Roza Muqanova: Ádebıet jany taza adamǵa ǵana qonaqtaıdy

– Roza apaı, alǵashqy shyǵar­mańyz baspasózde jaryq kórgen sát esińizde me? Qandaı kóńil kúıde boldyńyz?

– Eń alǵashqy áńgimeler jınaǵym shyqqan kezde túsiniksiz sezim boldy. Fotosýretimdi birinshi betine tabaqtaı etip shyǵarypty, qatty uıaldym. Áýeli aıtýdyń ózi qıyn. Eshkimge kórsetkim kelmeı, jasyra qoıdym. Bireý-mireý kitabymdy kórse qaıtem dep, fotosýretim­nen uıalyp turǵanym esimde.

– Bir suhbatyńyzda: «Adam bárinen bezinip, aqıqat jolyn izdeıtin, ózine-ózi tyıym salyp, ózin-ózi tutqyn­daı­tyn, eseıip, bárinen bas tartatyn kezeńi bolady» degenińiz bar. Siz osy bir shym-shytyryq halge túsken kezińiz qaı tus?

– Bilmeımin... Meniń syrtym kóńildi, meıirimdi... Ishim – kóńilsiz, qatal, bálkim meıirimsiz de... Bul sonaý bala kezden bergi halim, bálkim jaratylysym. Osyndaı qatań ustanym, talabym bolmasa shashylyp qalǵan bolar ma edim.

– Birneshe jyl buryn Muhtar Áýezov drama teatrynan «Farızany» tama­sha­la­dym. Aqynnyń syrtqy ómiri­nen góri jan quzaryna tereń úńilgen týyndy ekenin uǵynyp, áser aldym. Farıza aqynmen jaqyn syrlasqan shaǵyńyz esińizde me?

– Ol kisige men asa qatty jaqyndaýǵa tyryspaıtynmyn, alshaqtaý júretinmin. Farıza apaı «Máńgilik bala beıneni» qatty unatty, ol kezde Parlament depýtaty edi. Spektaklge arnaıy kelip, sahnaǵa kóterilip, gúl usynǵany áli esimde. «Shyǵarmań unady, biraq bizdi ońdyrmapsyń!» dedi qulaǵyma sybyrlap. Munan keıin «Tumar» jýrnalyna aqyn Ońaıgúl Turjan arqyly bir shyǵarmamdy suratyp aldy. Uly sýretshi S.Kalmykov týraly «Sen» degen áńgi­memdi usyndym. «Rozanyń myna áńgi­mesi – klassıka. Osy nómirge sal!» dep­ti. Bizdiń baılanysymyz osyndaı dás­túr­de jalǵasyn taýyp júrdi. Meniń «My­syq­­tar patshalyǵy» degen tragıkomedııam «Táýel­siz dramatýrgııa» atalymy bo­ıyn­sha Gran-prı aldy. Biraq barlyq teatr bul shyǵarmany qoıýǵa júreksindi ǵoı deımin, ysyrylyp qala berdi. Sol shy­ǵar­many Farıza apaı suratyp alyp, oqyp shyqty. Úndemedi. Tek qaıtys bo­larynyń aldynda ǵana: «Seniń «My­syq­tar patshalyǵyńdy» eshkim qoı­mady ma?» dep surady. Jazyl­ǵanyna jıyr­ma jyl bolǵanyn, endi qoıyl­maı­­­ty­nyn aıt­tym. Ol kisi telefonnyń ár ja­ǵyn­­da bi­raz únsiz qaldy. Aýyryp júr­gen kezi bo­la­tyn.

 – Qoıady! – dedi julyp alǵandaı. – Tek taqyrybyn ózgertseń bolar edi...

– «Mıaý...ý...», dep pe dedim. Farıza apaı kúldi.

Apaı oıda-joqta telefon shaldy, keshki mezgil edi. Men Parlamenttegi memlekettik qyzmetten óz erkimmen ketip, jumyssyz qalǵam. «Seni elge alyp barsam, Beket atanyń basyna baryp qaıtaıyq, Ábish pen Klara da bolady» – dedi. Sóıtip, alǵash ret Mańǵystaýǵa tabanym tıgen. Bes kún janynda boldym, ómirimde Farıza aqyndy jaqynnan kórgenim, tanyǵanym, jan dúnıesin uqqanym, qusalyǵyn sezingenim, jalǵyzdyǵyn baqqanym sol kúnder shyǵar. Biz Kaspıı teńiziniń jaǵasynda uzaq júrdik. Apaı Germanııadan emdelip kelgen beti. Únsiz turmyz. Qart Kaspıı tereńnen demin ishke tartyp, tuńǵıyǵyna jibermeı, tolqyndaryn qulashtap keri laqtyryp jatty. Sol joly asaý da emes, jumsaq ta emes, kúrsingen tolqyndardy jaǵada birge estip turdyq. Qazir oılaımyn, aqyn Farızanyń Kaspııimen de, menimen de qoshtasqan sáti me eken dep...

– «Máńgilik bala beıne», «Sarra», «Eshkim de kináli emes», «Farıza» syndy týyndylaryńyz kórermen kóńi­linen joǵary oryn aldy. Eń alǵash­qy júrek otyn bergen, pák jaly­nyńyz tógilgen, ózińizge ystyq tartyp turatyn shyǵarmańyz bar ma?

– Barlyq shyǵarmamnyń artyq-kemi ózime ǵana belgili. Myqty, kesek tustary da – men, álsiz, názik ıirimderi de – men. Olar menen jaralǵan, menen basqa eshbir jazýshy dál mendeı jarata almaǵan bolar edi. Sondyqtan birin bıiktetip, biriniń qadirin túsirsem, ózime satqyndyq jasaǵanym da. Barlyq shyǵarmamda meniń tynysymnyń, júrek lúpilimniń qaǵysy estilip turady.

– Eger ǵaıyptan sıqyrly qus kelip, bir tilegińizdi oryndar bolsa, neni aıtar edińiz?

– Qarapaıym ǵana tilek bar, balalarymyz Alpamystyń úılengenin, Arýza­nyń turmysqa shyqqan qyzyǵyn kórý, urpaq­tar jalǵastyǵyn kórý baqytyn tiler edim.

– Kózge jıi jas alasyz ba?

– Keı sátte...

– Tutas ómirińizge áser etken nemese sabaq bolǵan eleýli oqıǵa týraly aıtyp beresiz be?

– Anammen qoshtasqan sátim. Anamnyń esimi – Farıda edi, 61 jasynda qaıtys boldy. Anam nasharlap jatqanda kóńilin surap elge bardym. Bul sońǵy kezdesý ekenin sezdim, budan bylaı ol kisini kóre almaıtynymdy da bilip turdym. Aryzdasyp, qoshtastym. Ekeýmiz uzaq jyladyq. Muńly-sherli jylaý edi. Bala-shaǵama alańdap ketip bara jatqan meni qımady, men anamdy qımadym. Keshirim suradym. Sol sátte áıel adamnyń tereń­digin, alyp kúshin, shydamdylyǵyn, qaırat-jigerin, rýhyn sezindim. Ol jylap, júresinen otyrǵan qalpy artymda qala berdi, men jylap, alǵa oza berdim... Sodan Úrjardan Almatyǵa jetkenshe jylap keldim. Jolda kele jatyp, ózime sert berdim, osy kúnge deıin shyǵar­malarymda áıel keıipkerlerge óshim ketkendeı shúıligetin edim, áıel bol­my­syna tym qatal, syńarjaq qaraǵan eken­­min. Kúná da, kúnáhar da tek áıel bo­lypty. Anammen qoshtasqan sátten bas­­tap, meniń shyǵarmalarymda úlken bet­­burys bas­taldy. Áıel beınesi basqa kórinis tapty. Áıel – uly jaratylys, áıel – qaharman, áıel – meıirim, áıel – serik­tes, áıel – urpaq sabaqtastyǵynyń úlgi­si. Áıel – Ana. Meniń 39 jastan ke­ıingi shyǵar­malarymda «Sen», «Úrkek ke­rim», «Sarra», «Eshkimde kináli emes», «Fa­rı­za», «Bopaı hanym» bári áıeldi táý ete­­di. Áıeldiń tereńdigine áli de úńile túsý kerek.

– Tolstoı «Táńiri tektes sezim shyraǵy alǵash ret kókiregińde jarq etip tutanǵan kıeli shaqtaǵy, áý bas­ta­ǵy, adal shaqtaǵy myna ózińe sen» deı­di. Alǵash «Máńgilik bala beıneni» ja­zyp jarq etken Roza Muqanovanyń arman-tilegi, senimi qandaı edi? Sol Roza Muqanova men qazirgi Roza Muqa­nova­­nyń arasynda qanshalyqty aıyr­ma­shylyq bar?

– Aıyrmashylyq bálendeı joq. Ádebıet jany taza adamǵa ǵana qonaq­taı­dy. Jazý aldynda Qudaı aldynda otyrǵandaı seziný bar. Jazý kúnádan ózińdi de, ózgeni de aryltýǵa mindet­teıdi. Osy qaǵıdaǵa saı kelmeı qalǵan kúni Ádebıet senen kóshedi, aýlaq­taıdy. Sýretker ǵumyrynyń sońyna deıin áde­bıet­pen nekeleskendeı birge ómir súre alady, tek adaldyq kerek!

– Folkner «Nobeldik leksııasynda» jazýdyń muraty jóninde «Adam­zat­tyń ótken tarıhtaǵy bar qazyna – dańq, ses-aıbaryn qaıta oıatyp, adam­nyń tize búkpeýine qolushyn berý» deı­di. Sizge qolǵa qalam ustaýǵa túrtki bol­ǵan murat qandaı?

– О́zimdi izdeý, ózimdi estý úshin qalam ustaımyn. Janym ne deıdi, ne qalaıdy menen... Oqyrman da, kórermen menen alǵan jaýa­byna qanaǵattana alýy shart. Men de ózime deıingilermen úndese aldym, olar­­dy estidim, solardyń qatarynan tabyl­­dym, sóıtip ózimdi, jan qalaýymdy taýyp aldym. Qalam menen qalǵan kezde dúnıe­niń qyzyǵy aıaqtalatyn bolar. Qalam qalǵan kún – qabyǵynan shyǵyp, uıa­sy­nan adasyp qalǵan ulý tárizdi – taban­nyń astynda janshylatyn bolady.

– «Áýezovti jaqsy kórgenim sonsha­lyq, basylymdarǵa shyqqan sýret­terin, fotosýretterin jınaıtynmyn, oqýlyqtardaǵy sýretterin qıyp alyp, saqtap qoıatynmyn» deısiz bir sózińizde. Sizdi erekshe baýraǵan Áýezov prozasynyń qandaı qyry?

– Bala kezimnen M.Áýezov týraly ákemnen kóp estıtinmin. Ákem ádebıetshi adam, sol kisiniń áseri bolsa kerek. Bala kezi­mizden Abaıdy, Áýezovti pir tuttyq. Jasó­s­pirim kezden-aq Áýezov prozasyn túsiný qıyn bolmady. M.Áýezovti oqy­ǵan oqyrman ózge jazýshylarǵa asa talǵam­pazdyqpen qaraıdy. Áýezov ádebıetke talǵammen qaraýdy úıretken bolar.

– Kórnekti jazýshy Ákim Tarazı tý­ra­­synda sizge kóptegen suraq qo­ıyl­dy. Men suraqty ózgeshe qoıǵym ke­ledi. Ákim Tarazıge renjigen, sol re­ni­shińiz úshin ókingen kezińiz boldy ma?

– Renjigen kezim bolǵan joq, ol kisi meni renjitken emes. Biraq qatal adam, kóńili qalamaǵandy jasamaıdy, kóńiljyqpastyqqa barmaıdy, bir betkeı. Kóndirý qıyn. Biz sondyqtan da ádemi ǵumyr keshken bolarmyz. Bir-birimizge mindet júktemedik, teń ómir súrdik.

– Siz týǵan jer, Úrjar aýdanynda bol­­ǵa­nymda, qazaqylyqtyń qaınaryn kór­­gendeı boldym. Ulttyq tárbıege qa­­nyp ósken jazýshy retinde, búgingi qa­zaq minezi, ádep-ıbasy óziniń tabıǵı bol­­my­synan qanshalyqty ózgergenin ba­­ǵ­­am­dap aıta alasyz ba? Qazirgi qazaq­tyń­ ulttyq qalybyna kóńilińiz tola ma?

– Úrjar ǵajap ólke. Úrjarda meniń saǵynyshym jatyr, beıkúná balalyq shaǵym jatyr. Úrjarǵa sony kórýge, sol kezeńmen qaýyshýǵa baramyn. Qumǵa sińgen izdi adam taba ala ma?.. Taba almaıdy, men de sol... Biz alǵan tárbıeni endigi ata-ana bere almaıdy. Qazirgi qazaq budan 60 jyl burynǵy qazaq emes, basqa qazaq! Bizden keıingi urpaq, bizge – bóten. Biz de olarǵa bótenbiz. Sondyqtan jańa tolqyn eskiniń bárin toǵytyp juta salmaıdy, ózine keregin, qajettisin ǵana tańdaıdy, jańalyqqa, jasampazdyqqa boı urady. Sol sııaqty salt-dástúrimiz de tańdaýǵa túsedi.

– Siz adam boıyndaǵy eń joǵary baǵalaıtyn jáne tómen baǵalaıtyn qasıetter qandaı?

– Joǵary qasıet – adamgershilik! Eń tómengi dáreje – qyzǵanysh pen ishtarlyq.

– Tolstoı «tóze almaıtyn», Gıote ony oqyǵanda «anadan soqyr bop týyp kózi ashylǵandaı» bolǵan, Pýshkın «tuńǵıyqqa qarap turǵandaı» kúı keshken alyp Shekspır muhıtyna alǵash súńgigen kezińiz esińizde me? Qandaı áserde boldyńyz?

– Prozada – Tolstoıdy, dramatýr­gııada – Shekspırdi ustaz tutpaǵan sýret­ker neken-saıaq bolar. Shekspır sıýjet­ter­di negizinen folklordan, mıften, antı­kalyq ádebıetten, tarıhı-shejirelik derek­­terden ala otyryp, asyldy jasyq­tan taza­laǵandaı qaıta qorytyp, óner týyn­­dysy etip, qaıta jaratyp usynyp oty­r­­dy. Maǵan erekshe áser ete beretin te­ń­­des­siz shyǵarmasy – «Makbet» pen «Korıolan».

– Erekshe áserlenip oqyǵan sońǵy kita­by­ńyz qandaı? Sizdi áserge bóleı­tin shyǵarmalar kóp pe?

– Keıde maqtalyp jatqan shyǵarma­lardy tapsyryspen alǵyzyp oqımyn, biraz oqyǵannan keıin tartpaıdy, aıaq­tal­maǵan kúıde qalǵan birshama kitap bar. Sondyqtan árkim maqtaǵan kitapty oqýǵa yntyzar bolǵan jón emes eken. Birde L.Tolstoı sóz arasynda A.Chehov­qa «Dýshechka» degen áńgimesin unat­qanyn aıtady. Bul áńgimeni oqymaǵan ekem, atalǵan áńgimeni oqyp shyqqannan keıin oqyrman Tolstoıdyń jany qandaı názik bolǵan degen oıǵa qaldym. «Otes Sergııdi» ­erekshe ásermen oqımyn. Kúndeliginde: «Nachal Otsa Sergııa ı vdýmalsıa v nego. Ves ınte­res – psıhologıcheskıe stadıı, kotorye on prohodıt» dep jazypty. Osy povesin jazý barysynda kóp qınalǵan syńaıly, on jylǵa jýyq jazǵan. 1898 jyly 12 maýsymda «Sergııdi aıaqtadym» deıdi. Shyǵarmanyń mazmunyn M. Gorkııge aıtyp beredi. Eki jyldan keıin Tolstoı da Iаsnaıa Polıanadan qashyp, Otes Sergıı sııaqty bas saýǵalaýǵa umtylady. Eki jyldan soń qaıtys bolǵan.

– Tolstoı men Dostoevskııdiń birin ataý kerek bolsa, tańdaýyńyz kimge túser edi?

– Lev Nıkolaevıchke!

– Jalpy, siz týraly joǵary baǵa ber­­gen pikirler az emes. Osynyń bári jeke ómi­rińizge qalaı áser etti? Eń alǵash siz týraly maqala jazyp, baǵa­ńyz­­­dy ber­gen avtor jóninde aıta ala­syz ba?

– Ádebıet tabaldyryǵyn attaǵanda úlken aǵalarym Ázilhan Nurshaıyqov pen Dýlat Isabekov «Aıda» áńgimemdi maqtady. Ázilhan aǵa «Qazaq ádebıetine» maqala jazdy. Farıza Ońǵarsynova «Drýjba» (Máskeý) jýrnalynda suh­bat berip, shyǵarmalarymdy atap baǵa­syn berdi. Murat Áýezov, Dıdahmet Áshimhanov, Áshirbek Syǵaı taǵy bas­qalardy aıtýǵa bolar. Meniń janymdy erekshe tolqytqan Ilfa Ilııasqyzy Jansúgirovanyń joldaǵan haty. Ol erekshe hat boldy, áseri de erekshe dep baǵalar edim. Ádebıet zertteýshileri Baqytjan Maıtanov, Rafǵat Ábdiǵulov ekeýiniń shyǵarmalarymdy tereń zerttegen maqa­la­laryna qurmetpen qaraımyn.

– Beıtanys aralǵa ózińizben úsh kitap ala ketýge ruqsat berse, qandaı kitaptar ala keter edińiz?

– Ákim Tarazıdiń «Bolashaqqa shegi­nisi», soǵys jyldaryndaǵy balalyq sha­ǵyn, sol kezdegi qazaq halqynyń ahýalyn taǵy bir qaıtara oqyǵan bolar edim. Alǵash ret 2007 jyly oqyǵanymda jylap qala beretinmin. Sodan soń Iýrıı Kazakovtyń «Nıkıshkıny taıny» degen áńgimesi. Osy áńgimeniń astyna Ákim Tarazı: «Bul áńgimeni ekiniń biri oqı almas. Oqysa da túsine almas. Túsinetin, uǵatyn men ǵana, Ákim Tarazı ǵana (orys­ta da, qazaqta da.) 08.01.2015, 12 saǵat, 19 mınýt» depti. Tarazıdi taný úshin «Nıkıshkıny taıny» áńgimesin ala keter edim. Úshinshi, Tarazıdiń kúndelikterin alyp barar edim. Bulardy oqý óte qıyn. Moınyńa tas salyp, óz erkińmen teńizdiń tereńine batyp ketýge bel baılaýmen teń.

– О́mirden túıgen úlken tujyrym­daryńyzdyń birin aıtasyz ba?

– Adamdy súıe almaǵan Allany súıe almaıdy.

– Qazir qandaı ispen shuǵyldanyp júrsiz? Jospalaryńyz jóninde aıta ketseńiz?

– Jazýǵa tıis taqyryptarym kóp, óte kóp. Keıingi kezde dramatýrgııaǵa ǵana áýes­tendim. Jaqynda ǵana bir áńgime jazyp bitirgen jaıym bar. Ol sıýjettiń jadymda júrgenine jeti-segiz jyldaı bolǵan edi. Oqyrmanmen oınap kórgim keldi, oınap otyryp jylatyp alǵym keldi.

 

Áńgimelesken –  

Batyrhan SÁRSENHAN,

«Egemen Qazaqstan»