Qıyn kezeńde – soǵys jyldarynda jer aýdarylyp kelip,
aýyl adamdarymen birge aýyrtpalyqtardy eńserýge jumylǵan,
sóıtip qazaqtarmen bir týǵandaı bolyp ketken túrik aǵaıyndar týraly
Álemniń Túrkııa sekildi bedeldi de kúshti memleketimen qatar Ortalyq Azııa respýblıkalaryn, Reseı, Germanııa sekildi birqatar basqa alyp elderdi meken etip, tirlik keship jatqan úlken ulttyń meıli shaǵyn ǵana bir bóligin bolsa da kishkentaı aýylymyzǵa menshikteý qanshalyqty durys bolatynyn qaıdan bileıin, biraq Emenovterdiń, Jumaevtardyń, Odjahlıevterdiń, Radjabovtardyń tegin estisem boldy, bulardyń bizdiń aýyldyń túrikteri, bizdiń aǵaıyndar ekeni birden oıǵa oralady. Olardyń túrikter ekenin ábden keıin bildik, ózderi aqyryn ǵana aıtyp júrgenimen, túrik ekenderin ashyq aıta bastaǵany elimizdiń táýelsizdigin jarııalaýyna baılanysty boldy. Áıtpese, kókem О́zibektiń qatarlastary, dostary Ibragım men Ismaıyldyń, Ánvar men Ánsardyń, Látıv pen Afızdyń aǵalyq qamqorlyǵyn kórip júrgende, aǵalarym Ábdiqaıym men Bákeńniń dostary Miládimniń, Abdoldyń, Asannyń, Úsenniń arttarynan qalmaı, solarǵa eliktep baqqanda, Nájip atanyń qyzy Sánııamen birge oqyǵanda, Temiraz dadanyń oǵylany Haletpen kúlip-oınap óskende olardy ázerbaıjandar dep bildim. Apam ekeýmiz Shaımerden aǵalardyń úıine barǵanda Nazlı jeńgem qoldan qaıyrǵan sarymaıyn qoıyp, balalarynan tyǵyp ustaıtyn táttilerin salyp, ápkesine shaı bergende arnaıy satyp alynǵan radıoladan Bakýden beriletin mýzyka oınap turatyn. Álde ol kezdegi qabyldaǵyshtar Ystambuldy ustamaıtyn, álde olardyń ózderi de ázerbaıjandarmyz dep sengeni bolar.
Aýyldaǵy túrikterdiń erkek kindiktisinen qazirgi jasy úlkeni Ilııas Jumaev aǵamen kezdesip, biraz jaıǵa qanyǵyp edim.
– Aǵa, osy sizder ázerbaıjandar emes, túrikter ekenderińizdi burynnan bilýshi me edińizder?
– Úlkender jaǵy ony jaqsy bildik. Biraq daýystap aıtpaıtynbyz, durysy – aıtqyzbady. Bizdiń Frýnze aýylynan basqa jaqqa barýǵa quqymyz bolmady. Meniń jasym jetkende ruqsat surap, pasport alý úshin Talǵarǵa barǵanmyn. Qujat toltyryp otyrǵan áskerı jigit qyrsyǵyp: «Sen pasportsyz da júre berseń bolar edi», deıdi. «Selsovettegi aǵaı tártip solaı dep jiberdi», dep jatyrmyn. Basqalar qajetti qujattaryn ózderi toltyrsa, bizge, biz sııaqtylarǵa áskerı kıimdegiler toltyrady eken. Jazyp bolyp, qol qoıýǵa bergende baıqadym, ulty degenniń tusyna ázerbaıjan dep jazypty. «Bizdi Kavkazdan jer aýdarǵanda túrik dep kóshirip edi, munda kelgende ázerbaıjan dep kórsetkeniń qalaı?» dep edim: «Jumaev, sen osy turǵanyńda Sibirge ketkiń kelmese, úndemeı qolyńdy qoı», dedi. Aýylǵa kelgen soń úlkenderge aıtyp edim, olar ózara aqyldasyp: «Balalarymyzǵa obal jasamaıyq, ázerbaıjan bolyp-aq júre bersin», desti. Qazaq pen qyrǵyz nemese qazaq pen qaraqalpaq sekildi túrik pen ázerbaıjan eki ult qoı. О́zimiz bilsek te balalarǵa aıtpadyq.
Alǵash túrikpiz degendi ashyq aıtýymyz, sen ol kezde bala ediń ǵoı, 1958 jyly aýyldaǵy túrikter, Mardan Emenov áýletinen basqalary, túp kóterilip, Ázerbaıjanǵa ketetinimizde bolǵan. Ekinshi ret 1986 jylǵy jeltoqsanda qazaq jastary Almatyda kóteriliske shyqqan kezde aıtyldy. Kolbınniń kóterilisti qanǵa boıaýy bizdiń ishimizdegi tolqýdy da basyp tastady. Biraq, bilesiń ǵoı, sonda sol kóterilisti Qazaqstanda qoldaǵan tek túrikter bolatyn. Úshinshi ret ashyq aıtýymyz jáne tolyq moıyndalýymyz Qazaqstan táýelsiz el bolǵan soń júzege asty.
Sol tusta qolaısyz bir jaǵdaı boldy. Bul keıbir meniń qandastarym jaǵynan da, sondaı-aq biren-saran qazaq aǵaıyndar tarapynan da oryn aldy. Sony oılasam, janym aýyrady. Keı túrik jigitteri táýelsiz bolyp, máz-meıram júrgen qazaqtarmen birge biz de táýelsiz boldyq deýdiń ornyna, jarty ǵasyr boıy, naqtysy 47 jyl qazaqtardyń ezgisinde júrgendeı, Máskeý Almatyny qalaı qaqpaılap ustaǵanyndaı, daýystaryn qattyraq shyǵaryp jiberdi. Mundaı jaǵdaı qazaqtarǵa unaı qoımady, sodan keıbir jigitter túrikterdi kóshirý kerek degen sııaqty sózder aıtyp qaldy.
Birinshiden, ne úshin kóshýimiz kerek? Ekinshiden, qaıda kóshýimiz kerek? Men osynda erjettim, osynda úılendim, balalarymnyń bári osynda týdy, qazir ómirdiń ár salasynda jumysta. Qoldan kelgenshe eńbek etedi, Qazaqstanǵa, qazaqtarǵa adal. Men jaraıdy, eptep Kavkazdy bilermin, al bular ómir boıy osynda ǵoı. Olardyń jalǵyz meken-jaıy, jalǵyz el-jurty – Qazaqstan.
Jańa aıttym ǵoı, 1958 jyly túrikter bir jel sózge senip, túp kóterile kóshken. Sonda bireýler baıaǵy Meshet jaqqa baramyz dep shyqty ǵoı. Al ol jaqta bizdiń atalarymyz ben ákelerimiz kúndiz-túni bel sheshpeı, ketpen shapqan, jaldar men tóbelerdi tegistep, eginshilikke qolaıly etken, mal ósirgen. Ol jerlerge biz ketken soń-aq grýzın sharýalary qonystandy emes pe? Biz bara qalǵanda, kim jerin bere qoısyn, tóbeles shyǵady, qan tógiler edi. Ony aıtasyń, grýzınder meshet túrikterin tanymaımyz dep shyqty, al ázerbaıjandar ózderi syıyspaı jatqanda, sonshama adamdy qalaı qonystandyrsyn?
Ilııas aǵanyń kózine jas kelgendeı boldy. Aqyryn ǵana qolymen súrtip qoıdy. Muny Muǵdettiń mekteptegi muǵalıma qyzy, qulaǵy aýyrlaý estıtin qarııaǵa meniń suraqtarymdy túsinikti etip qoıyp otyrǵan Katına Jumaeva da kórdi. Jýyrda ǵana súıikti balasy Mustafanyń qaıtqany esine tústi me, álde baýyr basqan Meshetııadan qalaı kóshirilgenderi oıǵa oraldy ma eken?..
1999 jyldyń aqpanynda redaksııamyz Almatydan jańa astanamyz Aqmolaǵa kóshken. Sol jyldary vokzal basynda kóship jatqandardan góri shyǵaryp salýshylar kóp bolatyn. Biz minetin vagonnyń tusynda da adamdar kóp edi. Bireýler kóńildene áńgimelesip tursa, bireýler týystarymen qımaı qoshtasyp jatyr. Sondaı kezde jas túrik jigiti kelip amandasty. «Meniń atym – Mustafa, siz týraly aǵam Murat aıtyp edi. QTJ-nyń jolaýshylar tasymaly jaǵynda jumys isteımin. Jolserikterińizge tapsyrdym, kún sýyqtaý bolyp tur, ot jaǵyp, kýpelerdi jylytyp qoıdy», deıdi. Mustafany keıin de talaı ret kórip, áńgimeleskenbiz. Jaqsy inim bolyp ketip edi...
1943 jyldyń qara kúzi qysqa ulasatyn shaǵynda kún túnerip turyp aldy. Kúndegi ádetimen erte turǵan Ilııas túske taman talǵajaý etetin nany men aıranyn salyp qoıǵan dorbany aldy da, qoılary men sıyrlaryn aýyl mańyndaǵy jotaǵa qaraı aıdaı jóneldi. Aýyl tynysh sııaqty. Aýrýlyǵyna baılanysty jýyrda ǵana maıdannan oralǵan Mardan qarııanyń áıeli Sultan apa da qoılaryn buǵan qosý úshin shyǵardy. Ádálat táte kishkentaı Ánsaryn arqasyna tańyp, jalǵyz sıyryn aıdap shyqty. Ilııastyń sıyrlaryna qosty da, úıine qaıtty. Aýyldyń shetindegi qorǵanda úlkender jatyr. Munda burynyraq ákesi Maqsýtty, jýyrda anasy Cheshmıdi jerlegen. Eki balasy – inisi Aıdar ekeýi topyraq saldy. Aýyldan uzaı bergeni sol edi, bıik tóbeni qııalaı salynǵan jolmen 5-6 áskerı júk máshıneleri aýylǵa kelip toqtady. Soldattar túsip, úıdi-úıge júgire jóneldi. Sálden keıin-aq áıelderdiń aıǵaılap jylaǵany estilip, aýyl ústi shań-shuń boldy da ketti. Ilııas úıine qaraı júgirdi. Kelse, esiktiń aldynda inisi jylap tur. Úıdegi anaý-mynaý júkterdi aýlaǵa shyǵaryp qoıypty. «Barlyq túrikter búgin kóshesińder deıdi, zattardy býyp-túıip aýlaǵa qoıyńdar, arttaryńnan jiberemiz deıdi». «Qoılardy, sıyrlardy qaıtemiz?» «Olardy alýǵa bolmaıdy eken». Osy kezde ákesi Maqsýttyń inisi Májıt aǵasy keldi. «Aǵa, maldardy alýǵa bolmasa, men osynda qalaıyn». «Qoı, Ilııas, birge ketemiz, basqalar soǵystan qaıtqanda men ne deımin? Mal barǵan jerden de tabylar, aman bolaıyq». Sóıtkenshe bolǵan joq, júk máshıneleri ár úıdiń mańyna toqtap, soldattar shal-kempirlerdi, áıelder men balalardy máshınelerge tıeı bastady. Áıelder shashyn jaıyp, daýys salyp jylady. Aýyldyń shet jaǵynda kúıeýi men balasy soǵysqa ketken aýrý kempir turatyn. Eki soldat sol keıýanany súıretip jete berip, tastaı saldy. «Kempir ólip qaldy».
Ilııas jota jaqqa qarap edi, qoılar men sıyrlar jaıylyp júr eken. Sálden keıin aýyldyń shetki úılerinen órt shyqty. О́rtenip jatqan tastan salynǵan úıler emes, artynan jiberedi dep aýlaǵa jınap qoıǵan júkter bolatyn. Eshkim keri qaıtpasyn degenderi eken. Máshıneden sekirip túsip, júkterine júgire berip edi, vıntovka dúminiń jelkesinen tıgen aýyr soqqysy murttaı ushyrdy. Eski sandyqtyń túbinde ákesi men sheshesiniń birge túsken sýreti bar edi. Alǵyzbady. Eki soldat aıaq-qolynan aldy da, kýzovqa laqtyra saldy. Aıdar jylaı bastady. Bulardyń júgine de ot qoıylyp, jańaǵy súıretip ákelgen kempirdi sol otqa tastapty. Muny keıin inisi aıtqan.
– Aǵa, sonda eshqaısyńyz eshteńe demedińizder me?
– Ne deımiz olarǵa? Bir kezderi Meshetııanyń biraz jerine túrikter qonystanǵan deıdi. Sovetter kezinde Tbılısıge qaradyq. Soǵys bastalǵanda bas kóteretin jigitter maıdanǵa alyndy. Bizdiń Jumaevtardan Kamal Máýlitoǵly, Shavkat Májnúnoǵly, Aly Nıdaıoǵly, Toryn Nıdaıoǵly, Bınalı Nıdaıoǵly, Baıran Býranoǵly, Abdýl Býranoǵly, Adjıkarım Býranoǵly, Agaly Býranoǵly, Shaban Amıdoǵly, Majılıs Mýratoǵly, Sýleıman Mýratoǵly, Pashaly Kaııaoǵly, Támál Táároǵly, Kamal Táároǵly, Mustafa Mýrtazaoǵly, Agaly Shadymanoǵly, Temiraz Májıtoǵly, Hýrshýt Máýlitoǵly, Nájip Jumaev – barlyǵy 20 adam soǵysqa ketti. Emenovterden Mardan, Ahmet, Ábý maıdanǵa ketip, jer aýdarýdyń aldynda ǵana Mardan aýrýlyǵyna, al nemere inisi Ábý qolynan jaralanýyna baılanysty soǵystan qaıtqan. Kim bas kóteredi, anaý-mynaý degen, qashpaq bolǵan keıbireýlerdi sol jerde atyp ketti.
– Sodan bárińizdi poıyzǵa otyrǵyzdy ma?
– Teńiz aınalyp júrmes úshin kemege saldy. Biraz júzgen soń nemis samoletteri bombalaı bastady. Áıelder Stalındi de, Gıtlerdi de qarǵap, balalar jylady. Bizdi qorǵaýshy eki kater samoletterdi atqylaı bastady. Bir kemege bomba túsip, kúl-talqany shyqty. Oǵan mingen túrikter aıǵaılap, aspanda samoletter gúrildep, sumdyq boldy. Biz mingen kemeniń janynan bomba jarylyp, aýyp qala jazdadyq. Qasymyzdaǵy katerden atqylap, jańaǵy samoletti órtedi. Jaýyngerler de aıǵaılap jatty. Sonda Nájip qarııa pýlemette otyrǵan Kermashtyń ákesi Adıl ekenin kóripti. Aıǵaılap ekeýi qol bulǵasypty. Sóıtkenshe bolmaı, samoletter endi katerdi bombalaýǵa kirisipti. Sol bombalardyń biri jańaǵy katerge túsip, erjúrek jaýyngerlermen birge Adıl Radjabov ta opat bolypty. Kermash pen inileri, qaryndasy keıin ákelerin izdestire bastaǵanda, ıaǵnı qyryq jyldaı ótken soń Nájip qarııa bolǵan jaǵdaıdy aıtyp beripti.
Balam-aý, men mundaı azapty kórgen emespin. Júk vagondarǵa mal sııaqty tıedi, stansalarǵa toqtaǵanda peshke azdap ot jaǵyp, aýqat bergensıdi. Kún sýyq, qarttar men balalar jaýrap, aýrýǵa ushyrady. Kóp keshikpeı balalar óle bastady, shaldar da kóz jumdy. Toqtaǵan jerde soldattar keledi de, súıretip aparyp, syrtqa tastaı salady. Ár jerge toqtap, kóp júrdik. Qazaq jerine ilingende ǵoı, poıyz soltústikke júre me, álde shyǵysqa bet ala ma dep úlkender qatty mazasyzdandy. Sodan shyǵysqa qaraı qozǵalǵanda shúkirshilik jasady. «Qazaqtar – musylman halyq, qudaıymyz bir, quranymyz bir», desti. Al kóp biletin keıbireýler aıtty: «Qazaqtar da biz sııaqty túrkiler, qor bolmaımyz», dep. Sonymen, bir aıdan artyq jolǵa ketip, 1944 jyldyń basynda Jetigen degen stansadan túsirdi.
Arnaıy áskerıler men bılik ókilderi bizderdi aýdandarǵa, aýyldarǵa bóldi. Esh jaqqa barýǵa bolmaıtynyn, arnaıy adam apta saıyn túgendep turatynyn aıtty. Sonda Jumaevtar, Emenovter, Odjahlıevter, Radjabovtar Ile aýdanynyń Frýnze atyndaǵy kolhozyna bólindi. Bizdi kútip turǵan úsh-tórt ógiz arbaǵa áıelder men jas balalar otyryp, qalǵanymyz jaıaý shubyrdyq. Arbalardy aıdap kelgen Naýryzbaı, Ábzákir aǵalar jáne eki bala edi. Jolda toqtap, ot jaǵyp jylyndyq. Arbakeshter ákelgen nandy jep, aýqattandyq. Kún eńkeıe aýylǵa jettik. Shaǵyn ǵana aýyl bolyp kórindi. Keńseniń aldynda biraz adam tur eken...
«Qyrmanda jumys qysta da bir toqtamaıtyn, molotılkamen astyq bastyramyz, temekiniń japyraǵyn jipke tizip, keptiremiz, – dep bastaıtyn áńgimesin apam. – Bir kezde bárimizdi keńseniń aldyna shaqyrdy. Barsaq, jadaý-júdeý, kıimderi jyrtyq-jyrtyq, aıaqtaryna shoqaı kıipti, keıbir balalardyń aıaqtaryn eski-qusqymen orap qoıypty. Áıelderi betterin kórsetpeıdi eken, oramaldarymen jaýyp alypty. Ázerbaıjandardy alǵash kórýimiz. Musylmandar degen, biraq bir qaraǵanda syǵandar shyǵar deskenbiz. Kolhoz bastyǵy Ákimjan aǵa úlkendermen qol alysyp amandasty.
– Joldastar, bizdiń kolhozǵa Grýzııa shekarasynan kóshirilgen ázerbaıjan aǵaıyndar kelip tur. Qandaı kúıde ekenin kórdińizder. Qalǵanyn keıin naqtylaı jatamyz. Qazir eki egis brıgadasyna bólemiz. Búgin-erteń ornalassyn, sodan keıin jumysqa shyǵamyz. Jańadan kelgen áıel joldastarǵa eskertemin, qazaq áıelderi paranja kımegen, betin búrkemegen. Onshaqty áýlet polıak aǵaıyndar bar, eki-úsh orys semıasy bar, qalǵanynyń bári qazaqtar. Men kolhoz bastyǵy retinde bárińizden ótinemin, joq, talap etemin, betterińizdi ashyp júrińizder. Áli-aq qazaqtarmen týys bolyp ketesizder, – dep alǵan kolhoz predsedateli brıgadalarǵa bóle bastady.
Ilııas aǵa aýylǵa kelgen túrikterdi ataı bastady. Emenovter nemere aǵaly-inili úsheý eken – Mardan, Ahmet, Ábý. Tórtinshileri basqa poıyzǵa minipti de, Jetigen aýylyna bólinip ketipti. Mardan men áıeli Sultan jeti balasymen – qyzdary Nazlı jáne Ásııamen, uldary Iаııa, Halet, Ibragım, Ismaıyl jáne Israpılmen kelipti. Aýylǵa soǵys bitken soń jetken Ahmettiń Sardal, Ánsar, Miládim, Asan, Úsen degen uldary bar bolatyn. Qalǵan ul-qyzdary osynda týǵan. Kishileri Ábýdiń Fırýza degen qyzy men Abdol degen uly keldi, taǵy eki uly men eki qyzy Frýnzede ómirge kelipti. Emenovter birinshi brıgadaǵa bólindi de, qysta bos turǵan balalar baqshasyna qonystandy.
Ekinshi brıgadaǵa bólingen Odjahlıevter men Radjabovtardy bastap kelgen Qoshy qarııa men áıeli Asma apanyń Gúláli, Bınaly, Pasha, Afız degen uldary, al Radjabovtarda Kermash, Emdısha, Pambýh, Látıv bolǵan. Qalǵandary ómirge osynda keldi. Jumaevtar aǵaıyndy tórteý bolatyn. Úlkenderi Maqsýt pen onyń áıeli Cheshmı Kavkazda qaıtys bolǵan. Balalary Ilııas pen Aıdar Jumaevtardyń ekinshisi Májıt pen áıeli Názánniń qamqorlyǵynda eken. Májıttiń óz balasy Temiraz jáne inisi Nájip maıdanda júrgen. Sondyqtan qarııanyń qamqorlyǵynda Nájiptiń áıeli Bállaı men balalary Islam men Ánvar, qyzy Uǵrııa jáne Temirazdyń áıeli Ádálat bar edi. Jumaevtardyń tórtinshisi Máýlit pen áıeli Leıla bir balasy Muǵdetpen kelgen, al eki uldary Kamal men Hýrshýt maıdanda bolatyn. Kamal soǵystan qaıtpady. Jumaevtardyń jáne bir atalas týystary Mýrtazanyń áıeli Ádálat pen balasy Ánsar brıgadır Ábittiń eski úıine, Muǵdet áke-sheshesi úsheýi qoıshy Sybanquldyń eski tamyna kiredi. Qalǵandary aýyldaǵy qazaqtardyń qorjyn tamdarynyń bir-bir bólmesine ornalasypty.
– Soǵys kezi ǵoı, balam, qazaq aǵaıyndardyń ózderi de júdeý turady eken. Soǵan qaramastan, barymen bólisti, kórpe-jastyǵyn berdi, bir taba nandy bólip jedik.
Aldymen jumysqa áıelder shyqty. Ádálat, Shýhrat, Asyly, Bállaı, Gúlbaton, Nazlı jumys istedi. Qyrmanda bıdaı sapyrýǵa, tuqym tazalaýǵa erkekter de shyqty. Brıgadırimiz Qara Núsip kolhoz bastyǵyna aıtyp júrip, bizge saýý úshin eshkiler bergizdi. Azyn-aýlaq bıdaımen qaraılasty. Solaı kóktemge de iliktik. Balalaryma ylǵı aıtyp otyramyn, qazaq – baýyryń dep, qazaqtar bizdi qorlaǵan joq, balalarymyz dos boldy. Sondyqtan tez baýyr basyp kettik, osynnan týystar taptyq. Qazaqtarmen qudandaly boldyq...
Apam negizinen qudalary Mardan, Ahmet, Ábýlerdi jaqsy biletin. Emenovter birinshi brıgadaǵa bólinip, egistik jer kólemin ulǵaıtý qajet bolǵanda Lepti-Qarasý jaǵyn ıgerý úshin Esikti ózeniniń sol jaǵalaýyna kóshken edi. Alǵashqy úıler jar jaǵalaı salynǵan jertóleler bolatyn. Sonyń úsheýine ázerbaıjan aǵaıyndar kiripti.
Jeke ózim úshin túrikter-ázerbaıjandar degendi alǵash estýim tórt-bes jasymda bolýy kerek. Ol kezde Esikti ózeninde sý kóp bolatyn da, jazdaıǵy ómirimiz osy ózenniń boıynda ótetin. Shomylýdyń kóńildi bola túskeni qaramyzdyń kóbeıgeninen bolýy kerek. Úıleri dál jardyń basyndaǵy Ábý atanyń Abdol, Ahmet atanyń Miládim, Asan jáne Úsen degen balalary bizge ózenniń taıyz jerlerimen júgirip jarysýdy, qýalaspaq oınaýdy úıretken. О́zderi bıiktigi úsh-tórt metrdeı bolatyn jardan qoryqpaı sýǵa sekire beredi. Ábdiqaıym men Bákeńnen kishirek meni olar da erkeletip, «shojyq-shojyq» desip, qastarynan qaldyrmaıtyn. Kún dál tóbege kóterilip, oıynymyz qyzǵan kezde basyna dáke sııaqty aq oramalyn jamylyp Ábý atanyń áıeli Batton apam jertóleden shyǵady. Bárimizdiń máz bola oınap júrgenimizdi qyzyqtap biraz turǵannan keıin: «Shojyqlar, býrııa gel, býrııa gel» dep shaqyrady. Barǵanda bárimizge kishkentaı kúlshe nannan beredi. Etegine salyp ákelgen kúlshelerdiń sońǵysy maǵan tıedi. Ol kisi jáne meni qasyna ustap qalyp, kóleńkesine turǵyzyp, kúlsheni jegizedi. Sosyn jalańash quıryǵyma «bara ǵoı» degendeı aqyryn uryp qoıady. Mundaı kúlshelerdi keıde Ahmet atanyń áıeli Rábııa apam taratatyn. Ábden sýsordy bolyp, qarynymyz ashqandyqtan ba, álde apalardyń meıirimdi alaqandary basymyzdan sıpaǵandyǵynan ba, sol kúlshe nannyń dámi aıryqsha bolatyn. Keıin aýylda oqyp júrgende mektepten qaıtqanda joldaǵy Tutqyshbaı atanyń áıeli Kúlshebala apamyz aldymyzdan jeti kúlshe alyp shyǵatyn. Sol bala kúngi dám qaıtadan sanada jańǵyryp sala beretin. Qazir áıelim Jaqan elektr plıtanyń astyńǵy qyzdyrǵyshyna osyndaı kúlshe nan pisiredi. Qara nan ǵana jeýge ruqsat etilgendikten, maǵan bireýi tıedi. Baıaǵy Esiktiniń boıyndaǵy Batton apam úlestirip, eń sońǵysyn jegizetin kúlshe nannyń dámi aýzyma keledi. Sonda keshke qaraı anamyzǵa Batton apam kúlshe nan bergenin aıtatynbyz. «Senderdiń qaryndaryń ashpasyn degeni ǵoı», deıtin apam. Al keıin eseıgen kezimde apam kúle otyryp, sol kempirdiń Abdolyn, al Rábııa apanyń Asany men Úsenin ákemiz Smaıyldyń emdep, aman óskenin jetkizgen. Osyny Ilııas aǵaǵa aıtyp edim, kúldi.
– Seniń ákeń meni de emdegen, – dep bastady ol. – Ekinshi brıgadada, Núsip aǵanyń qol astynda isteımin. Naýryzbaı ekeýmiz jer jyrtamyz, bıdaı oramyz, baýlardy qyrmanǵa tartamyz, al kúzge qaraı balalarmen birge Jetigen stansasyna bıdaı tasydyq. Biz kelgen soń, onyń ústine maıdannan jaraly bolǵan soldattar qaıtty, adam kúshi kóbeıdi ǵoı, egistik kólemi eselep ulǵaıdy. Tamaq ishýge ǵana otyramyz, áıtpese tynym joq. Eńbekkúnge aqy jazady eken, biraq onyń bárin salyqqa ustap qalady. Sondaǵy bar tabatynymyz – jyl sońynda eńbekkúnge beretin bıdaı. Sonyń ózine máz bolamyz. Alǵashqy qysta qatty aýyrdym, ystyǵym kóterilip, túspeı qoıdy, jutqynshaǵym aýyryp, meń-zeń bolyp júremin. Náýkeń: «Aýylda Smaıyl degen táýip bar, soǵan kórin», dedi.
Ákeń trýdarmııa degennen densaýlyǵy jaramaı kelipti. О́ńi júdeýleý eken...
– Túr-túsi esińizde me?
– Bylaı suńǵaq boıly, beti sopaqtaý kelgen, seniń betińniń dóńgelektigi, betińdegi shubaryńa deıin shesheńe, Kúlásh tátege tartqan, al ákelerińe aǵań Baıjuman kelińkireıdi, beti juqaltań, shoqsha saqaly bar bolatyn. Kózi ótkir eken. Tamaǵymdy qarady, tamyrymdy ustap, basyn shaıqady. «Durys kelipsiń, endi keshikseń kárip bolǵandaı ekensiń, – dedi de oımaq sııaqty kishkentaı ydysymen tórt túrli dáriden ólshep, shúberekke orap berdi. – Búgin keshke ishetin dári óte kúshti, ony durys aýqattanǵan soń ishesiń, úıdegi baryńdy jamylyp jat. Sen Májıttiń úıindesiń ǵoı, kishi shesheń Názánge aıt, qoryqpasyn, túnde mazasyz bolasyń, erteń úıińde bol, dárilerińdi ish, búrsigúni jumysyńa shyǵa ber».
– Erteń jumysqa shyqpasam bolmaıdy. Brıgadır ursady...
– Júr qazir Qaratoǵan jaqqa baraıyq, ózim aıtyp túsindiremin, – dep birge júrdi. Aýyldan shyǵa bergende Qara Núsip qarsy jolyqty. Sen ol kisini kórip pe ediń, óte susty adam bolatyn. Qazir aıqaıǵa basatyn shyǵar dep edim, Smaıyldy kórip, atynan túsip amandasty. Soǵan qaraǵanda, ony da emdegen bolar dep oıladym. Keıin bilsem, týystyqtary bar kórinedi. Núsiptiń áıeli Maqash О́temisten taraıtyn qyz, al seniń ákeń – О́temistiń aǵasy О́teshten qalǵan ul eken, sonda Núsip kúıeýbalasy bolǵany ǵoı. Ruqsat berip, úıge kelgen soń aıtqan dárisin ishtim. Túnde denem ot bolyp janyp, sandyraqtap shyǵyppyn. Názán tátem qatty qorqyp, túnde Smaıylǵa barypty. Sondaǵy aıtqan sózin ol kisi ylǵı esime salyp júretin: «Sen, hatýn, qoryqpa, iniń jazylady, bul aýrýmen endi aýyrmaıdy, bir jazataıym bolmasa, ol júz jasaıdy», depti. «Smaıyldyń aıtqany kelsin, júz jasa», dep ketken ol kisi qaıtys bolarynda.
– Sodan keıin eshqandaı jazataıymǵa ushyraǵan joqsyz ba?
– Bir ret ish qurylysymda birdeńe bolyp, Mustafa balam temirjoldyń bolnısasyna aparyp, operasııa jasatqan. Keıin jazylǵan soń ózim izdep barsam, bir sary bala otyr eken. Hırýrgimdi surap edim, ol KNB-nyń bolnısasyna aýysypty. Sen kimsiń dep suradym, seniń balań eken. «Sizge jasalǵan operasııany bilemin, dárigerińizge aıtaıyn, kútinip júrińiz, júz jasaısyz», dedi balań.
Kórip tursyń ba, bir meniń taǵdyryma ákeń de, balań da aralasypty. Men jazylǵan soń bizdiń túrikterdiń úlkeni de, kishisi de Smaıyl táýipke qaralatyn bolǵan. Soǵys bitken soń birinshi brıgadanyń adamdary Esiktiniń sol jaǵalaýyna kóship, sender sonda týǵansyńdar. Sol jaqta júrgende ǵoı, Smaıyl bir ózi bútkil Emenovtermen soǵysatyny. Ákeń shaqar bolatyn, bul jaǵynan aǵań О́zbek kóp uqsaǵan. Qalaı bolǵanda da barsha túrikter oǵan qaryzdarmyz. О́zi eshteńe suramaıtyn, árkim qolda baryn usynatyn. Keıde Esiktiniń boıynan shóp shaýyp, túsirip beretinbiz.
Sen bilýiń kerek, Shaımerden aǵalaryń Nazlı qyzdy alyp qashqanda Emenovterdiń úsh áýlıeti de kóterilip, oǵan Jumaevtardan qosylyp, aldaryna kelgen Shaımerdenniń ákesi Moldaǵalı kisini esikterinen kirgizbeı qoıǵanda, Moldekeńniń aıtýymen aýyldyń bastyqtary jumysyna adam jiberip, Smaıyldy alǵyzdy. Ákeń aıtty: «Aı, Mardan, Ahmet, Ábý aqsaqaldar, Moldaǵalıdyń balasy – meniń de balam. Shabamyn deseńder, mine, meniń basymdy shabyńdar. Áıtpese, munda kelgenderińizge bes jyl bolypty, ekeýi soǵys kezinen beri birge jumys istedi, birin-biri jaqsy biletin boldy. Sender qazir balalaryńa qazaq qyzyn alǵyzbaısyńdar, biraq keıin solaı da bolady. Aýyldyń úlken moldasy dastarqan jaıyp otyr, ashýdy aqylǵa jeńdirińder, dastarqandy attap ketpeńder, bar musylman balasy dastarqan basynda pátýaǵa kelgen». Sol sózge toqtap, qazaq pen túrikter quda boldyq. Al Smaıyl bilgen bolýy kerek, keıin kórnekti akter Ánýar Moldabekovtiń Quralaı degen qyzyn meniń balam Mámedke berýin surap, qudanyń aldyna barǵan adammyn men.
...Bizdiń aýyldyń túrikteriniń áıelderi óte ınabatty. Kishkentaı ul bala kele jatsa da aldyn kespeıdi, ótip ketýin kútip turady. Al endi ashýǵa minse, olardy toqtatý esh múmkin emes. Ul balalarynyń ójet bolyp ósýine sol analary kóbirek úles qosatyn sekildi. Bala kezimizde keshke qaraı Mardan atanyń jer tamy jaqqa jınalamyz. Kún bata bergende Sultan apam qyzaryp sónip bara jatqan kúnge qarap turyp: «Stalın, ól, ól, ól!» degendi úsh ret qaıtalap aıtatyn. Muny Ábit brıgadırdiń qorqytqany da, kúıeýi Mardan shaldyń ótinýi de qoıdyra almaǵan. Stalınge qarata aıtylǵan laǵnette meshet túrikteriniń kórgen qasireti men bılik tarapynan tartqan qorlyǵy kórinis beretin. Aýrýlyǵy da bolǵan shyǵar, biraq Stalındi Sultan apam sııaqty analardyń qarǵysy qulatqandaı bolady da turady.
– Soǵystyń sońǵy jyldarynda Frýnze atyndaǵy kolhoz dúrildep turdy, balam, – dep jalǵastyrdy áńgimesin Ilııas aǵa. – Egistik kólemi ulǵaıdy, aýylda kárister azdap kúrish ósirdi, ovosh ósirdi, egistikpen, qyzylshamen qatar temeki egiletin. Sonyń bárinen táp-táýir ónim alynatyn. Kolhozshylar ótkizetin maı, sút taǵy bar, jyly kıim de jóneltedi maıdanǵa. Ákimjan bastyq óte jaqsy kisi edi, al brıgadırler apshymyzdy qýyratyn. Ol kezde birin-biri ańdyp qalǵan zaman edi ǵoı. Sárseıitti jurttyń kóbi jamandaıdy, men de maqtaı qoımaımyn. Biraq plende bolǵan ony ańdýshylar kóp bolatyn. О́z jany úshin ol áıelderdiń qoıny-qonyshynan bıdaı dánderin qaǵyp túsiretin. Álde sol kezge sondaı tártip kerek pe edi. Meniń balam Muratty Gúlbaton Qurózekten óte bere týyp qalǵan. Sen óziń de emshektegi kezińde qylshanyń basyndaǵy balaǵanda jatatynsyń. Kúlásh táte jas kelinderin jiberip, qaratatyn.
Jurttyń báriniń maıdan úshin dep jan aıamaı eńbektenýiniń arqasynda kolhozymyz ozat boldy. Árıne, qazaqtarmen, polıaktarmen birge túrikter de bel sheshpeı jumys istedi. Núsip aǵamyz ylǵı: «Senderdi maǵan bergen qudaıdan aınalyp keteıin» deıtin. Soǵystan keıin aýylǵa ChTZ degen traktorlar kelip, Gorodeskıı men atyn umytyp qaldym, bir orys kisi júrgizgen. Seniń shesheń Gorodeskııdiń smenshigi bolǵan. Jyl saıyn jaǵdaı jaqsara berdi.
Emenov Ahmet soǵystan birden aýylǵa keldi. Balalary bireýler arqyly hat jazǵyzyp, ony Almatydan salypty. Ábýdiń inisi Alı Abıdoǵly jaýdyń tóbesinen talaı ret jaı túsirgen áskerı ushqysh bolǵan. Bir ret aýyr jaralanyp, jazylǵan soń qaıta attanǵan. Erlikpen qaza tapty degen qaǵaz kelipti. Al Jumaevtardan úsheýi ǵana Nájip, Temiraz jáne Hýrshýt, onda da bir jyldan soń, aldymen Meshetııaǵa baryp, odan qaıda ketkenimizdi bilmeı, izdestirip, surastyryp júrip tapqan ǵoı. Al soǵysqa qatysqan Jumaev Mızam bizdiń aýylǵa keıin kelgen.
...Burynǵy Frýnze, qazirgi Týǵanbaı aýylynda «О́lgende kórgen bir qyzyq» degen sóz bar. Buryndary ólip qalǵannan keıin nesi qyzyq eken deıtinmin. Sóıtsem, óldik-taldyq degende jetken qyzyǵymyz degen maǵynada eken ǵoı. Bala kezimizde kókem О́zibektiń qatarlastarynan eresekteý Ilııas Qospaev, Turtaı Aqpaev, Qaztaı Seısenbınov sekildi aǵalarymyzǵa kóp elikteıtinbiz. «Osylaı bolyp óssem, osylaı kıinsem» deıtin úlkenderimizdiń biri Muǵdet aǵa bolatyn. Bala kezden jumys istep ósken ol pysyq edi. Úıdegi sharýaǵa da, kolhozdyń tómengi satydaǵy sholaq etekteriniń qyzmetine de úlgerip jatatyn. Úlkenderdiń bári onyń jaqsy bolyp óskenin aıtatyn. Mektepke barmaı turyp-aq keıde apama ilesip, qylshaǵa baratynbyz. Bákeń sol kezde ekinshi klasqa kóshken, maǵan qaraǵanda áldeqaıda pysyq. Qylshany sıretýge, jalǵyzdaýǵa apam ony qolaıly sanaıtyn. Meniń erýim Bákeńniń kóńilin aýlaý úshin bolsa kerek. Mindetim – qalyń shóptiń kóleńkesinde turatyn arnaıy ydystan ojaýǵa quıyp, apam men Bákeńe sý tasý. Sondaı kezderde ádemi atqa mingen kelisti jigit – Muǵdet aǵa keledi. Atyn balaǵan jaqta qaldyryp, jumys istep júrgenderge aralasyp ketetin. Qyzylshashylar kún tas tóbege kóterilgende balaǵanǵa jınalyp, árkim úıden ákelgenderin ortaq dastarqanǵa salyp, shaı ishedi. Biz kanalǵa shomylýǵa ketemiz. Al Muǵdet aǵa shaqyraıǵan kúnniń astynda Pambýh qyzben áńgimelesip, ekeýi jumysty jalǵastyra beretin. Keshke aýylǵa jaıaý qaıtyp kele jatqanda qazaǵy bar, ázerbaıjany bar barlyq áıel Pambýhty ortaǵa alatyn.
– Pambýh, myna jigit kelgishtep ketti, toıdyń aýyly kórinip qaldy ǵoı deımin...
– Seniń jeńgeń jaqsy, aıtpaıdy ǵoı, áıtpese Kermash dadań bilip qoısa, sazaıyńdy berer...
– Sen Muǵdetke kelisimińdi bermeseń, basqa qyzdar qaǵyp keter...
Suńǵaq boıly, taldyrmash kelgen sulý qyz úndemeıdi. Úndemeı qutylady. Bir kúni «Muǵdet úılenipti, Kermashtyń qaryndasy Pambýhty alypty» degen habar búkil aýyldy dúr silkindirdi. Úlkender jaǵy aýylda jaqsy bir otbasy paıda bolǵanyna qýanysqan. «Erteń shabash bolady eken» degende manaǵy «О́lgende kórgen bir qyzyqty» aıtysyp, búkil aýyl jınalǵan.
Apam kórshi kelinderin, óz qatarlaryn ertip shyqqanda biz de ergenbiz. Áıelder jaǵy aldymen Zylıha tátemniń úıine bas suqty. Osyndaǵy aýyzǵy bólmede appaq kóılek kıip, basyna oramal jamylǵan Pambýh tátem tur eken. Iilip, sálem saldy. Keıin balalar bólek kirgende de tátem kúlip turyp, bizge de ıilgen. О́zimen birge jumys istep júrgenderdi kórgen ol kózine jas aldy. Apamdar: «Qoı, Pambýh, jylama, adam baqytyna jylaı ma eken», dep betinen súıgen. Bylaı shyǵa bere Nurqııa tátem: «Ápke-aý, ázerbaıjandarda jas kelinge eshkim qolyn tıgizbeıdi deýshi edi, biz betinen súıip jatyrmyz», dedi. «E-e, bular kelgeli beri on jyl boldy, áldeqashan bizdiń aýyldyń qyzy bolyp ketti», dep kúldi apam. Al joldyń qarsy betindegi Naıman kisiniń esiginiń aldy úlken alań bolatyn. Tór jaqta daýylpaz qaǵyp, syrnaı tartyp, sybyzǵyda oınaǵan mýzykanttar turdy. Ortada asaba bolýy kerek, «Shabash! Shabash!» dep jar salyp júrdi. Biz ázerbaıjany bar, qazaǵy bar qaptaǵan balalar alańdy qorshaı otyrdyq. Ortaǵa qanshama er-azamat shyǵyp, qoldaryn ustasyp, ádemi bılep júrdi. Birazdan keıin dastarqan jaıylǵan úılerden shyqty bilem, Moldash, Ulan, Nurbaı, Qaztaı, Orazhan aǵalar da ázerbaıjandardyń qataryna turyp, bıleı jóneldi. Mýzyka jedeldep, ortada ulttyq kıimderindegi kásibı bıshiler qalǵanda olar ıyqtaryna bizderdi otyrǵyzyp alyp bıledi. Osy shabash kezinde bizdiń aýyldaǵy túrikterden basqa Jumaev pen Emenov degender Almatyda da, Talǵarda da, Qaskeleńde de, Jetigende de bar ekenin estip, tań qalǵanmyn. Jáne bir qyzyǵy – jan-jaqtan kelgenderden jańa úılenip jatqandarǵa kim qansha som ákelgeni «Pálenshe bes myń som berdi! Shabash, shabash!» dep habarlanyp turady eken. Sol ákelgen aqshadan bolar, maıda bir somdyqtaryn bizderge taratyp ketedi. Men solaı úsh som jınaǵanmyn. Bir kezde ortaǵa ulttyq kıimderin kıgen Muǵdettiń týystary – Hýrshýt, Ilııas, Aıdar, dostary Gúláli, Iаııa aǵalar shyǵyp, táp-táýir bılegen.
– Ilııas aǵa, sol toıda siz de bılep edińiz ǵoı...
– Balam-aý, ol kezde jas bolatynbyz. Onyń ústine biz Kavkazdan kóshirilgender emes, jer aýdarylǵandar edik. Baqylaýda júrdik. Soǵys kezi. Keıin de qanshama jyl bel sheshpeı jumys istedik. Sol on jyl bizge bárin umyttyrýǵa tıis edi. Biraq, halyq qanynda bar ádet-ǵurpyn, salt-sanasyn umyta ma! Jáne sol toı qashannan bergi bir boı jazýymyz edi ǵoı. Qazirgi jastar toılarda tıip-qashyp solaı bıleıdi. Áıtpese, bári ózgerip barady emes pe? Buryn qazaqtar da toı jasaǵanda eshqandaı ánshi jaldamaı-aq, ózderi birigip án sala beretin. Qazir bári toıǵa konsert kórýge nemese ári-beri maıysyp, búgingishe bıleýge barady.
...Men Talǵardyń qazaq mektebinde 9 klasta oqyp júrgenimde demalys kúnderi ınternatta qalatynmyn. Apamdar qoıda boldy da úlken kanıkýldar bolmasa, bir-eki kúnde maldy aýylǵa jetip úlgermeıtinmin. Sondaı bir senbide qalanyń ortalyǵyndaǵy kitap dúkeninen shyǵyp kele jatyp, Muǵdet aǵa men Pambýh tátemdi kezdestirdim. Aýyldaǵy bozbala bitkenniń bári Muǵdet aǵany jaqsy kóretin. Úlken kisilershe qolymdy usynyp amandastym.
– Pambýh, bul bizdiń aýyldyń jigiti, qoıshy О́zibektiń kishi inisi, – dedi Muǵdet aǵa.
– Iá, men ony qylshadaǵy kezinen bilemin. Kúlásh ápkemniń uly ǵoı, – dep tátem bir qolyn meniń keýdeme tıgizip, sál basyn ıip, ádemi amandasty.
– Myna SHT-ny bitirip, dıplom alǵan betimiz ǵoı. Júr, kópirdiń arǵy betindegi restoranǵa baryp atap óteıik, – dep aǵa bizdi restoranǵa bastady.
– Tańerteń birinshi avtobýspen shyqqanbyz. Aǵań jóndi aýqattana almaǵan, – dep tátem mán-jaıdy túsindirdi. Sóıtip, alǵash ret restoran degenge kirip, aǵanyń dıplomyn atap ótkenbiz. Táte ekeýmiz lımonad ishtik, aǵa azdap araqtan alyp otyrdy. Artynan ekeýin avtostansaǵa deıin shyǵaryp saldym. Keterimde Muǵdet aǵa qarsy bolǵanyma qaramastan, úsh som berdi. «Uıalma, ózimizsiń ǵoı», dep tátem de ótindi. Buryn eski Ileden ótkende bazardaǵy dúkende isteıtin Álıla ápkem: «Aqshań bar ma edi?» dep úsh som, bes som berip qoıatyn. Basqa bógde adamdardan aqsha alǵan emespin. Tátemniń «ózimizsiń» degeni unap, sol úsh som boıymdy jylytyp, kópke deıin qaltamda júrgen.
– Ilııas aǵa, osy aýylda turyp jatqandaryńyzǵa jetpis jyldan asyp barady eken. Qazaqtar men túrikter áldeqashan týysqan bolyp kettińizder. Qalaı degende de bizdiń aýyldyń túrikteri basqa jerlerdegi aǵaıyndarǵa qaraǵanda ózgeshe baýyrmal. Álde maǵan solaı kórine me?
– Balam-aý, ol endi bizdiń Frýnze, qazirgi Týǵanbaı aýylynyń tabıǵatyna baılanysty qalyptasqan, tárbıelengen qasıet qoı. Aýyldaǵy qazaqtar óte baýyrmal bolatyn. Búginde olardyń urpaqtary sol qasıetterdi boılaryna sińirip, saqtap keledi. Soǵan qaraı túrikter de qazaqshyl, kópshil boldy. Búginde marqum bolyp ketken Ulan men tiri júrgen Iаııanyń dostyǵy qandaı edi. Hýrshýt pen Moldash naǵyz qardashtar bolatyn. Estaeva Zylıha men Bállaı kisi jaqyn qurbylar retinde este qaldy. Aýyldaǵy barsha qazaqpen men de jaqsy qatynasta boldym. Jańa óziń kóńil aıtqan Mustafa balam qaıtys bolǵanda jumys ornynan kelgenderden bylaı, aýyldyń ony biletin barlyq qatarlastary Almaty men Talǵardan, Esikti men Qaskeleńnen keldi, jylap keldi. Júregim qan jylap turdy, degenmen balamnyń osynshama kóp dostary bolǵanyna shúkirshilik ettim, balam elimizdiń kádesine jaraǵan azamat bolǵanyna táýbe dedim.
Byltyr kúzde Almatyǵa, úlken restoranǵa úılený toıyna bardym. Jumaev Muǵdettiń kenjesi Sýleıman júrip-júrip, aıaqtandy ǵoı. Jumaevtardyń qarııasy retinde otyrdym. Bári kelip amandasyp jatyr, túrlerinen tanyp turmyn, aýyldaǵy qazaqtardyń balalaryn, nemerelerin. Toıda túrikterge qaraǵanda qazaqtar kóp boldy-aý dedim. Bir kezderi Naýryzbaı men Nájip, Ábzákir men Mardan, Qasym men Temiraz, Ahmet pen Áliqul, Ábý men Smaıyl bastaǵan aǵaıynshyldyq dástúrin Kermash pen Aınash, Gúláli men Orazhan, Hýrshýt pen Ermish sııaqty ondaǵany ilip áketse, búginde ony aýyldan jan-jaqqa taraǵany bar, osyndaǵysy bar júzdegeni jalǵastyryp keledi.
Sen estigen bolarsyń, baıaǵyda túrikter Ázerbaıjanǵa kóshpek bolǵanda, biz Jetigen stansasynda 3-4 kún sostav kútip jatqanbyz. Kelesi kúni Moldash Ospanov kele qaldy. Aýylǵa ketip bara jatqan máshıneni stansaǵa burǵyzyp, bizge kelip amandasty. Aýylda naýqan bitken be, solardyń birine baılanysty júrgen bolar dep qoıǵanbyz. Bir kezde eki qoı soıyp, qazan-oshaǵyn kóterip, kók-sógi men qaýyn-qarbyzyn toltyryp, eki jáshik araq salyp, bir máshıne jigitter keldi. Artynan Ábdihan Toıbaev, Ermish Jóteev bastaǵan taǵy bir toby jetti. Senesiń be, balam, frýnzelikter Jetigen stansasynyń basynda shyǵaryp salý toıyn jasady. Muny kórgen basqa túrikter: «Mundaı aýyldan ketip neleriń bar?» dep tań qalysqan. «Qınalsańdar, qaıtyp kelińder», dep qaldy. Sodan qaıtyp kelgende aýyldyń ortasynda bir buqa soıyp turyp, eki kún toı qylǵanbyz.
Balam, bizdiń de kóńilimiz sondaı. Ázerbaıjandar qabyldamaǵanǵa esh qapalanbadyq. Úılerimizge eshkim tımepti. Keldik te kirdik, úsh-tórt aı demalysta bolyp oralǵandaı, jumysymyzdy jalǵastyra berdik. Bul – meniń óz elim, óz Otanym. Biz – Qazaqstannyń túrigimiz, Týǵanbaıdyń túrigimiz.
Sen – oqyǵan adamsyń. Al men – qarapaıym eńbekkermin. Úlken sózderdi bilmeımin. Menińshe aıtsam, biz qıyndyqta da, qýanyshta da birge júrgen aǵaıyndarmyz, sol arqyly beıbit eńbek etip jatqandarmyz.
...Bizdiń aýyldyń túrikteri degende Batton, Rábııa apalardyń kúlshe nan úlestirip, basymyzdan syıpaǵan meıirimdiligi, Sultan apanyń Stalındi qarǵaǵan qaısarlyǵy, Sardal jáne Ánsar aǵalardyń qos at jekken arbanyń ústinde tik turyp, yzǵytyp bara jatqany, mektepte oqyǵan kezdegi Miládim, Abdol, Asan jáne Úsenderdiń basqa balalarǵa tıgizbeıtin qamqorlyǵy kóz aldyma keledi. Mardan jáne Ahmet atalardyń, Hýrshýt jáne Ábý aǵalardyń ketpen shapqandaǵy jiti qımyldary, Nájip ata men Temiraz dadanyń ábden qartaıǵansha esek arbamen tómen jaqtan tomarlar alyp kele jatatyndary, Bállaı, Asyly, Gúlbaton, Pambýh tátelerdiń aýyldaǵy jumystyń kez kelgen túrindegi oza shaýyp ketetindigi, Ilııas aǵanyń bastaryn kótere almaı, maıysa yrǵatylyp turatyn bıdaı, arpa ósirgen, Gúláli aǵanyń atty kisiniń boıynan asatyn júgeri jaıqaltqan, Kermash aǵanyń dámi til úıirtetin darbyzdary teńkıip-teńkıip jatatyn dıqanshylyqtary maqtanysh týǵyzady. Iаııa, Pasha aǵalardyń traktor, kombaın júrgizgen mehanızatorlyǵy, Emdısha, Afız, Látıv, Halet, Israpıl aǵalardyń máshıneni kútip ustap, júrgizý sheberlikteri eske túsedi. Qazaqstan tarıhyn keremet biletin, qatardaǵy muǵalimnen oqý isiniń meńgerýshisine deıingi joldan ótken Ánsar aǵanyń bilimdarlyǵy, Muǵdet aǵanyń kez kelgen qıyn túıindi sheshe biletin jaqsy maǵynasyndaǵy pysyqtyǵy, Ibragım aǵa men áıeli Tamara Gavrılova-Emenovanyń aýylda turyp-aq qalada jumys isteýge bolatynyn keıingi jastarǵa uǵyndyrǵan iskerligi oıǵa oralady. Al qazirgi jastardyń arasynda santúrli mamandyqtyń ıeleri júr. Temiraz dadanyń balasy Aly Akpar qajylyqqa baryp kelse, jaryqtyq Qoshy qarııanyń shóberesi Baıram saýatyn Álippemen ashqan. 1944 jyldyń basynda aýylǵa kelgen elýge jetpeıtin túrik aǵaıyndardyń búgingi nemereleri men shóberelerin qossa, myńnan asyp ketetini anyq. Olardyń balalaryn aýyl mektebinde oqytýǵa berýi, jas otbasylarǵa jeke úı salyp jatýy, jastardy sharýa qojalyqtaryna beıimdeýi, Gıýlnara Afızqyzy sııaqty qyzdary men kelinderi egizden bópe tapsa, jańa túsken kelinderin aýylǵa ákelýi osynda ornyǵa beretindigin tanytsa kerek. Úlken bir ulttyń kishkentaı ǵana bólshegi ekenin sezingen, bilgen bizdiń aýyldyń búgingi urpaq túrikteri aldyńǵy tolqyn aǵalary sekildi ózderiniń baqyty men qyzyǵyn, ıaǵnı ómirlik múddesin osynnan taýyp otyr.
Erjuman SMAIYL.