Toleranttylyq – beıbitshilik kepili

Biz qazirgi tańda álemdik are­nadaǵy túrli ózgeristerge kýá bolý­damyz. Ásirese, jahandaný úderi­sindegi adamzattyń qol jetkiz­gen jetistikteri erekshe. Ǵyly­mı-tehnıkalyq progress, ekono­mıkalyq damý, aqparattyq jańa tehnologııalardyń artyq­shylyqtary jáne taǵy basqa da ıgilikter adam balasyna mol múmkindikter berýde. Alaıda, munyń barlyǵy adamzattyń tirshilik etýine qolaıly jaǵdaı týǵyzyp, keleshekke degen senimdi nyǵaıta túsetindeı kórinedi. Shyn máninde solaı ma? Naqty jaýap berý qıyn. О́ıtkeni, álemde kóptegen ıgilikti ister atqarylyp, damý úderisteri júrip jatqanyna, sondaı-aq, adamı qundylyqtarǵa basa nazar aýdarylyp otyrǵanyna qaramastan, qaýip-qater de beleń alýda. Naqtylaı aıtqanda, órke­nıetke qadam basqan búgingi álemniń túkpir-túkpirinde daý-damaı, janjal, soǵys oshaqtary barshylyq. Memleketaralyq, dinaralyq dúrdarazdyqtar, ekstremıstik, lańkestik toptar tarapynan bolyp jatqan qysym, adam quqyǵyn taptaý sekildi keleńsizdikter tyıylar emes. Bul arada álemdegi ekonomıkalyq, áleýmettik eko­lo­gııalyq máselelerdiń de bizdiń bolashaǵymyzǵa, tipti, búkil adamzat órkenıetine qaýip tóndirip tur­ǵanyn aıtpaı ótýge bolmaıdy. Ol óz kezeginde adamı, rýhanı qun­dylyqtarǵa da keri áserin tıgizbeı qoımaıdy. Osynaý syn-qaterlerge laı­yq­ty jaýap qaıtarý úshin adamzat toleranttylyqqa, tózimdilikke, ózara kelisimge basymdyq berip, adamgershilikke júginýi tıis. Toleranttylyq qaı kezeńde bolsyn izgilikti is retinde sanalǵan. Ol – rýhanı birlikke aparar jol. Toleranttylyq, tózimdilik túr­li adamdar ómir súretin ortada ózara syılastyq pen qurmettiń ortaı­maýyna uıytqy bolady. To­le­ranttylyq bar jerde adamdardyń quqyǵy men bostandyǵy saqtalady. Negizinen, ár adamnyń tatýlyqty qalaýy qoǵamnyń tutastyǵyn qamtamasyz etýdiń bir tetigi. Jalpy, toleranttylyq úrdis qalyptaspaı, órkenıetti qoǵam qurý múmkin emes. Ortadaǵy tózim­siz­dik, shydamsyzdyq túrli daý-da­maıǵa, tártipsizdikke, adam qu­qyǵynyń buzylýyna alyp keledi. Keıbir qoǵamdarda oryn alyp jatqan násildik kemsitýshilikter, kúmándi taptaýryn kózqarastar, dinaralyq, ultaralyq túıtkilder osy tózimsizdiktiń saldarlary. Tózbeýshilik oryn alǵan jerde oǵan qarsy kúsh paıda bola­dy. Bul ózara janjaldyń ýshy­ǵýy­na aparyp soǵady. Jeke adam óz boıyndaǵy tózimsizdikpen kúre­sýi úshin, aldymen qoǵamdaǵy jaǵymsyz qubylystarǵa, kesirli toptarǵa qatysty óziniń baısaldy ustanymyn qalyptastyra bilýi qajet. Sondaı-aq, ár adam ózine «Men óz ortamda tózimdilik kórsetip júrmin be?», «О́zimniń kózqarasymmen kelispeıtinderdi unatpaı júrmin be?» degendeı mazmunda saýal qoıýy kerek. Osy arada fransýz jazýshysy Antýan de Sent-Ekzıýperıdiń: «…Eger sen men sııaqty bolmasań, sol úshin seni kemsitpeımin, qaıta qurmetteımin», degen sózin keltire keteıik. Budan biz ózgeniń nanym-senimin, ómirlik ustanymyn syılaý, sondaı-aq, jaratylystar bolmysynyń ártekti keletinine tú­si­nistikpen qaraý qajettigin uǵamyz. Álemniń keremettiligi – on­daǵy tirshilikterdiń ártektiliginde ekenin de umytpaǵanymyz jón. Jer betinde ózindik erekshe mádenıeti, salt-dástúri, ádet-ǵurpy bar túrli ulttar tura­dy. Jer júziniń adamdary tereń­nen úńilseń, bir-birimen jipsiz baılanysta. Osy ózara qarym-qatynasty odan ári nyǵaıta túsý úshin, birinshiden, toleranttylyq kerek. Adamdar bir-biriniń násiline, ultyna, jynysyna, jas erekshelikterine qaramaı, ózara syılasýǵa umtylýy adamzattyń úlken jetistigi dep baǵalanýy tıis. Toleranttylyqqa, tózimdilikke, yntymaqtastyqqa, ózara kelisimge umtylý – Jer júziniń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge, adamdardyń bos­tandyǵy men quqyǵyn syı­laýǵa, baqytty ómirge qadam ba­sýǵa múmkindik beredi. Búginde Qazaqstan kóptegen ulttar ókilderiniń ortaq úıi, qa­sıetti Otany bolyp otyr. Dini, má­denıeti, tili, sal-dástúri ártúrli ulttardyń elimizde tatý-tátti ómir súrip kele jatqany abyroıymyzdy arttyra túsýde. Bul máselede Qazaqstandy álem úlgi tutady. Uly Dalamyzda burynnan qalyp­tasqan toleranttylyq, tózim­dilik úrdisteri búgingi Qazaq­stan qoǵamyndaǵy azamattyq tatý­lyq pen kelisimniń, ultaralyq, dinaralyq teńdiktiń bastaýynda tur. Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń «Qazaqstan-2050» baǵdar­lamasynda: «Azamattyq tatýlyq pen ultaralyq kelisim – bizdiń basty qundylyǵymyz. Kópultty elimizdegi tatýlyq pen kelisim, mádenıetter men dinderdiń úndesýi álemdik etalon retinde tanylǵan», dep atap kórsetkenin barshamyz bi­lemiz. Toleranttylyq pen din erkindigi elimizdegi dinaralyq kelisimniń ornaýyn qamtamasyz etýde. Bul óz kezeginde Qazaqstannyń qaı salada bolsyn damýyna tikeleı áserin tıgizýde. Muny qazaqstandyqtar jaqsy túsinedi. Osy oraıda Abaıdyń 34-shi qara sózinen úzindi keltirsek ar­tyq­tyq etpes. Abaı: «Adam balasyna adam balasynyń bári – dos. Ne úshin deseń, dúnıede júr­gende týysyń, ósýiń, toıýyń, ashyǵýyń, qaıǵyń, qazań, dene bitimiń, shyqqan jeriń, barmaq jeriń – bári birdeı, ahıretke qaraı ólýiń, kórge kirýiń, shirýiń, kórden mahsharda suralýyń – bári birdeı, eki dúnıeniń qaıǵysyna, pálesine qaýpiń, eki dúnıeniń jaqsylyǵyna rahatyń – bári birdeı eken. Bes kúndik ómiriń bar ma, joq pa?.. Birińe biriń qonaq ekensiń, óziń dúnıege de qonaq ekensiń, bireýdiń bilgendigine bilmestigin talastyryp, bireýdiń baǵyna, malyna kúndestik qylyp, ıa kórseqyzarlyq qylyp, kóz alartyspaq laıyq pa? Tileýdi Qudaıdan tilemeı, pendeden tilep, óz betimen eńbegimdi jandyr demeı, pálenshenikin áper demek – ol Qudaıǵa aıtarlyq sóz be? Qudaı bireý úshin bireýge jábir qylýyna ne laıyǵy bar? Eki aýyz sózdiń basyn qosarlyq ne aqyly joq, ne ǵylymy joq bola tura, ózimdikin jón qylamyn dep, qur «oı, táńir-aı!» dep talasa bergenniń nesi sóz? Onyń nesi adam?» deıdi. Uly Abaıdyń bul sózderinen úlgi alýǵa tıistimiz. Ony urpaq tárbıesinde, óz ómirimizde únemi aıtyp júrsek, qanekı. Adamzatqa qaýip tóndiretin qandaı da bir yqtımal jaǵdaılarǵa qarsy amal etý eshqashan artyqtyq etpeıdi. Bul baǵytta árbir isti ózara kelisimmen, birlikpen sheshken jón. Qazirgi tańda ýaqyt bizdiń ǵana emes, búkil álemniń aldyna toleranttylyqtyń, tózimdiliktiń mán-mańyzyn túsinýdiń qajettigin alǵa tartýda. Onsyz álem qaýip-qaterden arylmaıdy. Saltanat MÁDIEVA, Mádenıet jáne sport mınıstrligi «Din máseleleri jónindegi ǵylymı-zertteý jáne taldaý ortalyǵy» RMM ıslamdy zertteý bóliminiń aǵa ǵylymı qyzmetkeri.