Elimiz qarjy sektoryn jańa deńgeıge shyǵarýǵa qatysty naqty áreketter jasap jatyr. Sonyń biregeıi – «Open banking» júıesi. Bul banktik qyzmet pen ınnovasııalyq sheshimderdi bir arnaǵa toǵystyrady. Basty ereksheligi – bir banktiń mobıldi qosymshasyna kirip, basqa bankterdegi shottardy basqarýǵa, operasııalardy júzege asyrýǵa bolady. Jańa bastama qarjy naryǵyn qalaı ózgertpek?
Ulttyq banktegi úderister
Ashyq bankıngtiń turaqty ekojúıesin retteýshi organdar – Ulttyq bank, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi, Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttigi. Ulttyq bank ókiliniń bergen aqparatyna súıensek, «Open Banking» qanatqaqty baǵdarlamasy aıasynda qatysýshylar ózderiniń kelisimi negizinde klıenttik bank shottary týraly aqparat almasady.
«Naqtyraq aıtsaq, aǵymdaǵy shottardyń tizimin, aǵymdaǵy shottaǵy qaldyq týraly aqparatyn, aǵymdaǵy shottyń operasııalar tizimin alady. Ekinshi deńgeıli bankter aǵymdaǵy shottarǵa qatysty aqparat almasý jobasynyń synaq kezeńine qatysady. Ashyq bankıng qarjy naryǵyna da, klıentterge de paıdaly», dedi UB ókili.
Álemdegi ál-aýqat
«Grand View Research» agenttiginiń zertteýinshe, byltyr bul júıe álem naryǵynda 25 mlrd dollar alyp keldi. 2030 jylǵa qaraı kórsetkish 27,4%-ǵa óspek. Júıe tek qarjy salasyn emes, basqa da sektorlardy damytýǵa tikeleı ári janama áser etedi. Shetelde júıeni sátti qoldanyp, odan paıda kórip otyrǵan iri úsh bank bar. Ulybrıtanııadaǵy jetekshi bankterdiń biri – «Barclays», Ispanııanyń «BBVA» banki, AQSh-taǵy «Citibank». Atalǵan bankter júıeni engizip, tutynýshylar men seriktesterge qarjy ónimderi men qyzmetterge qol jetkizýdi ońtaılandyrǵan.
Túsingenimiz, keıbir álem bankteri áleýeti joǵary ádis arqyly birshama qarjy sektoryna serpin berip otyr. Onyń birinshisi – saqtandyrý. Mysaly, «Insurtech» salasyndaǵy kóptegen kompanııa qarjylyq derekterdi paıdalanyp, tutynýshylarǵa beıimdelgen qyzmetter jasaǵan. Sol arqyly saqtandyrý kompanııalary tutynýshylardyń qarjylyq málimetine negizdelgen jańa ónimder usynady. Ekinshisi – tólem júıesi. «Open banking» tutynýshylarǵa jyldam tólem jasaý, avtomattandyrylǵan tranzaksııa, tólemderdi bir platformada baqylaý múmkindigin beredi. Mysaly, «PayPal» men «Stripe» sekildi tólem júıeleri qoldanýshylarǵa shottardy bir ınterfeıste biriktirip, qaýipsiz tólem júrgizýge kómektesedi. Úshinshisi – jyljymaıtyn múlik. Joǵaryda atalǵan agenttik sarapshylary júıe qarjy sektoryna engeli alýshylar men jalǵa alýshylar jumysynyń jeńildegenin aıtady. Sebebi tıimdi sharttarda nesıe alý, kelisim jasaý úderisti edáýir yńǵaıly etken.
Jyljymaıtyn múlikke baılanysty tólemderdi ońaı tekserip, baqylap otyrý da eki taraptyń kóńilinen shyqqan. Tórtinshisi – kólik pen logıstıka sektory. «Open banking» tólem júıelerin ońtaılandyryp, jol júrý shyǵyndaryn avtomattandyrǵan. Sonymen qatar avtoturaq, benzın tólemderin ońaı basqarady. Besinshisi – tutyný tehnologııalary. «Fintech» sheshimder arqyly tutynýshylardyń qarjylyq áreketin basqaratyn jańa mobıldi qosymshalar men baǵdarlamalar jasalǵan. Onyń ishinde bıýdjet qurý, qarjyny basqarý, shyǵyndardy baqylaý sııaqty fýnksııalar bar. Altynshysy – ınvestısııa. Júıe ınvestısııalyq keńes berý qyzmetterin damytqan. Jetinshisi – týrızm men qonaqúı qyzmetteri. Árıne, tólem úderisteri jeńildegennen keıin týrısterge arnalǵan saqtandyrý, jol shyǵyndary, bron jasaý sekildi qyzmetter jaqsara túsken. Birshama bankti baqylaı kele, ashyq júıeniń kóptegen salanyń jańa tynysyn ashatynyn túsindik.
Qaýipten saqtaný mańyzdy
Kez kelgen jańa bastamanyń paıdasy men zııany da qatar júredi. Ashyq bankıngtiń qaýpin zerttegen Ulybrıtanııadaǵy «Financial Conduct Authority» uıymynyń habarlaýynsha, bankter júıeni engizý kezinde derekterdiń qupııalylyǵyn saqtaý men qaýipsizdik sharalaryn kúsheıtýge erekshe nazar aýdarý kerek. Oqyp otyryp, «Qarjy sektoryna atalǵan júıeden qandaı qaýip kelýi múmkin?» degen suraq týdy. Onyń jaýabyn uıymnyń aýqymdy zertteý jumysynan taptyq. Sóıtsek, derekter qaýipsizdigi týyndaıdy eken. Sebebi qarjy uıymdary men úshinshi tarap qosymshalary arasynda tutynýshylardyń qarjylyq derekterin almasý ashyq júredi. Eger qaýipsizdik sharalary durys saqtalmasa, derekter urlanýy nemese ruqsatsyz paıdalanylýy múmkin. Bul kıbershabýyldar men alaıaqtyq táýekelin arttyrady. «F5 Labs» zertteýine súıensek, 2018–2020 jyldary ashyq bankıngti paıdalanatyn qarjy ınstıtýttarynyń shamamen 6%-y kıbershabýylǵa, atap aıtqanda API shabýyldaryna ushyraǵan. Kórsetkish 2020 jyly 55%-ǵa artqan.
«Ulttyq tólem korporasııasy» jeke derekterdi qorǵaý týraly zańnamany qatań saqtaı otyryp, qaýipsizdik máselesine erekshe mán beredi. «Open banking» júıesinde qaýipsizdik kópdeńgeıli baqylaý júıesi arqyly qamtamasyz etiledi. Iаǵnı tek akkredıttelgen ári qatań sáıkes keletin qatysýshylarǵa ruqsat beriledi. Barlyq qyzmet qaýipsizdik standarttaryna, sonyń ishinde mobıldi bankıng qoldanbalaryna sáıkes synaqtan ótedi. Saıyp kelgende, klıentter óz derekterine kimge, qansha ýaqytqa ruqsat berýdi ózderi sheshedi», dep jaýap berdi Ulttyq bank.
Elimizde bul júıe engennen keıin derekterdi qorǵaý maqsatynda birqatar tehnologııa men standart paıdalanylmaq. Mysaly, sáıkestendirý men aýtentıfıkasııaǵa arnalǵan «OAUTH 2.0, JWT» kilti, «TLS» krıptografııalyq derekterdi tasymaldaý hattamasy, arnaıy derekterdi tasymaldaý arnalary qoldanylady. Bul tásil jiberilgen derekter men oryndalǵan tranzaksııalardy qorǵaıdy.
Qarjy salasyna osy júıe enedi degeli, bankterdiń degbiri qashty. Aqparattyq alańda ashyq aıtylmasa da, ashyq bankıng alań týǵyzdy. Mundaı úderis sheteldik iri bankterde de bolǵan. Máselen, Ulybrıtanııadaǵy «HSBC», «Barclays», «Royal Bank of Scotland» bankteri bastapqyda bastamaǵa qarsylyq tanytqan. Olardyń negizgi qorqynyshy – kıberqaýipsizdik máselesi edi. Keı qarsylyqtar tehnologııanyń daıyndyǵyna baılanysty júrdi. Kórip otyrǵanymyzdaı, ýaqyt óte kele júıe jemisin berdi.
«Iri bankterdiń klıentter bazasyna shyǵýǵa múmkindik týady. Árıne, óziniń QR júıesin jasaǵan iri bankter klıentterdi joǵaltyp alamyz dep qaýiptenýi múmkin. Biraq birdi-ekili iri banktiń bıznes múddesin emes, halyqtyń jaǵdaıy men naryqtyń damýyn oılaý qajet. О́z basym osy júıeniń engizilgenin qoldaımyn», deıdi sarapshy Aıbar Oljaev.
Ulttyq banktiń de pikiri osyǵan saıady. «Ashyq bankıng úlken oıynshylarǵa da, kishkentaı oıynshylarǵa da birdeı paıda ákeledi. Básekelestik kúsheıip, eń jyldam ári tıimdi kompanııa jeńedi. Klıentke qolaıly jaǵdaı men jaqsy qyzmet kórsetiledi», dep tarazylaıdy UB sarapshylary.