda aýqymdy jumystar júrgizip jatyr.
Kezdesý barysynda jas ǵalymdar ıadrolyq fızıka salasyndaǵy ǵylymı zertteýlerdiń nátıjesimen tanysyp, eldegi atom energetıkasyn damytýǵa baǵyttalǵan óz ıdeıalarymen jáne tyń jobalarymen bólisti.
«Qazir «Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynda» bilikti jáne tájirıbeli mamandar, ınjenerlik-tehnıkalyq personaldy ıondaýshy sáýlelený kózderimen jumys isteýdi uıymdastyrý ádisterine, atom energııasyn paıdalaný salasyndaǵy qoldanystaǵy normalar men qaǵıdalarǵa sáıkes ıondaýshy sáýlelený kózderimen qaýipsiz jumys isteý qaǵıdalaryna jáne radıasııalyq jaǵdaıdaǵy jumystardy baqylaýǵa oqytatyn Radıasııalyq qaýipsizdik jónindegi oqý ortalyǵy jumys isteıdi. Sonymen qatar 2016 jyly Úkimet bastamasymen AQSh Energetıka mınıstrliginiń Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi ulttyq ákimshiliginiń qoldaýymen ınstıtýt bazasynda Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi oqý ortalyǵy ashylǵan. Bul ortalyq MAGATE ıadrolyq fızıkalyq qaýipsizdik salasyndaǵy oqytý jáne qyzmetke járdemdesý ortalyqtarynyń halyqaralyq jelisine kiredi», dedi «Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń» aǵa ǵylymı qyzmetkeri, PhD doktory Dmıtrıı Shlımas.
Mysaly, «Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń» Astana fılıalynda ıadrolyq jol membranalaryn óndirý úshin bastapqy materıal retinde paıdalanylatyn sáýlelendirilgen polımerli plenka óndirisi jolǵa qoıylǵan. Ol joǵary tehnologııalyq ónimderdi óndirýge negiz bolady. Olar kópfýnksıonaldy, tipti medısına jáne nanotehnologııa salasynda da jıi suranysqa ıe. Instıtýt sonymen qatar radıofarmasevtıkalyq preparattardyń birneshe túrin shyǵaryp, respýblıkalyq emdeý mekemelerine jetkizedi. Atalǵan is-sharada jastar jaǵy «Atom elektr stansalaryn salý jáne paıdalaný úshin elimizdegi mamandardyń tájirıbesi jetkilikti me?», «Kadrlardy oqytý qalaı júzege asady?» degen saýaldar qoıdy.
«Elimizdiń bul salada óte úlken ǵylymı jáne kadrlyq áleýeti bar. «Ulttyq ıadrolyq ortalyq» jáne kásibı ortada kópke jaqsy tanys «Iаdrolyq fızıka ınstıtýty» tabysty jumys isteıdi. Onyń aınalasynda ǵylymı zerthanalar men zertteý ortalyqtary shoǵyrlanǵan. Atom salasy úshin mamandardy tórt jetekshi joǵary oqý orny daıyndaıdy. 2010 jyldan bastap «Bolashaq» baǵdarlamasy aıasynda «Atom ónerkásibi», «Atom ıadrosy men bólshekteriniń fızıkasy», «Tehnıkalyq fızıka» (Atom elektr stansalary men qondyrǵylary), «Iаdrolyq ınjenerııa» mamandyqtary boıynsha mamandar daıarlandy», dep jaýap berdi jastardyń suraǵyna «Qazaqstandyq atom elektr stansalary» JShS jetekshi ınjeneri Asýan Sııabekov.
Sondaı-aq jastardy qaýipsizdik máseleleri, ıadrolyq qaldyqtar jáne qoldanylatyn reaktorlyq tehnologııalar syndy saýaldar qyzyqtyrdy. «Qazaqstandaǵy atom energııasy: qazirgi jaǵdaıy men aldaǵy perspektıvalar» taqyrybynda baıandama jasaǵan Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa Ulttyq ýnıversıteti «Iаdrolyq fızıka, jańa materıaldar jáne tehnologııalar» kafedrasynyń doktoranty Soltanbek Nurgúl atalǵan joǵary oqý ornynda Iаdrolyq fızıka kafedrasynyń jumys istep jatqanyna 15 jyldan asqanyn aıtyp, onda 600-ge tarta bakalavr, 200-den astam magıstrant, 100-ge tarta doktorant daıarlanǵanyn tilge tıek etti.
«Bizdiń kafedranyń ózgelerden ereksheligi – bakalavr stýdentter 4 jyl emes 5 jyl boıy bilim alady. Sebebi sońǵy kýrsta arnaıy baǵdarlama arqyly Reseıdiń Dýbna qalasyndaǵy joǵary oqý ornyna baryp, bilimin tolyqtyrady. Sóıtip, bizdiń bakalavrlar eki joǵary oqý ornynyń dıplomyn qatar alyp shyǵady. Elimizde ıadrolyq fızıka salasynyń qanshalyqty mańyzdy ekenin, ál búkil álem elderinde osy sala mamandary úlken suranysqa ıe ekenin osydan da kórýge bolady. Sondyqtan árbir otandasymyz beıbit atom – bolashaqtyń senimdi energııa kózi ekenin tereń túsinip, uqqany durys», dedi doktorant.
Is-shara qorytyndasy boıynsha jıynǵa qatysýshylar beıbit atom elimizdiń damýynda mańyzdy ról atqarady jáne eldiń energetıkalyq qaýipsizdigi men turaqty damýyn qamtamasyz etý úshin orasan zor áleýetke ıe degen paıymǵa keldi.