Bizdiń respýblıka sottarynyń sıfrlyq servısteri álemdegi eń ozyq servısterdiń biri bolyp sanalady (resmı reıtıngterge sáıkes). Sot júıesine zamanaýı jańa aqparattyq tehnologııalar engizilip, olar odan ári jetildirilip jatqanyna erekshe maqtanamyz.
Elektrondyq úkimettiń jahandyq damý ındeksinde 2023 jyly elimiz BUU monıtorıngine kiretin 193 eldiń ishinde 28-oryndy, al onlaın-qyzmetterdi, onyń ishinde sot salasyna baılanysty qyzmetterdi damytý deńgeıi boıynsha 8-oryndy ıelendi.
Eýropa Keńesine múshe memleketterdiń 2020-2022 jyldardaǵy sottardyń IT-tehnologııalardy qoldanýy jónindegi sot júıeleri týraly CEPEJ sholýlarynda Qazaqstan 47 eldiń ishinde 4-oryn aldy.
Negizgi baǵdar - kez kelgen ýaqytta sottarmen barynsha yńǵaıly baılanys ornatýǵa múmkindik beretin, halyq úshin yńǵaıly, qarapaıym jáne túsinikti quraldardy jasaý.
Búgingi tańda sot júıesindegi barlyq ótinishterdiń 95%-y sot kabıneti arqyly beriledi. Bul óz kezeginde taraptarǵa álemniń kez kelgen núktesinen sotqa qashyqtan júginý múmkindigin beredi.
Beınekonferens baılanysyn belsendi qoldaný, proseske qatysýshylarǵa elektrondyq habarlamalardy engizý, sondaı-aq isterdi qaraýdyń qaǵazsyz formatyna kóshý is júrgizý shyǵyndaryn aıtarlyqtaı tómendetýge múmkindik berdi.
2016 jyldan bastap elimizdiń barlyq sottarynda 60-tan astam aqparattyq derekter bazasymen ıntegrasııalanǵan «Tórelik» aqparattyq júıesi jumys istep jatyr. Qazirgi tańda «Tórelik» 2.0 jobasy júzege asyrylyp jatyr.
Aqparattandyrýmen barlyq kezeńder: qujattardy qabyldaý, isterdi avtomattandyrylǵan bólý, sot talqylaýy men sheshimderdi berý qamtylǵan.
Eger pandemııaǵa deıin barlyq sot otyrystarynyń jartysyna jýyǵy onlaın ótkizilse, pandemııa kezinde bul kórsetkish 94%-ǵa jetti.
2023 jyldyń jeltoqsan aıynan bastap jasandy ıntellekt elementterin qoldana otyryp, «Sot praktıkasynyń sıfrlyq taldaýy» iske qosyldy.
Baǵdarlama sot sheshimderiniń mánin túsinýge, olardy bir-birimen salystyrýǵa, daýdyń belgili bir túri boıynsha kemshilikterdi anyqtaýǵa baǵyttalǵan.
Bul jańashyldyqtyń taǵy bir jaǵymdy tusy - servıs azamattarǵa daýdy qaraý nátıjelerinen qandaı qorytyndy kútýge bolady degen boljamdy aldyn ala bilýge múmkindik beredi. Júıe qalyptastyrǵan sot aktileri banki sýdıalarǵa respýblıkada buryn shyǵarylǵan birinshi, apellıasııalyq jáne kassasııalyq satydaǵy sot aktilerin tabýǵa, onyń is júrgizýindegi daýdyń sanaty boıynsha sot praktıkasyn bilýge kómektesedi jáne biryńǵaı sot praktıkasyna sáıkes durys sheshim qabyldaýǵa septigin tıgizedi.
Únemi ósip kele jatqan aqparattyń úlken qarqynyn basqarý úshin Joǵarǵy Sotta Ahýaldyq ortalyq quryldy.
850 kórsetkish boıynsha derekter jalpy respýblıka boıynsha da, óńirler jáne tipti eń alys sottar boıynsha da qoljetimdi.
Ahýaldyq ortalyqtyń baǵdarlamalyq qamtamasyz etýi:
sot otyrystarynyń ýaqytynda bastalmaýyn; isterdi avtomattandyrylǵan bólý rásimine aralasýyn; aýdıo-, beınejazbalardy qoldanbaýdy; isterdi qaraý merzimderin buzýdy jáne taǵy basqa yqtımal faktilerdi anyqtaıdy jáne belgi beredi.Sonymen qatar Ahýaldyq ortalyq respýblıkanyń 1479 sot zalynyń kez kelgeninde prosesterdiń barysyn baqylaýǵa múmkindik beredi.
Ahýaldyq ortalyqtyń mańyzdy fýnksııasynyń biri sot júıesiniń aqparattyq resýrstaryn qorǵaý jáne kıberqaýipsizdikti qamtamasyz etý bolyp tabylady.
Memleket basshysy Qazaqstan Respýblıkasy Sýdıalarynyń IH sezinde sot salasyn sıfrlandyrýdy jalǵastyrý basym baǵyttardyń biri ekenin atap ótti. Ol úshin ozyq tehnologııa men jasandy ıntellektini keńinen paıdalanǵan jón.
Bul jumystyń mańyzdy kezeńderiniń biri azamattyq proseske eksaýmaqtyq sottylyqty engizý boldy. Proseske qatysýshylarǵa ózderiniń geografııalyq turǵylyqty jerinde emes, robottyq baǵdarlama anyqtaıtyn kez kelgen basqa sotta istiń qaralýyna múmkindik beredi. Aldaǵy ýaqytta osy tájirıbeni ákimshilik isterde de qoldaný josparlanyp otyr. Jańashyldyq qalypty jaǵdaıdy jáne sot týraly túsinikti múldem ózgerte alady.
Azamattyq proseste eksaýmaqtyq sottylyq 2022 jyldyń 1 tamyzynan bastap jumys istep keledi: osy ýaqyt aralyǵynda eksaýmaqtyq prınsıp boıynsha 2022 jyly 455 is, 2023 jyly 1647 is, 2024 jyldyń 9 aıynda 1562 is bólingen.
Bul tásil azamattyq sot isin júrgizýdiń negizgi qaǵıdatyn: taraptardyń básekelestigi men teńdigin iske asyrýdy qamtamasyz etedi. Eksaýmaqtyq sottylyqtyń basty artyqshylyqtaryna sýdıalardyń júktemesiniń teńesýi, sybaılas jemqorlyq táýekelderi men sýdıalarǵa áserdi joıý, qarjylyq jáne adamı resýrstardy aıtarlyqtaı ońtaılandyrý kiredi. Talap qoıýshynyń da, jaýapkerdiń de bir-birinen sýbektıvti prosestik artyqshylyqtary joq jáne sottylyqpen qandaı da bir manıpýlıasııalar alynyp tastalady.
Mundaı tásil aýdandyq sottardyń shtattaryn anyqtaýda, tipti bolashaqta sýdıanyń turǵylyqty jerin erkin tańdaýǵa múmkindik beredi, óıtkeni elektrondyq is Qazaqstannyń kez kelgen jerine jetkiziletin bolady.
2023 jyly Astana men Shymkentte birinshi satydaǵy azamattyq jáne qylmystyq sottardy biriktirý boıynsha jumys júrgizildi. Nátıjesinde elordada 8 sottyń ornyna 2 iri aýdanaralyq sot (1 qylmystyq, 1 azamattyq), Shymkentte 4 sottyń ornyna 2 aýdanaralyq soty quryldy. Sottardyń birigip nyǵaıýy isterdi tikeleı qaraıtyn sýdıalardyń birlikterin aýdandyq sottar tóraǵalarynyń bos jumys oryndaryn berý jolymen ulǵaıtýǵa múmkindik berdi, olardyń júktemesi olarǵa ákimshilik ókilettikter júktelýine baılanysty sottaǵy jalpy júktemeniń 30% qurady.
Basqa qalalarda, atap aıtqanda: Almaty, Qaraǵandy, Aqtóbede birinshi satydaǵy sottardy aýmaqtyq bólýmen biriktirý jóninde jumys júrgizilip jatyr.
Sonymen qatar keıinnen osy qalalarda jańa aýdandar ashylǵan kezde jańa sottardy ashý qajettiligi bolmaıdy.
О́z kezeginde Qazaqstan Respýblıkasy Sot ákimshiligi Áskerı soty departamentiniń jaýapty mamandary sot salasyna engizilgen aqparattyq tehnologııalardyń, ol: «Tórelik» aqparattyq-taldaý júıesi, «Sot kabıneti» servısi jáne onyń mobıldi qosymshasy, sot praktıkasynyń sıfrlyq analıtıkasy, «BKB» (beınekonferens baılanys), MBKB (mobıldik beınekonferens baılanys), sot otyrystaryn «ABJ» (aýdıo-, beınejazbasy) jáne taǵy basqa sandyq servısterdiń úzdiksiz sapaly jumys isteýin qadaǵalap otyr.
Áskerı sottar qajetti tehnıkalyq jabdyqtarmen jabdyqtalǵan. Únemi onlaın formatynda ótetin sot prosesterinde kedergiler men tehnıkalyq aqaýlardy boldyrmas úshin aldyn alý sharalary ótkiziledi. Sonymen qatar ár sot mamany sotqa túsetin elektrondy qujattarmen jumys jasaýdy tolyq ıgergen.
Búgingi kúni sıfrlyq tehnologııa jetistikteri sot salasynyń jumysyn jedel, ashyq, qoljetimdi etip otyr. Al ashyqtyq pen qoljetimdilik óz kezeginde halyqtyń sotqa degen senimin nyǵaıtady.
A.Q.ÁLIEV
Qazaqstan Respýblıkasy Sot ákimshiligi Áskerı soty departamentiniń basshysy