TORǴAIDAǴY BRAKONERLER

Talbesik Oralda kıik qyrylyp jatqan­da, Qostanaı oblysyndaǵy orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy aýmaqtyq ınspeksııasyna Torǵaı dalasynan da kıiktiń óleksesi tabylǵandyǵy jóninde dabyl qaǵyldy. Aldymen Jangeldın aýdany óńirinen ólip jatqan 8 kıik tirkeldi, al Torǵaı dalasyna shuǵyl attanǵan ınspeksııa mamandary teksere kele onyń sany 39-ǵa jetkenin anyqtady. Sonyń ekeýi ǵana analyq ta, qalǵanynyń bári tekesi. Kıiktiń otyz shaqty teke­siniń múıizin qyrqyp áketken. – Biz Oral óńirindegi sııaqty kıiktiń Betpaqdala tabynyna da pasterellez aýrýy kelgen eken dep qaýiptengenbiz. Alaıda, kıikter ólgen jerge baryp kózben kórgen­nen keıin muny sýyq qoldardyń jasaǵan qylmysy ekenin birden túsindik, – deıdi oblystaǵy orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy aý­maq­tyq ınspeksııasynyń janýar­lar men ósimdikter álemin qorǵaý jónindegi memlekettik ınspektory Balǵabaı Bekmaǵanbetov. – Kıik­ter ólgen jerden máshıneniń izi jáne 12 kalıbrli myltyq oǵynyń gılzalary tabyldy. Kıikti zańsyz aýlaǵan brokon­er­ler isine bul birinshi aıǵaq bolsa, ekinshiden, kıik óleksesi 25-30 shaqyrymdyq aýmaqta ǵana jatyr. Bir jerde jappaı qyrylǵan kórinis joq, ár jerden tabylǵan. – Bul oqıǵa shamamen mamyr aıynyń basynda bolsa kerek. Aı­dyń 20 juldyzynda tabyla bas­taǵan kıik ólekseleriniń eti aǵyp ketken. Sonda da ol veterınarlyq laboratorııada tekseriledi,–deıdi Balǵabaı Qasymuly. Qostanaıdan 600-700 shaqyrym jerde jatqan Jangeldın aýdany aýmaǵynda ólgen kıikterdi oblys ortalyǵyndaǵy “Respýblıkalyq vetlaboratorııa” kásipornynyń ob­lystyq fılıalyna jetkizý arnaıy kóliktiń bolmaýyna baılanysty keshigip jatyr. Degenmen, mamandar Torǵaıdaǵy kıikter aýrýdan emes, sýyqqoldy jandardyń zańsyz aýlaýynan shyǵyn bolyp otyr degen qorytyndyǵa kelip te qoıdy. – Ádette, pasterellezge kıik­ter­diń analyǵy men laqtary shydas bere almaı aldymen qyrylyp qa­lady. Al Torǵaıdaǵy ólgen kıiktiń arasynda quralaıy joq, negizinen tekesi. Betpaqdala men Batys Qa­zaq­standaǵy tabyndar jaıyly­my­nyń arasy alshaq, sondyqtan bul juqpaly aýrýdan Torǵaı dalasy ázirge aýlaq dep oılaımyz, – deıdi Qostanaı oblysyndaǵy orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy aý­maqtyq ınspeksııasy bastyǵynyń orynbasary Petr Vasılchıshen. Dúnıe júzinde kıiktiń Reseı, Qazaqstan, Mońǵolııa, Túrkimen­stan, О́zbekstan jerin mekendeıtin bes tabyny bolsa, sonyń úsheýi biz­diń tabıǵı baılyǵymyz bolyp sa­na­lady. О́tken jylǵy sanaqta Oral, Ústirt jáne Betpaqdala ta­by­nyndaǵy kıiktiń sany 81 myńǵa jetkeni belgili boldy. Al Torǵaı dalasynda jortyp júrgen aqbó­ken­der Betpaqdala tabynyna jatady ári oǵan Qazaqstandaǵy 81 myń kıiktiń 45 myńy tıesili. Torǵaı óńirindegi ań men qusty Qazaqstan bıoalýantúrliligin qorǵaý assosıa­sııasyna qarasty “Aqqum” ańshy­lyq sharýashylyǵy qorıdy. “Sha­maly jerden ǵana brakonerler qy­ryq shaqty kıikti qyryp sal­ǵanda qoryqshylar qaıda qaraǵan?” degen saýal til ushyna orala beredi. – Bul ańshy sharýashylyǵynda 6 qoryqshy, olardyń 4 avtokóligi bar. Al Betpaqdala tabyny 1 mıl­lıonǵa jýyq gektar jerdi meken­deıdi. Onyń soltústigi men ońtústigi – 150, shyǵysy men batysy 100 shaqyrymdaı bolady. Bar bolǵany alty qoryqshynyń qarjynyń berilýine qaraı aıyna on kún ǵana dalany aralaýǵa múmkindigi bar eken. Al astaryna sheteldik júrdek máshıne mingen brakonerler jyl­dyń tórt mezgilinde de tynym tap­paıdy, tyıylmaıdy da. Dalany kezip, aqbóken aýlaıtyndar qa­ra­paıym jandar emes, “ańshylyqty” qumar tutqan qaltalylar,–deıdi Petr Vasılchıshen. “Túlki men úki ádemiliginen ja­zady” degendeı, dala sulýy aqbó­kenniń múıizi de óziniń soryna ja­ralǵandaı bolyp tur. Qytaı medı­sınasynda dári jasaıtyn kıik múıiziniń “qara bazardaǵy” bir kılosynyń baǵasy 30-40 myń teńge turatyn kórinedi. Aqbókenniń Qazaqstanda erekshe qorǵalatynyn bile tura, ony múıizine bola atýdy kásip qylýǵa umtylǵan pysyqaılar aýyl ishinen tabyla bastady. Son­daılardyń birin Balǵabaı Bekma­ǵan­betov erte kóktemde qarǵa tam­ǵan qannyń izimen júrip otyryp, Táýish aýylynan tapty. Memle­kettik ınspektordyń bultartpas aıǵaǵyna qaramastan, Tólegen Sadyrbaev degen azamat saraıyna tyǵyp qoıǵan eki aqbókenniń basyn bermeýge qarsylasty. Onyń ústinen qylmystyq is qozǵaldy. 2008 jyly “Altyn dala” rezer­vatynyń jobasy jasalyp, oǵan Torǵaı dalasynyń naq kıikter jaıylatyn, qystaıtyn jerleri kirgizilgen bolatyn. Rezervat 2011 jyly kúshine enedi degen úmit bar. Eger Torǵaı dalasy rezervat bolsa, onda qoryqshylar, ǵylymı jáne basqa da qyzmetkerler sany 150-ge jetýi kerektigin aıtady mamandar. Qoryqtyń bul qurylymy úshin qarjy bólinetindikten, qoryqshy­lardyń jumys isteýine qolaıly tehnıkalar sany da arta túsetini aıan. Múmkin sonda ǵana saharanyń móldiregen qara kózine myltyq kezenip, onyń kóbeıýine kedergi kel­tirip otyrǵan taǵydan jaman qaskóıler aıaǵyn tartatyn bolar. Názıra JÁRIMBETOVA, Qostanaı oblysy. QAIRAN JAǴAJAI ... JAÝ ShAPQANDAI Oral qalasynyń soltústik-shyǵys jaq betinde, osy mańaıdaǵy Jelaev kenti ir­gesinde aınalasy aınadaı jarqyraǵan ta­masha aıdyn bar. Sýy taza, móldir, jum­saq. Shabaǵy kúnmen shaǵylysyp shorshyp oınap jatady. Erterekte bul jerden qu­rylysqa qajetti qum óndirilgen. Son­dyq­tan da jergilikti turǵyndar atalmysh sý aıdynyn karer dep ataıdy. Onyń aına­lasyn syńsyǵan tal-terekter qorshap tur. Karerdiń deńgeıi bir kezde búgin­gi­sinen de tereń arnaly bolatyn. Sońǵy jyldary onyń sýy tartyla bastaǵanda, sý aıdy­nynyń jaǵalaýynda izdeseń taptyr­maıtyn sýsyǵan kúmis qum paıda boldy. Sóıtip, qaıran tabıǵattyń ózgerisiniń ózi bul ara­ny áp-ázir jaǵajaıǵa aınaldyryp tastady. Iаǵnı, jaǵajaı jasaý úshin kók tıyn qarjy jumsaýdyń qajeti bolmaı qaldy. Sóıtip, karer jaǵalaýy jaz kezinde turǵyndardyń boı sergitip, sýǵa túsip sho­mylatyn ornyna aınaldy. Átteń, tek ol jergilikti bılik organdarynyń ara­lasýynsyz jabaıy, stıhııaly túrde júrip jatyr. Sondyqtan da bul jerde tártip pen tazalyq týraly aıtýdyń ózi artyq. Qaıran jaǵajaı búginde jaý shapqan­daı kúıde. Jekemenshik avtokólik ıeleri yzǵytyp, júıtkitip kelip, qumǵa baýyryn tósep jatqandardy qaǵyp-soǵyp jaǵalaýǵa kólikteriniń tumsyǵyn bir-aq tireıdi. So­dan soń oıyna kelgenderin istep baǵady, árıne. Avtokóligin jýady, ıtin sýǵa túsiredi degendeı. Búginde sý jaǵasyndaǵy turmystyq qaldyqtar men shyny-shólmekterden taý turǵyzýǵa bolady. Osy taý kún saıyn bıik­tep keledi. Eń bastysy – osy aýmaq­taǵy syny buzylmaǵan ásem tabıǵat aja­rynan aıyrylyp barady. Avtokólikterdiń qaldyq maıy aralasqan tunyq sý lastanyp bozǵylt tartqan. Tabıǵatqa degen osyndaı aıýandyq kózqarastyń basty syry – ıesizdikte me degen oı keledi. Bul aralyqtan jergilikti bılik organdarynyń ókilderin, tabıǵat janashyrlary men ekologtardy, qorshaǵan ortany qorǵaý jónindegi departament mamandaryn sham alyp júrip izdeseńiz de kezdestire almaısyz. Polısııa qyzmet­­kerleri jóninde de osylaı deýge bolady. Osyndaı astan-kesteni shyqqan sý jaǵa­laýyna turǵyndar barýyn, sýǵa túsip shomylýyn áli toqtatar emes. Halyq qalasa, han túıesin soıady demeı me? Halyq osy jerden janyna saıa izdep, boıyn sergitkisi keledi eken, endeshe, atqa­rýshy organdar, qala jáne oblys ákim­dikteri soǵan saı ıkemdelip, ony órke­nıetti demalys ornyna aınaldyrýǵa yqpal jasaǵandary jón. Ári buǵan kóp qara­jat­tyń da qajeti shamaly ekenin, eń bastysy – olardyń tarapynan oń kózqaras bolsa jetip jatatynyn da aıta ketkimiz keledi. Temir QUSAIYN, ORAL. MARQAKО́L QORYǴY – TABIǴI BAILYǴYMYZ Elimizdiń eń shalǵaıynda ornalasqan Marqakól memle­kettik tabıǵı qoryǵy – Qa­zaq­stannyń eń kórikti de ádemi jerleriniń biri. Aýmaǵy 102979 gektar alqaptyń árbir túp aǵashy men ań-qusyn, kóldegi balyqty boı tasalap torýyldap júrgen brakonerlerden kúndiz-túni qyzǵyshtaı qorý ońaı ma?! Marqakól memlekettik ta­bıǵı qoryǵy – Ońtústik Al­taıdyń flora men faýnasyn, sondaı-aq Marqakól kóli ma­ńaıynda sırek kezdesetin ba­ǵaly ańdar men qustardy, kók­temde balyq ýyldyryq sha­sha­tyn ózender arnalaryn, janǵa saıa bolatyn ormanyn, aq sha­baǵy shorshyǵan aıdyn kóli men ótkel bermeıtin asaý óz­en­­derin tabıǵı qalypta saq­taý maqsatymen qurylǵan erek­­she qorǵalatyn tabıǵı aýmaq. Marqakól kólinde balyq­tar­dyń negizgi bes túri bar. Olar albyrttar (lososevye) tuqymyna jatatyn, jergilikti turǵyndar “qyzyl qashaǵan” dep atap ketken maıqan nemese qaıaz balyǵy, harıýs, talma, teńge balyq. Maıqannyń tur­qy 46-70 sm, shoǵyrlanbaı, by­tyrap júrip tirshilik etetin balyq. Mundaǵy harıýs ta tu­shy sý balyǵy, qaıaz balyǵy sııaqty muz erisimen ýyldyryq shashyp kóbeıedi, dene turqy 20-30 sm, salmaǵy 450-500 gramǵa deıin barady. Marqakól qoryǵyndaǵy eń qaýyrt kezeń – balyq ýyldy­ryq shashatyn kezeń. Jyl saıyn osy kezeńge baılanys­ty 10 mamyrdan 10 shildege deı­in aılyq ótkizilip keledi. Osy­ǵan oraı 2010 jyldyń jos­pary belgilenip, qoryq me­kemesi aldyn ala birneshe me­ke­­melermen kelisim-shartqa otyr­dy. Olardyń ishinde Shy­ǵys Qazaqstan oblystyq ta­bıǵı resýrstardy paıdalaný já­ne retteý basqarmasy, Shy­ǵys Qazaqstan oblysynyń veterınarlyq polısııasy, Shyǵys Qazaqstan oblystyq ósimdikter men janýarlardy operatıvtik qorǵaý bólimi, Kúrshim aýdanynyń ishki ister bólimi, Marqakól orman sha­rýashylyǵy mekemesi bar. Qoryqtaǵy tabıǵı keshen­der men obektilerdi qorǵaý bó­liminiń negizgi mindeti de qo­ryq aýmaǵyndaǵy tabıǵı baı­lyq­tardy qorǵaý. Ásirese, kók­temde balyq ýyldyryq shasha­tyn ózender arnalaryn qorǵaý – qoryq kúzetshileriniń min­deti. Bul kúndiz-túni qyraǵy­lyq tanytýmen qatar, úı-ja­ıynan alysta birneshe kúndep, kóldiń aınalasyn baqylap tynymsyz eńbek etýdi talap etedi. Qoryqtaǵy árbir ıns­pek­tor jańa rasııa qondyr­­­­­­­ǵylarymen, jınalmaly úı-jaımen qamtamasyz etilgen. Osy bólim 2009 jyldyń qorytyndysy boıynsha erek­she qorǵalatyn tabıǵı aýmaq zańyn buzýshylarǵa 100-den asa hattama toltyryp, salǵan aıyppul kólemi 1 131 500 teń­geni qurasa, bul qarjy jer­gi­likti bıýdjetke aýdaryldy. Sonyń ishinde: erekshe qorǵa­latyn tabıǵı aýmaǵyna kirý shartyn buzǵandyǵy úshin – 41, balyq aýlaý erejesin buzý jáne balyq qoryn saqtaý erejelerin saqtamaǵandyǵy týraly 59 hattama toltyryldy. 2010 jyldyń basynan beri erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqqa kirý shartyn buzǵan 15 adamǵa hattama toltyryldy. – Syrt kózge bizdiń atqa­ratyn qyzmetimiz asa aýyr emes kórinýi ábden múmkin. Bi­raq adamnyń da “ala-qulasy” bolady ǵoı. Olardyń bar­ly­ǵymen til tabysyp, qamqor­lyǵymyzdaǵy qoryqtyń osy reńin saqtap, urpaǵymyzǵa mu­ra etip qaldyrar eń asyl baı­lyǵymyz ekendigin jıi aıtyp júrsek te, sony túısine bil­meı­tinderdiń kezdesetindigi keı­de janyńa batady. Biraq oǵan moıyp, atqaryp kele jat­qan qyzmetimizden boı al­shaqtatqan emespiz. Qaıta osy isimizdi ha­lyq arasynda, de­ma­lýǵa kelý­shilerdiń arasynda na­sıhattap, osy baǵytta ju­mystar júrgize bermekpiz, – deıdi 20 jylǵa jýyq qoryqshy qyzmetin atqaratyn N.Kras­nopeev. Oıymyzdy túıindesek, adam men tabıǵat árqashanda egiz. Ár adam tabıǵat taza­ly­ǵyn buzatyndarǵa tózbestikpen qarap, tabıǵat baılyǵyn mo­laı­tý salasyndaǵy isterge bel­sendi túrde qatysýǵa mindetti. Sondyqtan, qorshaǵan ortany qorǵaıtyn, tabıǵatty aıalaı­tyn ekologııalyq mádenıetke tárbıeleý – árbir adamnyń mindeti bolýy tıis. J.ARHABAEV, Marqakól memlekettik  tabıǵı qoryǵynyń dırektory. Shyǵys Qazaqstan oblysy.