TASQYNǴA TOSQYN

Jýrnalıst jolda júrgende 3. Altaıymnan aınaldym Qazyǵurttan qaradym. Altaıymnan aınaldym. Dedik. Dep edik. Sizdiń tilshińizge tas-qyn bolǵan Shyǵys Qazaqstanǵa baryp qaıtý týraly tapsyrma berilgende, Qazyǵurtta, “Nuq paıǵambardyń kemesi” kesheniniń túbinde turǵanbyz. Memlekettik rámizder kúniniń qarsańy-tuǵyn. “Kıeli Qazyǵurt” qoǵamdyq qory men Ońtústik Qazaqstan oblystyq ishki saıasat basqar­masy birlesip, keremet mereke ótkizip jatqan. Qazyǵurttyń tepseńindegi arnaıy sahnada Qazaqstan Respýblıkasy Mem­lekettik Eltańbasynyń avtory, Astana­dan ádeıi shaqyrylǵan mártebeli meıman Jandarbek Málibekov sóılep turǵan. “Mynaý – shańy­raq. Mynalar – kerege­ler. Jetpis ýyq – ómir men kún kóziniń sáýle­leri. Mynaý – bosaǵa. Astyndaǵy – tabal­dyryq. Eltańbamyzdyń eki jaǵynda – altyn qanatty, aı múıizdi aqboz py­raqtar. Úlken qaýyrsyndar – ata-baba-lar, aǵa urpaqtar. Kishi qaýyrsyndar – jas óskin, jańa urpaqtar...” dep tolqyǵan. Qazyǵurtyńyzǵa qaltafon arqyly jedel jetken tapsyrma tańyrqatqan. Siz­diń tilshińizdi. Qoıyn dápterimizdiń ishki mu­qabasy keń-baıtaq Qazaq eliniń kar­ta­sy­­-tuǵyn. Altaı jaqqa kóz tastap, qııal­­ǵa shomdyq sol sátte. “Qazyǵurttan qara­dym. Altaıymnan aınaldym”, – dedik kúbirlep. Sol kúni ushaqqa bılet alǵan ek. Qalbataý qarǵynynyń izderimen kóp júrdik. Tarbaǵataı taǵylymyna qanyq­tyq. Endigi jolymyz О́r Altaı men Tór Altaıǵa túsip turypty. Tús aýa tarǵyl-tar­ǵyl taýlardy artqa tastadyq. Oń búıi­rimizden Buqtyrma teńizi baıqalǵan. Bulańyta buldyrap. Birsin-birsin aıqyn­dalǵan. Ja­qyn­daǵan. Alǵashqyda susty­laý, sýyqtaý sezilgen. Birte-birte jylýarlanǵan. “Saǵat tórttegi paromǵa úlgeremiz. Jaq­sy boldy”, – dedi Álibek Qańtar­baıuly. Bergi betten arǵy jaǵaǵa deıin paromyńyz jarty saǵattan astam ýaqyt júredi eken. Jeti shaqyrymdy. Parom­nyń shaıhanasyndaǵy orys qyzdary shyraıly hám shýaqty. Piste maıǵa samsa qýyryp jatypty. Nurjan Qýantaıuly bıik terezeden buıra tolqyn­darǵa kóz tastaıdy. Oıly. О́ziniń óleńin­degideı: “...Aq kóbik tolqyn, qaı jerde tý­dyń? Tereńinde me teńizdiń. Eljirep jat­qan jaǵany jýdyń. Elesin tappaı kóp izdiń”, – deıtindeı. “Odar kútip turǵan sııaqty”, – deıdi qara kózildirikti Qańtar­baıuly. Álekeńniń ádeti: olar demeıdi, odar deıdi. Bular demeıdi, budar deıdi. Bir ózi – bir dıalektilik aımaq sekildi. “Odar” shynymen-aq kútip tur eken. Ka­tonqaraǵaı aýdanynyń ákimi Serik Zaınýl­dın men máslıhat hatshysy Dúısen Bralı­nov myrzalar. Aýdan ortalyǵy Úlken­narynǵa jetkenshe tasqyn jaıy tilge tıek etildi. Buqtyrmańyz keshirek tası­dy. Uly ózenińiz munar-munar taý­lardan, muzdyqtar­dan bastalar. Aqaıryq, Qapas qatparlary­nan. Áýelgide eni elý metr. Kele-kele jetpisten júzge jeter. Bara-bara júz elý metrden asyp ta keter. Jol-jónekeı júzde­gen salalar qosylar. Oısyp pen Aqbulaq, Baryndý men Cherno­vaıa, Kamenka men Jazaba, Jańatań men О́rel, Sarqyrama men Kúrkireme, Sarym­saqty men Bulanty dep jalǵasa berer. Katon­qaraǵaıdyń kólderi de kóp. Qara­kól, Qamystykól, Alakól, Ma­raldy­kól, Ara­sankól... Memlekettiń jár­de­mi­men byltyr birtalaı is tyndyrylypty. Tas­qyn­ǵa tos­qyn qoıý jóninde. О́tken jylǵy maý­sym aıynda Buqtyrma bótenshe býyrqanypty. Muz keptelgen. Birtalaı úıdi sý alǵan. Birtalaı jerdiń joly shaıyl­ǵan. Sonda oblys ákimi men Tótenshe jaǵdaılar mınıstri kelgen. Ha­lyqpen kezdesken. Tez arada tospa-toǵan salýǵa 21 mıllıon teńge, jol jóndeýge 53 mıllıon teńge bólingen. Mal-múlik shyǵyndaryn ótemekke qajetti qarjy qarastyrylǵan. Byltyr jáne bıyl talaı-talaı tospa-toǵandar, bóget-bógen­der boı kótermegende she, alystaǵy Ar­sha­ty­dan bastap, berirektegi Balǵyn, Úlken­naryn, Aqsý, Sennoe, Qaıyńdy aýyldaryna qatty qaýip tónetin edi. Serik myrza áńgimelep otyr. Oralhan Bókeıdiń aýyly Shyńǵystaıdyń jany­nan bulǵaqtap aǵatyn Buqtyrmanyń boıyn bekitýge jáne taý seline tosqaýyl qoımaqqa JSQ jasalyp, 27 mıllıon teńge qarjy bólý týraly usynys beri­lipti. Aýdan tara­pynan. Álibek Asqarov­tyń aýyly Aqmaral­dyń janynan alqy­nyp aǵatyn Bystrýshka ózeniniń arnasyn keńeıtip, eskirgen kópirdi jóndeýge de JSQ jasalyp ótkizilgen. Katonqaraǵaı aýylynda Katýnka ózeniniń arnasyn keńeıtpek lázim. Qyzyl sýdyń qaýpi úlken. Oǵan on mıllıon teńge kerek. “Byltyr jáne osy kóktemde salynǵan bógetter abyroı boldy, áıtpese, – dep oı­lanyp qalady Serik Zaınýldın. – Bıyl da kóp qıyndyqtardy bastan keshtik. Qardyń qalyńdyǵyn qaıtalamaı-aq qoıaıyn. Naýryzdyń on jetisinen on segizine qaraǵan túni Sógir – Pechı avto­mobıl jolynda adam shoshynarlyq qar kóshkini tústi. “Qazseldenqutqarý” mem­lekettik mekemesiniń mamandary kósh­kin kóleminiń 45350 tekshe metrden asqanyn anyqtady. Bul – bireýi ǵana. Odan keıin qanshama kóshkinderdi kórdik. Aqqaınar men Berel aýyldaryn sý basty”. Bul kezde burynǵy Bolshenarym, búgin­gi Úlkennaryn kentine jetkenbiz. Berdibek Saparbaev bul aýdanǵa byltyr alǵash kelgende qyzyq bopty. Aýdan orta­lyǵynyń kórkine qatty qapalanypty. Seriktiń Ka­ton­­qaraǵaıǵa ákim bolǵanyna kóp ýaqyt óte qoımaǵan ǵoı. Sonymen ne kerek, Sapar­baevyńyz: “Mynadaı da orta­lyq bola ma? Men senderdi Ońtústik Qazaq­­stan obly­sy­nyń Sozaq aýdanyna apa­ra­ıyn. Sholaq­qor­ǵan deıtin ortaly­ǵyn kór­se­teıin. On­daǵy tabıǵat jaǵdaıy, ondaǵy qıyn­dyqtar osy jerdegiden on ese kúrdeli. Mynalaryń uıat. Bir aı mer­zim berem. Abaı atamyz aıt­qandaı, isti qalaı bastaǵan­daryńa qarap qarjy bólem”, – deıdi. Bir aıdan soń qaıta soǵady. Sapar­baev. Bul kezde Serik Zaı­nýldınińiz zada tek­tiligin tanytyp, za­ıyr­­ly boljam­pazdy­ǵyn ańǵar­typ, birta­laı tirlikterdi bastap úlgergen. Záý­qaıyrda oıynan shyqpasa, ornynan alýdy dittegen oblys ákimi árlene ba­staǵan, zerlenip úlger­­gen ortalyqqa qarap, qýanyp qalady. Kúledi. “Biraz nárseni talqandap tas­taǵan­syń ba?” – deıdi. Aýdan ákimine. Zaınýl­dı­nińiz sas­paıdy. “Beke, ózińiz qar­jy qaras­ty­ramyz degen soń...” dep, kúmil­jigen keıip tany­tady. Qazir qarasa­ńyz, Úlken­naryn­nyń ortalyq alańy muqym-múlde basqa­shalan­­ǵan. Tep-tegis kúıge túp-túgel jet­­kizilip, tol­aıym-tutas asfalt­tal­ǵan. Alańnyń aınalasy erekshe erneýtas­tarmen (bordıýr) bádizdelgen. Úı-jaılar­dyń qas­betteri óńdene ózgergen. Gúlzarlar jasalǵan. Ásirese, Mádenıet úıiniń ishi de, syrty da zamanaýı talaptarǵa tolyq saı kelerdeı sapaly jóndelip, ortalyq alań­nyń kórkin arttyrǵan. Katonqaraǵaıyńyzda on úsh aýyldyq okrýg bar. Elý tórt eldi mekendi qamtıdy. Elý eki mektep bar. Katonqaraǵaı UBT-dan úsh jyldan beri birinshi orynda. Aýdan boıynsha 78 myń qoı-eshki, 40 myń­nan asa iri qara, 7 myńǵa jýyq maral men teńbil buǵy, 10 myńdaı jylqy, 5 myń­nan asa shoshqa ósip jatypty. Omarta sharýashy­lyǵy da jaman emes. 8 700 uıa ustalady. Egindik jeri 70 myń gektar. Onyń 20 myńyna bıdaı, 33 myńyna kún­baǵys, 15 myńyna mal azyǵy daqyl­dary, 1270 gektaryna kartop egilgen. “Basty maqsatymyz – týrızmdi damy­tý, – deıdi Serik myrzańyz Altaı taý­laryna qarap qoıyp. – Eń kúrdeli máse­le – jol. Teńdesi joq Táńirsý deı­tin ara­san qaınary tú-ý túkpirde. Muztaý jaq­ta. Elý kılometr jol múlde nashar. Respýb­lıkalyq, oblystyq deńgeıde dep esepte­letin trassalardyń ózi syn kóter­meıdi. Al aýdandyq mańyzdaǵy joldar 85-jyldardan beri jóndeý kórmegen. Qazir óz kúshimizben qamdastyryp jatyrmyz. Jıyrma jeti shaqyrymyn retke keltirdik”. Katonqaraǵaı aýdanyndaǵy jol boı­larynan dámhanalar men qymyzhanalar­dy jıirek baıqaısyz. Úkimet qymyzdyń ár lıtrine alpys teńgeden sýbsıdııa tóleı­tin bolypty. Byltyr 28 qymyzhana jumys istegen eken, endi 35-ke jetpekshi. Kıiz úıler tigile bastapty. Aǵash úıler salynyp jatypty. Zaınýldın ákim bolyp kelgeli alǵa jyljyǵan tirlikter az emes eken. Toǵyz jerde mal bordaqylaý alańy ashylypty. Bir kılo etińizge toqsan teńge­den sýbsıdııa tólenedi. Kóktemgi egis­ke memleket tarapynan 83 mıllıon teńge bólinipti. Sharýa qojalyqtary úshin úlken kómek qoı bul. “Qaltaly azamattardyń qaıyrymdy bolǵanyna ne jetsin, – deıdi Serik. – Osydan eki jyldaı ýaqyt buryn ákim bop taǵaıyndaldyq emes pe? Katonǵa. Osynda saıahatqa shyqqan eki dosqa kezigip, tanysý­dyń sáti tústi. Bireýi Aqtaýdan, ekinshisi, Almatydan eken. QazMÝ-de birge oqyǵan eken. Altaıdy jaqsylap kórmek eken. Jan-jaqty bilmek eken. Myqty-myqty kásip­kerler eken. Qydyrdy. Qatty qyzyq­ty. Nátıjesi ne boldy deısiz ǵoı? Eki jyldan beri “Eki dos” atty demalys jáne emalys ornynyń qurylysy qyzý júrip jatyr. Ekeýi 350 mıllıon teńge qarjy shyǵardy. Maral sharýashylyǵyn satyp aldy. Panty ónimderimen emdeýge. Maý­sym­nyń ekinshi onkúndiginde iske kirisedi dep otyrmyz. Erteń baryp kóresizder ǵoı”. Aýdan aýmaǵyndaǵy qurylystyń qar­qy­ny qýanarlyqtaı. Buryn ortalyq bol­ǵan Katonqaraǵaı kentinde jobalyq quny eki mıllıard teńgelik keremet aýrýhana saly­nyp jatypty. Eýropalyq stan­dartqa sáı­kes. Aldaǵy tamyz aıynda paıdalanýǵa beril­mek. О́rel aýylynda quny 824 mıl­lıon teńgelik, 320 oryndyq ǵajaıyp mek­tep boı kóterip keledi. Zaı­nýldınińiz Zaı­sannan osynda kelgennen keıin baıaǵy­da ustaǵannyń qolynda, tiste­genniń aýzyn­da ketken máde­nıet oshaqta­ry men balabaqshalardy qaı­tarýdy qolǵa aldy. Ońaı emes, árıne. Kóp uzamaı-aq 23-tiń 16-syn tegin qaıtarýǵa qol jetken. Sońǵy eki jylda úsh balabaqsha ashyldy, on toǵyz mektep, úsh klýb pen úsh balabaqsha kúrdeli jóndeýden ótti. Jurtshylyqpen, qatardaǵy, qara­paıym jandarmen, tizgin ustaǵan jetekshi jigit­termen shúıirkelesseńiz, talaı-talaı jáıt­terge qanyǵasyz. Qaqaǵan qys yzǵa­ryn sezinesiz. Asa aýyr bolǵan aılar, al­ty-jeti metrge jetken qar, alpys gradýs­tan asqan aıaz oralyp kep qalǵandaı kúı keshesiz. Basshylyqtaǵy baıyptylar­dyń biri Qalı­han Baıǵazyuly búı deıdi-aı: “Bilesiz be, jeti aı qysty oıǵa sa­lyńyzshy. Alty metr qar. Qyryq úsh gradýs sýyqtyq. Bir kún emes. Eki kún emes. Bir aı emes. О́tken qysta she, tórt aı boıy sóıtti ǵoı. Belgili bir núktelerde alpys birge jetti. Ásirese, qyryq úshti oılasam, áli kúnge deıin shúıdem shyńyl qaǵady-aı. Búgin de – qyryq úsh. Erteń de – qyryq úsh. Aptalar boıy. Aılar boıy... Yǵyryń shyǵyp, zyǵyrdanyń qaınaıdy. Alaıda, sen basshy­syń. Saǵan senim artylǵan. Elge bas-kóz bolmaqqa mindettisiń. Dep, qaıralyp, tirlikke kirisemiz ǵoı, baıaǵy. Jolda qalyp qoıǵan avtobýsqa asyǵa attanasyń. Alpys bala úsýge taıaý. Aýdan ortalyǵyna asyǵys jetkizesiń. Jylyndyrasyń. Tamaq uıym­dastyrasyń. Ornalastyrasyń. Qys boıy osylaı. Al termometrge qaraǵyń kelmeıdi. Qyryq úsh gradýs... Aıaz...”. Qalıhan Baıǵazyuly – kánigi ańshy. Temir tormen qorshalǵan qoranyń bir bury­­shyn bytyrlata úzip, olaı da bylaı ysyryp, qyryldaı qorbańdap kirip, maldy qyryp, japyryp júrgen qos aıýdy qaq mańdaıdan atyp qulatqan Qalıha­nyńyz osy. “Bizdiń bul óńirde ómir súrý ońaı emes. Aıttym ǵoı, jeti aı qys. Kók­tem men jaz jáne kúz qosylǵanda, bes aı­ǵa keıde jetedi, keıde jetpeıdi. Bes aı túgeldeı kelesi qystyń qamymen ótedi. Ásirese, shóp shabý men tasý jáne jınap alý kezinde altaılyqtardyń bir-birine qaraýǵa, tipti sálemdesýge murshasy joq. “Assalaý” deıdi. “Álekim” deıdi. Tolyq aıtyp turýǵa, moıyn burýǵa múmkindik kem”, – deıdi Qalı­hanyńyz qaljyńyn aralastyryp. Erteńine ertelete attandyq. Altaıdyń qoınaýlaryna qaraı. Máslıhat hatshysy Dúısen myrza men ákimniń orynbasary Qaıyrhan Sádýov jol bastady. Kishina­ryn aýylyndaǵy qaıtarylǵan balabaqsha men klýbty kórip qýandyq. Tap-tuınaqtaı balabaqshanyń meńgerýshisi Gúlmıra Saıa­qovanyń shattyǵynda shek joq. Aınala-tóńirekti túgel gúlge bólep úlgeripti. Maıemer aýylynan ary qarata qaıran Altaı qushaǵyna qysyp ala jóneler. Naryn ózenin álsin-álsin kesip ótersiz. Kópirler arqyly. Shyǵysqa qaraı órleı túsersiz. Sol jaǵyńyzdaǵy jataǵan taýlar tyqyrlaý tartar. Al oń jaǵyńyz – Al­taıyńyzdyń Alataý syndy silemderi. Buı­ra-buıra aq­shań­­qan bulttar qalqıdy-aı. Aqsha bult­tardyń astynda qarly shyńdar zoraıar. Sap-salqyn, jep-jeńil jelemik jelbireı elbi­rer. Eńisteý etektegi jazyqtar jap-jasyl shal­ǵynǵa aınala bastaǵan. Altyn jalat­qandaı aqsary, sar­shanaq gúlder, túıirt­pekter jaınań qaǵa­dy. Qaıda qarasań da. Qaıyrhan: “Sol jaqtaǵy taýlar men jota-jondar, qyrat-qyrlar ný orman, qaraǵaı-qaıyń, qalyń taıga bolǵan. Siz qaı­ran qalyp otyrsyz-aý? Bul – ábden sel­­direp, tozǵan­daǵysy ǵoı”, – dedi. “Al­taıdyń qasıeti de kóp, qasireti de qalyń, – dep kúrsindi áriptesimiz Álibek Qańtar­baıuly. – Áne, anaý oıpańdaǵy Soldatovo selosy. Sol jaqtaǵy. Al oń jaqtaǵy О́rnek aýyly”. О́rnek dese, О́rnek eken. Ǵajaıyp kóri­nis. Qara sózben jyrlaǵan Oralhan Bókeı prozasynyń qudiretti áýeni qalyqtap jetken qulaqqa. Qańtarbaıuly Álibek hám osy Katon­qaraǵaıda, Topqaıyńda týyp-ósken. Qara­samyrsyn degen shatqaldy kórsetti. Búr­kitti degen shyńdy kórsetti. Pahomov degen chekısti atyp ketken bandy Balta­baıdy tilge tıektedi. Ámbege belgili Ábdi­kerim aqynmen birge arǵy betke ótken. Tárkileý men ujymdastyrýdyń tusynda. Úsh áriptiń adamdary Ábdikerim aqyndy ý berip óltirgen. Al Baltabaıdyń aty Qy­taıda da ańyzǵa aınalǵan. Odan soń bar­shamyz Ospan batyr týraly oı bólisken boldyq. Burynǵy Medvedka, búgingi Belqaraǵaı aýyly oıpań beldiń astynda qalyp barady. “Myna taýda qaraqat, moıyl, bal­qaraǵaı, tańqýraıdyń túr-túri, búldir­genniń birtalaıy, shyrǵanaq ósedi. Qazir bári búrlenip, gúldenip, túıindep jatyr. Biraq odardy (olar demeıdi) qyzyqtaýǵa, kúzde terip, jınap alýǵa katondyqtardyń qoly tımeıdi. Shóp shabýdan, pishen jınaýdan, mal-jannyń qam-qareketinen”, – deıdi Qańtarbaıuly. Oǵan Ońdasyn tıisedi: “Qaıdam, áıteýir aýyzdy qý shóppen súrte beresiń ǵoı”, – dep. Sál tepseńdeý tustaǵy saıdyń kúne­sin­de darbaza turypty. Onda “Katonqa­raǵaı memlekettik ulttyq parkiniń tuqym baǵy” dep jazylǵan eken. Buryldyq. Tuqym baǵyna kire bere qatty-qatty qýanyp kete­siz. Kóshetterdiń keste-keste kúıinde kóz ushyna deıin tizilip turǵanyn kórip. Júre­gińiz atqaqtaıdy. Tór Altaı­dyń keleshegi, kenerkógi keste-keste kó­shetter arqyly ańǵarylatyndaı. Qa­syńyzǵa Qasymbekov Bólenhan keledi. Kúlimsireı sálem beredi. Júıek-júıek, júlge-júlge jasylkók kóshet­ter planta­sııalarynyń arǵy shetine kóz jetpes. Orta tusynda qyz-kelinshekter júripti. О́ńdeıdi. Jetilgenderin jóndeıdi. Keste-kestelerden qazyp alyp, deste-destelep jınaıdy. Qylqan japyraqtylar­dyń túr-túri jypyr-jypyr etisedi. Tup-tunyq, tap-taza, móp-móldir myńdaǵan tam­shy­lar jalt-jult jaınaıdy. Qylqandy­lardyń qyltıǵan boılarynan. “Tuqym baǵynyń aýmaǵy 58 gektar, – deıdi Bólen­han myr­zańyz. – Mynaý – Sibir shyrsha­synyń qatarlary. Jaıyraq jetiledi. Baıaý­lap ósedi. Eki jylda 10-12 santımetr bop tur ǵoı, mine. Ýaqtyly, yqylaspen qondy­rylsa, bir metrden asqan soń zaýlaıdy. Jıyrma eki túrli jemis-jıdek kóshetteri de baptalady bizde. Jaqynda Reseı Memdýma­synyń depýtaty Vladımır Kýznesov degen kisi kep ketti. Buryn Novosıbırskide gýbernatordyń oryn­basary bolǵan eken. Katonqaraǵaıdyń kóshet baǵyna qatty qyzyqty. Tipá-tipá, til-kóziń tasqa dedik”. Kóshetter áleminiń áserimen Top­qaıyń­ǵa top ete túskenimizdi Búrkitti bula­ǵyna tirel­gende ǵana bilgendeımiz. Munartyń­qyra­ǵan Maıatekshe, qaraýy­tyń­qyraǵan Qyryq­qudyq bylaıyraq qalǵan. Oń jaq­taǵy shoqylar tup-tutas aqqaıyń. Joǵary­raqta syńsyǵan sa­myrsyn. Taý-taýlardyń arǵy ańǵarlary­nan aq jaılaý­lar, Saryal­qadaı sarjaı­laý­lar bastalar. Kúrshimińizge deıin kerilip-sozylar. Desedi. Tómenirekte Topqaıyń aýyly. Aýyldyń arǵy betinde Aqtasty jaılaýy. Sál kúshy­ǵysqa taman Qoń­qaı taýy. Qalıhanyńyz qatyryp, Oral­­hanyńyz opyryp jazatyn Qoń­qaıy­ńyz osy. Topqaıyńda qazaq proza­synyń qara­nary Qalıhan Ysqaqtyń qarashańy­raǵy bar. Qaıyryldyq. Kelini Qorlan qasymyzdaǵy Qańtarbaıulyn ta­nyp, birden qaljyńǵa basty. Qýantaıuly Nurjan ekeýmiz Qalıhan aǵamyzdyń jalańaıaq júr­gen jerlerine qumarta, qyzyǵa qaraı­myz. Sút qatqan sháı men qoldan jabylǵan aq ulpa bólke nandy soǵyp otyrǵanymyzda, qalamger aǵamyz­dyń inisi Saılaýhannyń uly Aıdyn keldi. Tup-týra Qalaǵańnyń jas kezin kórgen­deımiz. Aıdynnyń kelinshegi Aqgúl sháı quıyp otyr. Qorlan: “Saılaý­han qudalaryna ketip edi, Ulan jaqqa”, – dep qoıady. Aıdyn: “Atam (Qalıhan Ysqaq­ty aıtady) men Dámesh apam Dıdahmet aǵanyń toıynan keıin keletin boldy”, – dedi masattana sóılep, mańdaı terin mańyz­dana súrtip. Sarymsaqtydan óte bere Katonqara­ǵaı kenti bastalar. Aýyl ákimi Amantaı Balta­baev kútip tur eken. “Buryn, keńes tusyn­da KGB-da istegen, podpolkovnık sheninde zeınetke shyqqan” dep edi Ále­keń jol-jónekeı. Ábekeńniń túsi sýyqtaý shyǵar desek, jyp-jyly kórinedi. “Mynaý Oral­han Bókeı oqyǵan mektep”, – deıdi. Ań­taryla tańyrqaımyz. “Anaý Oralhan Bókeı eńbek jolyn bastaǵan baspahana men aýdandyq gazettiń burynǵy úı-jaı­lary”, – deıdi Amantaı. Qaıy­rylyp qaraı­myz. “Tasqalany”, “Sara­tandy” jaz­ǵan Dıdahmet te kóp júrgen jerler ǵoı. Katonqaraǵaıda jeti myń adam tura­dy, sharýa qojalyqtary eki júzge taıaý. Tym usaq. Irilendirýge áreket joq emes. Úsh júz gektar egistik jermen, qoı, iri qara, jylqy, maral ósirýmen qareket etedi. “Bizde bıdaı pisip úlgermeıdi. Biraq baıaǵyda, tyń ıgerý uranymen talaı jerler aıaýsyz tilgilenip, jabaıylyqpen jyrtylǵan”, – deıdi Aman­taı. Úsh orta, eki ortalaý mektep bar eken. Katonqa­raǵaı kentinde. Tóńireginde Qabyr­ǵa, Jańaúlgi, Shyńǵystaı, Moıyldy syn­dy aýyldar tur. Katonqaraǵaı – bu­ryn­ǵy aýdan kindigi. Qazir de solaı seziledi. Biz ja­ńa­­dan salynyp jatqan ǵajaıyp aýrý­hanany, osy óńirdiń túlegi, kánigi kásipker Ertaı Keshimbaevtyń kómegimen kómkerilip, jaınap úlgergen, jasóspirim­der men bala­lar ıgiligine ıkemdelgen jańa saıabaqty ara­ladyq. Aýyl ákimi: “Qýanysh­tarymyzǵa qýan­ǵandaryńyzǵa, Tór Altaıdyń túkpirine kelgenderińizge rah­met. Bizde ǵana emes, bú­kil oblysymyzda, elimizde jemisti jumys­tar jasalyp jatyr. Jasampazdyqty júrek­ten qozǵap jazǵandaryńyz jón ǵoı”, – dep qoıady. Júrek shirkin “túm-túp, túm-túp, túm-túp” dep, Buqtyrmadan beter bulqynar. Shyńǵystaıdyń tastaqtaý, tarlaý kóshe­siniń birimen júrip ótip, Oralhan­nyń qara-shańyraǵyna da jettik. Aq­qaıyńdar tebirene terbeledi. Qaraǵaılar qalqaıady. Shyrshasy tur shym-shym oıǵa túsip. Qalamger músini qaraýytyńqyrap qapty. “Mem­­lekettik syılyqtyń laýrea­ty O.Bó­keı­diń murajaı úıi” dep jazypty mań­daıshaǵa. Alaıda, atqarylar jumystar az emes. Sheshilmegen túıinder jeterlik... Qı­maı-qımaı qoshtastyq. Oralhannyń Shym­kentte shattanǵan shaqtary, shyn súıingen sátteri, keıde kerbuǵydaı kekire­ıip, erinderin qaıshylaıtyny, Sozaqty aptalap aralaǵan kúnderi kóz aldymyzǵa keledi. Shyńǵystaı aýylynyń ortasyndaǵy, áıgili Ábdikerim bolys saldyrǵan mek­teptiń ornyn bir baıqap ótpekke bardyq. Qara­qoshqyl, qalqaıǵan darbazasynan basqa tamtyq joq. Qańtarbaıuly da osynda oqy­ǵan eken. Irgetastardyń qal­dyqtaryna qarap, qaratory júzi kúreńitip ketti. “Toq­san jetinshi jyly jany ashymastar, qaıyrymsyzdar qıratty ǵoı, átteń-aı, átteń!” – dep janaryna jas aldy júregi názik jýrnalısińiz. Kúńi­renip, kúreńite­tin­deı-aq. Tarıhı mektepti saqtap qalýǵa áb­den-aq bolatyn eken. Myń jylǵa moıymas qyzyl qaraǵaıdan salynǵan eken. Tal­qandap, buzýdyń ózi ońaıǵa soqpaǵan. Bul altyn uıada ala­shyńyzdyń ardaqty aqyny Sultanmahmut sabaq bergen. “Jurt uıqyda, men oıaý” dep jyr jazǵan. Bir ǵasyr turǵan mektep áli talaı ǵasyrǵa shydar edi. О́rel aýylynan Berel jaq betke asarsyz. Buqtyrma arqyly. Aspaly aǵash kópirdi, odan temir kólikterdiń selkildeı júrip ótkenin alǵash kórip, bastan ótker­mek te ońaı emes. Jambyl aýyly­nyń ákimi Beıimbet Balaev jymııar. “Qo­ryq­p­ańyz, sýǵa qaramańyz”, – dep jubatar. Berel qorǵany, Berel obalary týra­synda kóziqaraqty oqyrman jan-jaqty habardar. 1998-1999 jyldary qazaq-fran­sýz ekspedısııasy qazba jumystaryn júr­gizgen. Oǵan Belgııa, Italııa, Reseı, syndy elder­diń ǵalymdary men maman­dary qatysqan. Aıtýly arheologymyz Zeınolla Samashevti bilesizder. Sol qaz­ba­lar kezinde keremet jańalyq ashylǵan. Otyzdan astam obanyń qataryndaǵy on birinshi ǵıbadathana-keseneden osydan eki myń bes júz jyl buryn jerlengen saq kó­seminiń jáne bir áıeldiń deneleri ta­byl­ǵan. On úsh pyraq qosa kómilgen eken. Máńgilik toń qabaty muqııat eske­ril­gendikten, jylqylardyń eti buzylmaı saq­talǵan. Tórt pyraqtyń altyn qanat­tary men aı múıizderi qoldan órnektelgen eken. Buryn birer basylymnan baıqasaq ta, qazbaǵa qatysqan Dúısen myrza óz aýzymen aıtqanda she, múlde basqasha estilip, bólekshe áserlenedi ekensiz. Kenet osy jaqqa attanardaǵy Qazyǵurtyńyz, kógildir sahnadaǵy Eltańbańyz, onyń avtory Málibekovtiń málimetteri, qos pyraqtyń altyn qanattary men aı múıizderi elestep ótti. Berel qorǵany túbinde turǵanymyzda. Minekıińiz, “Toń basqan obalar kere­metiniń” oryndary osynda. “Anaý aǵarań qaǵyp, aqjondanyp munartqan Shyndyǵataı. Bergi baý­raıynda Arshaty aýyly bar”, – dedi Álibek Qań­tarbaıuly kúrsinip. Sol jaq­ty saǵynyp turǵan sekildi. Shyndyǵataı jaıynda shabyttana jazatyn Asqarov Álibegińizdiń bir dúnıesindegi: “Keń-baıtaq qazaq jerine, qazaqtyń táýelsiz eline kún aldymen osy Shyndyǵataı jaqtan shyǵady”, – degen sózderi keldi qulaǵymyzǵa. Berel qorǵanynan sál berirekte, Bu­lan­ty bulaǵynyń boıyna taman qoryq-mura­jaı negizi qalana bastapty. Aǵashtan sándep salynǵan úsh úı bitip qapty. “Berel mem­lekettik tarıhı-mádenı qoryq-mura­ja­ıy” dep atalar, ashyq aspan astyndaǵy ǵa­ja­ıypqa aınalar bul keremetke Eren Juma­ǵulovtaıyn erenińiz jetekshilik etip júripti. Eren dese Eren. Ulttyq parkti bas­­qar­ǵan. Talaı-talaı týrısterdi Muztaý jaq­qa bastap barǵan. Nebir-nebir aqıyq aqyn-jazýshy­larǵa jolbasshylyq jasap, Al­taıyńyzdy armansyz aralatqan. Qaı qalam­gerdi ata­sańyz-daǵy, rahattana kúledi: “Oı, ol meniń dosym ǵoı”, – dep maqtanyp qoıady. Bulanty bulqan-talqan. Jaǵasyna jaqyndaýǵa jasqanasyz. “Bulaq atalǵan­men, qıqarlyǵy qıyn, – deıdi jergilikti Jambyl mektebiniń dırektory Álibek Amanov. Bunyń boıynda on kópir bar edi, tórteýin tasqyn áketti. Kempirtaýdy kemerleıtin jol jabyq. Shubaraǵash aýylyna atpen ǵana qatynaımyz”. Keshke qaraı Eren Jumaǵulovtyń jumysshylarymen qoshtasyp, jolǵa shyqqanbyz. Buqtyrmanyń ekpini kúsheıe túsken. Aspaly aǵash kópirmen abaılap ótip bara jatqanymyzda, jaǵadaǵy aýyl­dyń toǵaı jaǵyn sý basqanyn baıqadyq. Jigitter jóńkile aǵyp kelgen aǵashtardy jaǵaǵa shyǵaryp, kópirdiń aýzynda kezekshilikti qyraǵy atqaryp júr. Tún ortasyna taıanǵanda Topqaıyńǵa tıip turǵan “Eki dos” demalys ornyna jetkenbiz. Áli tolyq bitpegen bir úıiniń taqta tósekterine qulaı-qulaı ketistik. Erte oıansaq, aınala-tóńirekte tirlik qyzyp jónelgen. Bas-kóz bop júrgen Kúlsharııa Ab­dýlova men Beısen Joldın: “Maýsym­nyń ortasy aýa paıdalanýǵa beremiz, maral múıiziniń monshasy men sorpasyna túsýge kelińizder”, – dep qoıady. Qyzyqtyryp. “On bes kún erterek shyǵypsyz issaparǵa. Maral múıiziniń qalaı kesiletinin kórer edińiz”, – deıdi Qaıyrhan myrza. Úlkennarynda qarbalas. Berel qorǵa­nyna baılanysty úlken jıyn ótpekshi. Bir aptadan keıin. Taıaý kúnderi Astanadan on shaqty adam jetpekshi. Árıne, jaı qydy­ryp kelmes. Irgeli isterge izder ashar, mánisti máseleler shesher. Aýdan ákimi kúrekteı qolyn yqylaspen usynyp: “Táńirsý jaqty bir barlap, pysyqtaýǵa bara jatyrmyn. Ar­shat­ty aınalyp qaıtarmyn. Buqtyr­manyń bas jaǵyn barlap. Kelip turǵaı­syz­dar”, – dedi. Álibek Asqarovtyń “Altaı. Al­tyn besik, ata jurt” atty keremet kitap-al­bomyn tartý etti. Taba almaı júrgen tábárik tektes týyndy-tuǵyn. Qatty qýandyq. Buqtyrma teńizinen beri ótip kelemiz. Parom jıeginde tórt-bes náýirzek torǵaı otyr. Kóńildi. “Sút-súıt, sút-súıt, sút-súıt” de­gen názikesh ún-áýenderi estiledi. Tóbe­mizden top-top qarlyǵashtar ushady. “Náýir­zek pen qarlyǵash barshylyq eken-aý, bıyl Ońtústikte onsha kórinbep edi”, dep oıladyq. Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaev ýádesinde turdy. Besinshi kúni, qaıtar sátimizde asyqpaı qa­byldady. Bekeń sonda búı dedi: “Tas­qyn­ǵa tosqyndy aıtasyz ba? Ol – Elbasy­­myzdyń, eldi­­gimizdiń, birligimizdiń nátıjesi. On toǵy­zynshy naýryz kúni shuǵyl túrde qarjy bólindi. Aqsha bólý mashaqaty belgili ǵoı. Úkimet músheleri, mınıstrler keldi. Tóten­she jaǵdaı mınıs­trliginiń myń jarym mamany kúni-túni tynym tappady. Qanshama qyrýar tehnıka jumyldyryldy. Búkil el kó­mektesti. Tilek qosty. Ońtústik Qazaq­stan, Qaraǵandy, Pavlodar, Aqmola, taǵy basqa da oblystar. Astana, Almaty qala­lary. Bári-bári. Ás­kerılerdiń járdemi, tikushaqtar... Tarbaǵataı taýynyń ishinde alty júzge jýyq qystaý bar. Eki aı boıy qar qursaýynda qaldy. Bosanatyn áıel­derdi tikushaqtar tasydy. Úrjarda da, Kúrshimde de, Zaısanda da. Eń qıyny – joldardyń jabylyp qalýy. Alpys jeti kún boıy boran soǵyp turdy. Oblys aýmaǵynda 11,5 myń shaqyrym jol bar. Tórt aı boıy temperatýra qyryq gradýs­tan tómen túspedi. Qardyń qalyńdyǵy 5-7 ese artyq boldy. Apta saıyn búkil oblys­ty tikushaqpen túgel barlap shyǵatynbyz. Shyǵys Qazaqstan boıynsha 143 gıdro­teh­nıkalyq qurylys salynǵan. Toǵandar, tospa­lar, bógetter, bógender, taǵysyn-taǵylar. Mal shyǵyny Abaı, Abyraly, Tarbaǵataı, Zaısanda kóbirek boldy. Bes jylǵa jeńil­dikpen nesıe berilip jatyr. Eki paıyzyn alýshy óteıdi. Bes paıyzyn ákimdik tóleıdi. Nesıeni aqshamen emes, malmen beremiz. Aqshalaı alǵan qazaq dúrildete toı jasap jiberip, malsyz qalýy múmkin. “Paryz” qoryn qurdyq. Tórt júz mıllıon teń­gedeı qarjy tústi. Túrkistanda da sóıtip ek qoı, esińizde me? Ońtústik­tegi­deı “Tý­ǵan jerge taǵzym” aksııasyn jal­ǵas­­tyr­dyq. Eldi kórkeıtýge septesedi. Al “Týǵan jer – altyn besigim” aksııasy boıynsha júıeli túrde aqyn-jazý­shylardy, ózge de óner qaıratker­lerin, daryndy jastardy shaqyryp turamyz. Halyqtyń mádenı-rýhanı deńgeıin bıik­te­týge, ulttyq rýhty oıatýǵa ózgeshe áser etedi...” Oblys basshysy oılanyp qaldy. Ákim­dik ǵımaratynyń aldyndaǵy Abaı­dyń alyp tulǵasyna kóz tastady. Sonsoń Shyǵys óńiriniń keleshegi jaıynda áser­lene áńgimeledi. “...Men Saparbaev týraly jaqsy áńgime estımin. Oblys basshylyǵy eldiń jaǵdaıyn jaqsy túsinip otyr, qolǵa alynǵan sharýalar jalǵasyn tabady dep senimmen aıta alamyn”, – degen edi Prezıdentimiz osy óńirdi aralaǵanda. Qaı aýdanǵa, qandaı aýylǵa barsańyz-daǵy, kimmen sóılesseńiz-daǵy, oblys ákimi haqynda tek jaqsy áńgime estısiz. Alash ardaqtylary aıtqandaı ǵoı. Qazaq úshin ultqa jany ashıtyn qaıratkerler kerek. Qashanda da. Qaı kezde de. Qaı óńirde de. Oblystyq “Dıdar” gazeti jazǵandaı, “Avgııdiń atqorasyn” tazalaý Bekeńniń mańdaıyna jazylypty. Shyǵys­qa jańa lep ákelý úshin on ese artyq jumys isteý kerek boldy. Saparbaev el seniminiń, Elbasy seniminiń údesinen shyǵyp júr. * * * Ushaqtan talaı-talaı taýlar kórinedi. Dep-demde aq bulttardyń arǵy jaǵynda qalǵan Altaı jaqty ańsap, saǵynyp úlgergendeımiz. Qazyǵurttan qaradym. Altaıymnan aınaldym. Dedik. Marhabat BAIǴUT, Sýretterdi túsirgen  Ońdasyn Elýbaı.