Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń saılaýaldy tuǵyrnamasy retinde 5 ınstıtýttyq reformany usyndy. Al odan keıin halyqtyń mol senimi men biraýyzdan daýys berýiniń arqasynda prezıdenttik saılaýda joǵary kórsetkishke ıe bolyp, saılaýdan keıin atalǵan reformalardy júzege asyrýǵa baǵyttalǵan 100 naqty qadamdy aıqyndap berdi.
Qarap otyrsaq, álemdik syn-qaterlerge jaýap bola biletin osy baǵdarlamany tolyqtaı oqyp, óz betimshe talqylaı otyryp, ondaǵy basymdyq berilgen birneshe salalarǵa nazar aýdardym. Ekonomıst maman retinde meni bul qadamdar beı-jaı qaldyra almaıdy. Sol sebepten de, memleket múddesi úshin ázirlengen Ult josparynyń mán-maǵynasyna tereń úńildim jáne maman retinde ózindik paıymdarym men usynystarymdy saraladym.
Basynan bastar bolsam, Elbasynyń ótken jyldyń qarashasynda halyqqa Joldaýynan túıer oı kóp boldy. Elbasy osy Joldaýynda Jańa Ekonomıkalyq Saıasatty jarııa etti. Osyǵan baılanysty Jańa saıasat degendi biz jańa maqsat qoıý dep túsinýimiz kerek. Ol úshin bılik egemendikti alǵannan bastap júrgizilip jatqan ekonomıkalyq saıasatqa ǵylymı taldaý jasaý qajet sııaqty. Biz búgingi tańda jetistikterimizdi ataı otyryp, qandaı kemshilikter jibergenimizdi qoǵamǵa jarııa etýimiz qajet. Mundaı taldaý – jańa ekonomıkalyq saıasatqa degen halyqtyń senimin arttyrady.
Sonymen qatar, Memleket basshysy udaıy aıtyp otyratyn «áýeli ekonomıka, odan keıin saıasat» sóziniń de astarynda aýqymdy oı jatyr. Shyn máninde, ekonomıkasy durys jolǵa qoıylǵan el ǵana damı alady, ósedi, órkendeıdi. Elbasy birinshi kezekte basymdyq beretin ekonomıka salasynyń ishinde aýyl sharýashylyǵy máselesine toqtalyp óter bolsam, 35-qadamda aýylsharýashylyq jerlerin tıimdi paıdalaný maqsatymen olardy naryqtyq aınalymǵa engizý kerek, sondaı-aq, jer kodeksine jáne basqa da zań aktilerine ózgerister engizý kerek delingen.
Osynyń negizinde naqty baǵyttardy júzege asyrý úshin aýyl sharýashylyǵy ekonomıkanyń mańyzdy salasy degen tujyrymdama qalyptasýy qajet. Onyń jumys isteýi jáne damýy ótken ǵasyrmen baılanysta emes, búgingi naryqqa yńǵaılanǵan bolýy durys.
Osyǵan oraı bir jaǵynan naryqtyń olqy jerlerin tolyqtyratyn, ekinshi jaǵynan agrarlyq sektordy memlekettik retteýdiń jetkiliksiz jerlerin, sondaı-aq, qarjylandyrý júıesiniń tıimdi júıesin jáne agrarlyq sektordy basqarýdy durys uıymdastyratyn aýyl sharýashylyǵyn 2015-2020 jyldary damytý týraly zań qabyldaý qajet. Zańda aýyl sharýashylyǵynyń orny men rólin anyqtaý, ony damytýdyń negizgi ındıkatıvti kórsetkishterin belgileý, ınvestısııalyq jumystardy qoldaý jáne retteý, aýyl sharýashylyǵy qyzmetin sýbsıdııalaý, aýyl sharýashylyǵy óndirisi sektoryn nesıeleý prınsıpteri, azyq-túlik naryǵyn retteý, aýyl sharýashylyǵy aımaǵyn áleýmettik damytý, aýyl sharýashylyǵyna qatysty emes salalardy jáne aýyl turǵyndaryn jumyspen qamtamasyz etý salalaryn damytý, agro azyq-túlik sektoryn ǵylymı jáne ınnovasııalyq qamtamasyz etý kerek dep esepteımin.
Jańa negizde respýblıkalyq bıýdjetten ǵana emes, jalpy, ekonomıkanyń teńestirilýine baǵyttalǵan sapaly fýnksııaly qarjy tujyrymdamasyn ázirleý jáne júzege asyrý qajet. Aýyl sharýashylyǵy memleket ekonomıkasy júıesinde qarastyrylýy tıis. Aýyl sharýashylyǵynyń ekonomıkasy – bul ekonomıkanyń barlyq salalaryna tikeleı jáne janama yqpal etedi jáne Qazaqstannyń barlyq azamattarynyń turaqty, qaýipsizdikte ómir súrýine jaǵdaı jasaıdy.
Mysaly, aýyl sharýashylyǵynda sheshilmeı júrgen bir másele jer máselesi jáne ónimderdi saqtandyrý dep aıtar edim. Bul týraly 36-qadamda naqty aıtylǵan. Jer telimderin maqsatty paıdalaný túrin ózgertýge ruqsat alý resimderin jeńildetý, aýylsharýashylyq jerlerin paıdalanýǵa turaqty túrde monıtorıng júrgizý, barlyq paıdalanylmaı jatqan jerdi aldaǵy ýaqytta jekeshelendirý úshin memlekettik qorǵa berý kerek dep anyq jazylyp tur. Osyǵan oraı búgingi tańda Qazaqstan Úkimetiniń aralasýymen aýyl sharýashylyǵy mádenıetin qoldaý, saqtandyrý maqsatynda memlekettik qor qurý qajetttiligi týyndaıdy. Naqty aıtar bolsam, saqtandyrý tetigi mynadaı: birinshiden, aýyl sharýashylyǵyn mindetti saqtandyrý memlekettik rezervtik qor arqyly júzege asýy qajet, sonymen qatar, aýyl sharýashylyǵyn jyl basynda óndirýshiler óndiriske ketken shyǵyndy qosqanda qorǵa saqtandyrý salymdaryn aýdarýy kerek. Ekinshiden, saqtandyrý isiniń shynaıy tetigimen jumys jasaǵandyqtan saqtandyrý sharty boıynsha egin shyqpaǵan jyldary shyǵynǵa ushyraǵan sharýashylyqtarǵa saqtandyrý ústemeaqylary mindetti túrde tólenedi. Ol úshin Qor Úkimetten túrli qolaısyz jaǵdaılardyń aldyn-alý úshin, jeńildikpen qarastyrǵan memlekettik uzaq merzimdi nesıe alýy qajet. Úshinshiden, ómirlik tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, qordan túrli tabıǵat apattaryna jáne taǵy da basqa qolaısyz jaǵdaılarǵa baılanysty egin ónimi shyǵynǵa ushyraǵan jaǵdaıda alynǵan qarajat egin kóp shyqqan jyldary ornyn toltyrady. Osyǵan oraı elimizde aýylsharýashylyǵy mádenıetin saqtandyrýdy memlekettik qoldaý maqsatynda myqty júıe qurylmaqshy.
Qordyń aqsha resýrstaryn saqtaý maqsatynda, olar tek qana Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq bankiniń depozıtterinde saqtalýy kerek.
Búgingi kúnde nesıelerdi merziminde qaıtarý úshin aýylsharýashylyq óndirisiniń múlikterin kepilge alý sharalary júzege asyrylyp jatyr. Alaıda, egin ónimi az bolǵan jyldary, ıaǵnı kiris bolmaǵan jaǵdaıda kepilge alǵan múlik shyǵynnyń ornyn toltyrady. Sharýashylyq júrgizýshi sýbektilerge bul sharýashylyqtyń kúıreýine ákelse, bankter úshin sheksiz kepilge alynǵan múlikti qalaı ótkizý kerek degen másele týyndady. Nesıelerdi qaıtarýdyń eń qarapaıym túri aýylsharýashylyq ónimin saqtandyrý, sebebi, nesıe sol jylǵy ónimge beriledi emes pe? Sol sebepti, aýyldy mekenderde saqtandyrý isiniń damýyna bankter úlken qyzyǵýshylyq tanytady. Sondaı-aq, memlekettik rezervtik qorda saqtandyrý polısiniń bolýy aýylsharýashylyq taýaryn óndirýshilerge jyl basynda kommersııalyq bankterden nesıe alý múmkindigin týǵyzady. Osylaısha, kóptegen fermerler nesıe resýrstaryna ońaı qol jetkizip, birshama ózekti máseleler sheshimin tabady. Sondaı-aq, aýylsharýashylyq ónimderin saqtandyrýdyń búgingi memlekettik túrlerin saqtaý qajet. Saqtandyrý tetiginiń bul júıesin sharýashylyqtyń basqa da salalaryna taratý qajet dep esepteımin.
Qazirgi tańda ınstıtýttyq organdardyń negizgi baǵyty men damýy jáne kólemi ár memlekette ártúrli. Alaıda, memleketpen retteletin agroónerkásiptik kesheni, ınstıtýttyq organdardyń maqsaty men mindeti, negizgi qaǵıdattary men qyzmeti, negizgi baǵyttary birdeı bolyp keledi. Al olardyń baǵyty men qyzmetine toqtalar bolsam, ol áýeli agroónerkásiptik sektordy qarjy-nesıelik retteý, onan soń ishki aýylsharýashylyq naryǵy men aýyl sharýashylyǵynda óndiristik salalardyń qaıta jandanýyn retteý, ıaǵnı kooperasııa bolyp tabylady.
Halyqaralyq tájirıbede qarjy-nesıelik retteý aýyl sharýashylyǵyn memlekettik retteýdiń negizgi nysandarynyń biri bolyp tabylatyndyǵyn eskergen jón.
Qazaqstan Respýblıkasynda aýyl sharýashylyǵy jerin satyp alýǵa ruqsat berý zańyna on jyldan astam ýaqyt ótti. Osy zańnyń basty maqsaty kópshilik halyqty jer ıesi etý jáne aýylsharýashylyq jerin naryq aınalymyna qosý edi. Alaıda, elde jer naryǵy paıda bolǵan joq, kópshilik halyq jerdiń egesi boldy deý de óte qıyn. Sebebi, bul jumys daıyndyqsyz júrdi jáne aýyldaǵy halyqtyń turmysyna saı emes edi. Taǵy da burynǵy kolhozdar men sovhozdardyń jerleri ýchaskege emes, úleske bólindi. Mundaı jaǵdaıda jerdi aınalymǵa qosý múmkin emes edi. Sondyqtan, tıimdi jerdiń egesi paıda bolǵan joq, ıaǵnı sapaly ózgeric bolmady.
Bizdiń oıymyzsha, bul máseleni sheshý úshin Qazaqstan Respýblıkasynda jer bankin ashý kerek edi. Ipotekalyq nesıeleý júıesi, sonyń ishinde, jer nesıesi, naryqtyq ekonomıkasy bar barlyq damyǵan memleketterde memlekettiń qajetti áleýmettik-ekonomıkalyq saıasatyn júrgizetin ınstıtýt bolyp tabylady. Bankterdiń kepilge jyljymaıtyn múlikti ala otyryp, beretin nesıeleri aı saıyn tóleıtin nesıeniń tólemaqysyn azaıtyp, ádette 10-25 jylǵa beriledi jáne ol qoljetimdi. Alaıda, mundaı nesıelerdiń merzimi uzaq bolǵandyqtan onyń damýyn qaıta qarjylandyrý júıesi arqyly ǵana júzege asyrýǵa bolady.
Qoǵamda sheshimin tappaı júrgen mundaı máseleler joq emes, bar. Sondyqtan, osyndaı túıtkildi máseleler Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń usynǵan Ult jospary barysynda sheshimin tabatynyna senimim mol.
Beısenbek ZIIаBEKOV,
professor, ekonomıst.