AES salýǵa irgeli ózgeris qajet

Tabıǵı ýran óndirýde álem­dik óndiristiń 50%-dan astamyn ón­diretin elmiz. Bizdegi ken oryn­darynyń biregeıligi – ony uńǵy­mada jerasty shaımalaý (JASh) ádisimen ıgerýge múm­kindik bar. MAGATE klassıfıkasııasyna súıensek, bizdegi ýran ken oryn­darynyń kópshiligi rýlon tıpti qumtas ken orny sanatynda.

«Eldegi energııa óndirisiniń shamamen 70%-y kómirge negiz­delgen elektr stansalarynan alyna­dy. Bul elimizdiń energe­tıkalyq júıe­si kómirge táýeldi ekenin kórse­tedi. Al gıdroenergetıka úle­si shamamen 10%-dy quraıdy. Mu­naı men gaz óndirý de mańyzdy, biraq onyń kóp bóligin eksportqa jiberemiz. Jańartylatyn energııa kózderi de damyp jatyr, alaı­da jalpy úlesi ázirge az. Osy tur­ǵy­dan alǵanda, AES salý el­diń ener­getıkalyq táýelsizdigin art­ty­ryp, ýran qoryn tıimdi paı­da­la­nýǵa múmkindik beredi. Bul joba uzaqmerzimdi ekono­mı­ka­lyq paıda ákelip, ekologııa­lyq jaǵynan taza energııa kózi bola alady. Sonymen qatar AES turaqty energııamen qamta­ma­syz etip, jańartylatyn kóz­der­­ge qosymsha retinde qyz­met etedi. Tehnologııalyq damý men ha­lyqaralyq yntymaqtas­tyqty kúsheıtý de mańyzdy artyq­shylyqtar qatarynda. Alaıda qaýipsizdik pen qaldyqtardy basqarýǵa erekshe nazar aýdarý qajet», deıdi Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń rektory Janar Amangeldiqyzy.

«Halyk Finance» basqarma tóraǵa­synyń keńesshisi Murat Temirhanovtyń aıtýynsha, el ekonomıkasynyń damýyna keri áserin tıgizip otyrǵan 4 negizgi problema bar.

«Eldegi elektr energııasynyń tap­shy­lyǵy aımaqtarǵa birkelki bólin­be­gen. Kómir zaýyttary men elektr jeli­leriniń joǵary tozýyna baılanys­ty elde elektr qýatymen qamtamasyz etý tıisti deńgeıde senimdi emes. Tómen tarıfterge baılanysty elektr energetıkasy salasyndaǵy bıznes rentabeldi emes, bul aǵymdaǵy jóndeýge, jańa qýat­tar men jeli­­lerdi salýǵa ınvestısııa­lar­­dy aıtarlyqtaı qysqartady. Mem­­­lekettiń jeke bıznestiń ornyna elektr energetıkasyna ınvestısııalardy qarjylandyrýǵa qosymsha qarajaty joq. О́ki­nishke qaraı, bul máseleler 20 jylǵa jýyq ýaqyt boıy sheshi­min tappaı keledi. Qazir de mem­leket tarapynan olardy she­shý­diń naqty reformalyq baǵdar­lamasy joq», deıdi.

Elektr energetıkasy salasynda jeke ınvestısııanyń óte tómen deńgeıimen baılanys­ty tereń problema jınaqta­lyp qaldy. Keıingi 10–15 jylda elektr, jylýmen jabdyqtaý sala­synda aǵymdaǵy jabdyqtar men ǵımarattardy jóndeýge, jańar­týǵa qarajat jetpeıtin bol­dy. Bul rette  memleket qana jańa generasııalaýǵa, elektr berý qýattaryn salýǵa ınvestısııa quıyp jatyr. Sondyqtan salada negizgi qordyń óte joǵary tozý deńgeıi baıqalady. Bul ob­lys pen respýblıkalyq deń­geı­­degi daǵdarysqa ákelip soq­tyrady.

«Úkimettiń strategııalyq qu­jat­ta­rynda negizgi suraqtyń jaýaby túsiniksiz: elde elektr energetıkasyn damytýdy qalaı qarjylandyrý kerek? Ony eki suraqqa bólýge bolady: Salaǵa jeke ınvestısııany qalaı tar­týǵa bolady? Eger jeke ınvestı­sııa kelmese, memlekettik bıýd­jet tapshylyǵyn eskere oty­ryp, elektr qýatyn óndi­rý qýatyn arttyrý qalaı qarjylan­dyry­lady? 2023–2029 jylǵa arnal­ǵan tujyrymdamada elektr ener­getıkasyn damytýǵa qatys­ty úsh mańyzdy másele qarasty­ryl­­maǵan: Negizgi qordyń tozýyn azaıtý men elektr energııasy tap­shyly­ǵyn joıýǵa qansha ınvestısııa qajet? Bul ınvestısııany kim, (memleket, jeke bıznes) qalaı qarjylandyrady? Jeke ınves­tısııany tartý men ın­vestısııa qaıtarymy, renta­beldiligin qam­tamasyz etýge elektr energııa­sy tarıfin qansha kóterý kerek? Qujat osy suraq­tarǵa jaýap berýge tıis edi», dep oıyn jalǵady M.Temir­hanov.

Sarapshy paıymynsha, AES salý týraly bastama – durys she­shim, degenmen qurylysty bas­­tamas buryn elektr energetıka­synda túbegeıli, qaıtymsyz refor­malar júrgizý qajet.

«Ulttyq ıadrolyq ortalyq» RMK As­tana fılıalynyń dırektory Maıra Muqyshevanyń aıtýynsha, álemniń damyǵan ozyq elderi atom energııa­syn beı­bit maqsatta paıdalanýdy je­del­d­etip jatyr. Ulttyq ıadro­lyq ortalyq­tyń (UIаO) negiz­gi quzyretteriniń biri – atom ener­ge­tıkasynyń qaýip­sizdigine qatys­ty tyń zert­teýler jasaý. Orta­lyq ǵalymdary júr­giz­gen zert­teýler nátıjesi ıadro­lyq tehno­logııalardyń iri óndirý­shile­rinde úlken suranysqa ıe. Mys­aly, CORMIT jobasy aıa­­synda alynǵan ǵylymı derek­ter Ja­po­nııada jumys istep tur­­­­ǵan AES-te belsendi aımaq­tyń arnaıy balqytý tuzaq­ta­ryn salý kezinde sátti iske asy­ryl­dy. Iаdro­lyq ortalyq IV býyn reak­tor­larynyń qaýipsizdigi sa­la­syn­da taıaý bolashaqta atom ener­getı­kasynyń negizine aınalatyn suıyq metalmen sal­qyndatylǵan jyldam neıtron­dardaǵy reak­tor­lar­­dyń úlken kólemin anyq­taýda aýqym­­dy jumys júrgizip jatyr.

«Qazir Iаdrolyq fızıka ıns­tıtýtynda bilikti, tájirıbeli mamandar, ınjenerlik-tehnı­kalyq personaldy ıondaý­shy sáýlelený kózderimen ju­mys isteýdi uıymdastyrý ádis­te­­rine, atom energııasyn paı­dalaný sala­syn­daǵy qol­da­nys­taǵy nor­malar men qa­ǵıda­larǵa sáı­kes ıon­daý­shy sáýle­lený kózde­rimen qaýipsiz jumys isteý qaǵı­da­laryna, radıa­sııalyq jaǵdaı­daǵy jumys­tardy ba­qy­laýǵa oqy­tatyn Radıa­sııa­lyq qaýip­siz­dik jónindegi oqý ortalyǵy ju­­mys isteıdi. Sony­men qatar 2016 jy­ly Úkimet bas­tamasymen AQSh Ener­getı­ka mınıstrliginiń Iаdrolyq qaýip­sizdik jónindegi ulttyq ákimshi­ligi­niń qoldaýymen ınstıtýt bazasyn­da Iаdrolyq qaýip­­sizdik jónindegi oqý ortaly­ǵy ashylǵan. Bul ortalyq MAGATE ıadrolyq fızıkalyq qaýip­­­siz­­dik salasyndaǵy oqytý jáne qyz­met­ke jár­demdesý or­ta­­lyq­ta­rynyń halyq­ara­lyq je­li­sine kiredi», deıdi Iаdrolyq fı­zı­ka ınstıtýtynyń aǵa ǵyly­mı qyzmet­keri, PhD Dmıtrıı Shlımas.

Mysaly, Iаdrolyq fızıka ıns­tı­týtynyń Astana fı­lıa­­­lynda ıadrolyq jol membrana­laryn óndirýge bastap­qy materıal retinde paıdalanylatyn sáý­lelendirilgen polımerli plenka ón­di­risi jolǵa qoıylǵan. Ol joǵary tehnologııalyq ónim­derdi óndirýge negiz bolady. Olar kópfýnksıonaldy, tipti medısına men nanotehnologııa salasynda da jıi suranysqa ıe. Ins­tıtýt sonymen qatar radıo­farmasevtıkalyq preparat­tardyń birneshe túrin shyǵa­ryp, respýblıkalyq emdeý mekeme­lerine jetkizedi.

«Qazaqstandyq atom elektr stansalary» JShS jetekshi ın­jeneri Asýan Sııabekovtiń sózin­she, elimizdiń bul salada óte úlken ǵylymı ári kadrlyq áleýeti bar.

Ulttyq ıadrolyq ortalyq pen kási­bı ortada kópke jaqsy tanys Iаdrolyq fızıka ınstıtýty tabysty jumys isteıdi. Onyń aınalasynda ǵylymı zerthanalar men zertteý ortalyq­tary shoǵyrlanǵan. Atom sala­syn­daǵy mamandardy tórt jetek­shi joǵary oqý orny daıarlaıdy. 2010 jyldan bas­tap «Bo­lashaq» baǵdarlamasy aıasyn­da «Atom ónerkásibi», «Atom ıadrosy men bólshekteriniń fızıkasy», «Tehnıkalyq fızıka» (Atom elektr stansalary men qondyr­ǵylary), «Iаdrolyq ınjenerııa» baǵytynda mamandar daıarlandy», deıdi maman.

Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti Iаdro­lyq fızıka, jańa materıaldar jáne tehnologııalar kafedrasynyń doktoranty Nurgúl Sol­tanbektiń aıtýynsha, qazir bul ýnıversıtette Iаdrolyq fızıka kafedrasynyń jumys istep jat­qanyna 15 jyldan asty. Onda 600-ge tarta bakalavr, 200-den astam magıstrant, 100-ge tarta doktorant daıarlanǵan.

«Bizdiń kafedranyń ózgeler­den ereksheligi – bakalavr stýdentter 4 jyl emes, 5 jyl boıy bilim alady. Sebebi sońǵy kýrs­ta arnaıy baǵdarlama arqyly Reseıdiń Dýbna qalasyndaǵy ǵylymı ortalyqqa baryp, bili­min tolyqtyrady. Sóıtip, bizdiń bakalavrlar eki joǵary oqý or­nynyń dıplomyn qatar alyp shyǵady. Elimizde ıadrolyq fızıka salasynyń qanshalyqty mańyzdy eke­nin, búkil álem el­derinde osy sala mamandary úl­ken suranysqa ıe ekenin osydan da kórýge bolady. Sondyqtan ár­bir otandasymyz beıbit atom – bo­lashaqtyń senimdi energııa kózi ekenin tereń túsinip, uqqany du­rys», deıdi doktorant.