Kelesi jyly Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtalǵanyna 80 jyl tolady. 1 418 kún men túnge sozylǵan surapyl soǵysta san myńdaǵan qandasymyz otqa túsip, qanshama bozdaǵymyz erlik kórsetti. Solardyń biri – bıyl týǵanyna 100 jyl tolǵan Keńes Odaǵynyń batyry Seıitqasym Áshirov.
Keńes Odaǵynyń batyry Seıitqasym Áshirov qazirgi Túrkistan oblysy Otyrar aýdany Arystanbab kesenesiniń janyndaǵy Qoǵam aýylynda 1924 jyldyń 6 shildesinde dúnıege keldi. Bul jyldary týǵandardyń balalyq shaǵy aýyr bolǵany belgili. Seıitqasym aǵamyz da talaı qıyndyq kórip jetildi. Segiz jasynda, 1932 jyly asharshylyq bolyp, aıaǵynan endi tura bastaǵan eldi sarsańǵa túsirip, tentiretip jiberdi. Al 1941 jyly soǵys bastalǵanda, ol nebári on jetide edi. Á degende onyń da Otan qorǵaýǵa attanbaq oıy boldy. Biraq birinshi kezekte shaqyrylǵandardyń ishinde aty atalmady. Esesine qos birdeı aǵasy Muratbek pen Seıitbek alǵashqylardyń biri bolyp maıdanǵa attandy. О́kinishtisi, olar sol ketkennen qaıtyp oralmady.
Seıitqasym óz degenin isteýge daǵdylanǵan ójet, qaısar bala bolatyn. Ol ujymshardyń arbasyn aıdaýǵa suranyp, arbakesh bala atanady. Jumys aýyr. Eleń-alańnan bastalǵan tirshilik qara keshke deıin sozylady. Eńbektegen baladan eńkeıgen kárige deıin «Bári de Otan úshin, maıdan úshin!» degen urannyń tóńiregine toptasty.
Soǵystyń ekinshi jylyna aıaq basqanda Seıitqasymǵa da Arys áskerı komıssarıatynan shaqyrý qaǵazy keldi. Bul 1942 jyly onyń 18 jasqa tolǵan kúni edi. Seıitqasym birden maıdanǵa aparatyn shyǵar dep oılaǵan. Biraq olaı bolmaı shyqty. Arys stansasynan shyqqan eshelon batysqa emes, ońtústik-shyǵysqa qaraı tartty. О́zbekstannyń Samarqan oblysyna qaraıtyn Qattaqorǵan qalasyna kelip bir-aq toqtady. Osy jerde olardy jaıaý ásker ýchılıshesiniń ártúrli salada áskerı mamandar daıarlaıtyn bólimderine bólip jiberdi. Seıitqasym barlaýshylar bólimine tap boldy. Qatal ýaqyttyń tártibine qaraı oqý qysqartylyp, olar nebári úsh aıdaı ǵana oqyp, jattyqty. Degenmen úsh aı ýaqyt az syn bolǵan joq. Kún demeı, tún demeı toqsan táýlik boıy júrgizilgen taktıkalyq jattyǵý sabaqtary órimdeı jigitterdi qaı jaǵynan alǵanda da shynyqtyrdy. Aınaldyrǵan úsh aıda olar adam tanymastaı ózgerdi. Myltyq jınaýdan bastap, jaýmen betpe-bet kezdeskende qoldanatyn aıla-tásilge deıin úırenip, shapshańdyqqa mashyqtandy.
Kishi serjant S.Áshirov urys dalasyndaǵy erlik jolyn Birinshi Belarýs maıdanyna qarasty 96-atqyshtar dıvızııasynyń 331-polk quramynda qatardaǵy jaýynger-barlaýshy bolyp bastady. 1942–1945 jyldary vzvod komandıri boldy. Poltava qalasyn azat etý úshin bolǵan shaıqasta S.Áshirov Qyzyl Tý ordenimen marapattaldy. Budan keıin soǵysta kórsetken erlikteri úshin Qyzyl Juldyz jáne III dárejeli «Dańq» ordenderin aldy. 1944 jyldyń 8 shildesinde aǵa serjant Seıitqasym Belarýstiń Baranovıchı aýmaǵyndaǵy Zabolote derevnıasynda eki qandykóılek maıdandasymen birge jaý tylyna barlaýǵa shyǵyp, tutqıyldan mınomet batareıasyna shabýyl jasap, 20-dan asa fashısti óltiredi, qalǵanyn qashýǵa májbúr etedi. Osy shaıqasta jaýdyń 6 mınometin, 2 tıagachyn, 4 avtomashına jáne radıostansasyn qolǵa túsiredi. Jaýdyń 11 jaýyngeri men ofıserin tutqynǵa alady. Osy erligi úshin KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń 1945 jyly 24 naýryzdaǵy jarlyǵymen barlaýshy S.Áshirovke Keńes Odaǵynyń batyry ataǵy berilip, Lenın ordenimen birge Altyn Juldyz medali qosa tapsyrylady. Aǵamyz soǵysty 1945 jyly 3 mamyrda Birinshi Belarýs maıdanynyń quramynda Baltyq jaǵalaýynda aıaqtady.
Soǵystan keıin, 1946-1948 jyldary S.Áshirov Ońtústik Qazaqstan oblysy Sháýildir aýdandyq partııa komıtetinde nusqaýshy bolyp qyzmet atqardy. Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń zań fakýltetin bitirip, zańger mamandyǵyn alyp shyqty. 1951-1957 jyldary Qyzylqum aýdandyq sotynda halyq sýdıasy bolyp istedi. Keıin Shardara aýdany Shardara keńsharynda dırektordyń orynbasary qyzmetin atqardy. Osy qyzmette júrip, Samarqan qalasyndaǵy aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn bitirip, ǵalym-zootehnık mamandyǵyn oqyp aldy. 1964 jyly Kóksý, Shardara keńsharlarynda bas zootehnık bolyp istedi. 1975-1987 jyldary zeınetke shyqqanǵa deıin S.Áshirov Shardara keńsharynyń dırektory bolyp qyzmet atqardy. Ataǵy búkil odaqqa keń tanylǵan keńshardyń dańqty dáýiri onyń esimimen tyǵyz baılanysty boldy. S.Áshirov basqarǵan jyldar Shardara keńsharynyń eń bir órkendegen, gúldengen, juldyzy janǵan altyn kezeńi bolyp tarıhta qaldy. Shardara keńsharyn Sákeń qabyldap alǵanda, 40 myńǵa jeter-jetpes qoı bolsa, ol muny 70 myń basqa jetkizip, sapaly qarakól eltirisin óndirýde aýdan, oblys qana emes, respýblıkaǵa áıgili, ekonomıkasy qýatty keńsharǵa aınaldyrdy. Sákeń aýyl turǵyndary turmysynyń, ál-aýqatynyń artýyna únemi nazar aýdaryp, qamqorlyq jasady. Keńshar ortalyǵy zaman talabyna sáıkes qaıta jandandy, Qyzylqum jıeginde jańa fermalar paıda boldy. Júzdegen gektar sýarmaly jer paıdalanýǵa berildi. Shopandarǵa arnap úıler, monshalar salynyp, qudyqtar qazylyp, elektr jelileri tartyldy. Osy jumystardyń bárinde Seıitqasym aǵamyzdyń uıymdastyrýshylyq, iskerlik qabileti aıryqsha kórinip turdy. Onyń uzaq jyldar boıy atqarǵan jemisti eńbegi memleket tarapynan joǵary baǵalanyp, ordender men medaldarmen marapattaldy.
Keıipkerimiz zeınetke shyqqannan keıin de ómir mektebinen jınaǵan tájirıbesin halyqqa qyzmet etýge jumsap, barsha elge aqylshy, kópke úlgi boldy. Jary Jámılamen birge eki ul, tórt qyz, ondaǵan nemere tárbıelep ósirdi. Olardyń bári úlgili otbasyn quryp, elimizdiń órkendeýine úlesin qosyp keledi. Keńes Odaǵynyń batyry S.Áshirov 2004 jyly 1 shildede 80-ge kelgen shaǵynda dúnıeden ótti. Ol áıgili Arystanbab áýlıeniń janyna jerlendi. Sodan beri 20 jyl óte shyǵypty.
Biz batyr aǵamyzdyń erlikteri týraly bala kezimizde aýyl aqsaqaldarynan, muǵalimderdiń áńgimesinen estip, gazetterden oqyp-bilip óstik. Keıinirek 70-jyldary Shardara aýdanynda qyzmettes bolyp, aǵa-ini retinde etene aralasyp, syılasyp, syrlasyp júrdik. Aǵamyz orta boıly, deneli, dóńgelek júzdi, qyr muryndy, reńdi kisi edi. Ol tabıǵatynan sezimtal, jańalyqqa jany qumar, izdengish, adamgershilik qasıeti joǵary, tereń oılap sóz qozǵaıtyn, eldiń, jerdiń jaǵdaıyn, arǵy-bergi tarıhyn aıtyp otyratyn, kópti kórgen, dala akademıgi boldy.
Birde Jeńis kúniniń qarsańynda aǵamyz soǵystaǵy bastan keshken oqıǵalaryn aıtyp otyryp bylaı dedi: «Soǵysta jeńil-jelpi tirlik bolmaıtynyn óziń de bilersiń. Men barlaýshy boldym. Árıne, barlaýshy bolý ońaı emes. Qadam basqan saıyn ajal aranyn ashyp turady. Men batyrlyqqa usynylǵannan keıin sol ataqty 8,5 aıdan soń aldym. Sol eki arada opat bolyp ketýim de múmkin edi. Áıteýir, tiri qaldyq. Barlaýshylyq – naǵyz júrek jutqan batyr adamnyń ǵana qolynan keletin áskerı mamandyq. Soǵysta barlaýshy bolyp, «til» alyp kelý qandaı qıyn bolsa, onyń abyroıy odan da bir kem emes. Olar tapsyrmany oryndaýǵa janyn shúberekke túıip attanady. Ár tapsyrmany oryndaýǵa attanyp bara jatyp, endi qaıtyp kelmeýiń múmkin ekeni eriksiz sanańda turady. Barlaýshy kóbine jata qap, eńbektep alǵa jyljıdy. Odan tizeń jaýyr bolady. Keıde syzy óńmenińnen ótken saz topyraqtyń ústinde qybyr etpeı birneshe saǵat boıy jatýyńa týra keledi. Basqasyn bylaı qoıǵanda, seni nemis snaıperleri de ańdıdy. Sáti soqsa, qaǵyp túsiredi. Al «til» ákelseń, búkil polk úshin úlken mártebe. О́ıtkeni jaýdyń taktıkalyq jospary men aıla-tásilin, ishki-syrtqy kúsh-qýatyn aldyn ala bilip alsań, bul jartylaı jeńiske para-par. Eger shybyn janyńdy shúberekke túıip júrip ákelgen «tiliń» kóp nárseden habarsyz, mańyzdy eshteńe bolmaı shyqsa she? Mundaıda tún qatyp, jaý tylyna qaıta bet alýǵa týra keledi. Kóldeneńinen tartyp tastalǵan tikenek symǵa, quryp tastalǵan mınaǵa, atylǵan pýlemet oǵyna ushyrap qalam ba dep qoryqqanyńnan túrtińdep, tóńiregińdi sıpalaýmen júrgeniń... Kenet aldyńnan qara túndi qaq tilip oq boraıdy. Aınala tóńirek sonyń jaryǵynan samaladaı jap-jaryq bolyp ketkende jerbaýyrlamaq túgili, qara jerge kirip kete jazdaısyń. Tastaı qap-qara túnde qansha jerden qyraǵy, epti bolǵanyńmen, nemisterdiń tosqaýylyna tap bolýyń ábden múmkin. Mundaıda tez sheshim qabyldaı bilý de jeńisti ońtaıly sheshedi. Keıde óz áskerleriń tanymaı qalyp, jaýdyń barlaýshylary dep oq boratyp jiberetin kezderi de bolmaı turmaıdy. Nesin aıtasyń, barlaýshylyq – úlken abyroı ǵana emes, óz basyńdy qaýip-qaterge tigý degen sóz».
Keıingi kezde Sákeńdi eske túsirgen saıyn meni bir oı mazalaı beretin bolyp júr. Soǵysta erlik kórsetip, aman-esen elge oralǵan soń, eńbek maıdanyna aralasyp, bul jerde de eren eńbektiń úlgisin kórsetken adamdar az bolǵan joq. Onyń ishinde «Sosıalıstik Eńbek Eri» ataǵyn alǵandar da barshylyq. Mine, S.Áshirovtiń eńbektegi kórsetkishi de shyn máninde Eńbek Eri ataǵyna ábden laıyq jan edi. О́kinishke qaraı, keıbir kertartpa basshylar men kereksiz talas-tartystyń esebinen oǵan bul ataq berilmeı qaldy.
Batyrdyń abyroıyn bıikke kótergen asyl qasıeti – onyń adaldyǵy, ádilettiligi, týralyǵy. Qandaı qıyn-qystaý kezde de ol aryn taptatpady, namysyn bıik ustady. Ar-namys, adamdyq pen ádildik úshin urys maıdanynda da, eńbek maıdanynda da qaraqan basy úshin emes, eldiń namysyn oılady. Bul turǵydan onyń rýhy halqymyzdyń ot júrekti uldary Baýyrjan Momyshuly, Raqymjan Qoshqarbaev bastaǵan qaharman qazaqtarmen úndesti.
Ol elin súıgen patrıot, halqynyń bolashaǵyna senetin asqan optımıst bolyp ómir súrdi. Qandaı kedergige tap bolsa da, tipti aýzyn arandaı ashqan ajal da onyń halyq aldyndaǵy paryzyn óteýge bóget bola alǵan joq. Qajyrly eńbek ómiriniń aqyrǵy sátine deıin janserigine aınaldy.
Sákeńdeı batyr ulyn týǵan halqy kóziniń tirisinde-aq aıalap, alaqanyna saldy. Adamgershiligi, azamattyǵy úshin qurmettedi. Shar bolattaı shynyqqan myqtylyǵyn, qara nardaı shydamdylyǵyn tanydy. Onyń maıdan men eńbektegi erlik isteri týraly 1985 jyly belgili jazýshy Qapan Qambarov «Seıitqasymnyń juldyzy» degen roman jazdy. Al bıyl batyr aǵamyzdyń týǵanyna 100 jyl tolý qarsańynda elimizge belgili qalamger Bolat Sharahymbaıdyń «Surapyl synaq ǵumyry» atty kitaby jaryq kórdi.
Seıitqasym Áshirovtiń 100 jyldyq mereıtoıy Túrkistan oblysy kóleminde keń aýqymda atalyp ótip jatyr. Aýdan ortalyǵy Sháýildir aýylynda Keńes odaǵynyń batyryna arnalǵan «Er esimi el esinde» atty ǵylymı-praktıkalyq konferensııa, aqyndar aıtysy uıymdastyrylady.
El úshin erlik jasap, eńbektiń qara naryna aınalǵan mundaı erekshe jandarǵa qandaı qurmet kórsetilse de kóptik etpeıdi. El úshin etigimen sý keshken erlerdiń isi umytylmaq emes. Eldiń tynyshtyǵy men halyqtyń bostandyǵy jolynda kúresken erlerdi ardaqtaý, olardyń kórsetken jolyn úlgi etý – ár urpaqtyń paryzy.
Qýanysh AITAHANOV,
qoǵam qaıratkeri