Qazaq tarıhyna qatysty qundy-qundy jádigerlerdiń kóshirmesi kózinen tizilip, tom-tom eńbek elge tanystyryldy. Bul ıgilikterdi R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýty mamandary shetel arhıvterinen jetkizgen. Mamandar bulardy «Ortalyq Azııanyń tarıhı-mádenı murasy sheteldiń arhıv qorlary jınaqtarynda» ǵylymı jobasy sheńberinde júzege asyrǵan. Instıtýt ǵalymdary Memlekettik ortalyq mýzeımen birlesip ótkizgen «Sheteldiń arhıvtik qorlaryndaǵy Eýrazııa tarıhy» kórmesine qazaq memlekettiliginiń tarıhyna qatysty qundy málimetter shyǵaryldy.
Memlekettik ortalyq mýzeıi dırektorynyń ǵylymı jumystar jónindegi orynbasary Ǵalııa Temirtonnyń aıtýynsha, mýzeı mamandarynyń ǵylymı qaýymdastyq, sondaı-aq shetel ǵalymdarymen baılanysy tyń taqyryptarǵa jol ashyp keledi. Ǵylymı derekter men fotoqujattardyń arnaıy basylymdarda ǵana emes, zamanaýı kórmelerde kórinis tabýy óskeleń urpaqtyń jadynda jańǵyryp otyrýyna septigin tıgizedi.
R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýty janyndaǵy tarıhı materıaldardy zertteýinde respýblıkalyq aqparattyq ortalyqtyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA korrespondent-múshesi Merýert Ábýseıitova bul ınstıtýt ǵalymdarynyń uzaq jylǵy jumysy ekenin atap ótti. Búginde Reseı, Qytaı, Eýropa elderi mýzeıleri men arhıvterin zerttegen ǵalymdar qazaq tarıhynyń túrli kezeńine qatysty qundy derekterdiń kóshirmesin elge ákeldi. Instıtýt dırektorynyń ǵylym jónindegi orynbasary Dúısen Mustahımniń aıtýynsha, keıingi on jylda ǵalymdar júrgizgen zertteýler nátıjesi Ortalyq Azııanyń jańa qyryn aıshyqtaıtyn qundy málimettermen tolyǵyp keledi.
Belgııadaǵy Lýven katolık ýnıversıteti doktory, professor Ann-Marı Vılemeno atalǵan jobanyń jastarǵa tanymdyq, tárbıelik máni zor deıdi ári álemmen mádenı baılanystardy nyǵaıtý jolyndaǵy mańyzdy qadam sanalady.
Kórme barysynda «Uly dala tarıhy men mádenıeti boıynsha kartalar (erte zaman, orta ǵasyrlar, jańa zaman) kataloginiń» tusaýkeseri ótti. Katalogke Eýrazııadaǵy geosaıasat, mádenı transformasııa jáne halyqtar baılanysyndaǵy ózgeristerdi kórsetetin kartalar engen. Katalog uly dala tarıhy jáne mádenıetimen aınalysatyn ǵalymdar, tarıhshylar úshin qundy derekkóz bolatyny anyq.
Kórmede Shveısarııanyń Bern mýzeıinde saqtalyp kelgen 1868-1889 jyldary Ortalyq Azııa elderine tórt márte saıahattaǵan dıplomat ári saıahatshy Anrı Mozerdiń qorynan alynǵan HIH ǵasyrǵa tıesili kómkermeli tuskilem, áshekeıler, áskerı qural-saımandar erekshe nazar aýdartady.
Uzyndyǵy 15 metr bolatyn kómkermeli barqyt tuskilem zerli jippen, quraq, oıýlarmen ádiptelgen. Qolóner týyndysy ǵana emes, tuskilemniń saıası mánin aıshyqtap turǵandaı. Professor Merýert Qýatqyzynyń sıpattaýynsha, tuskilem barqyt betine jibekten altyn men kúmisti keste tógip, ártúrli quraq oıý salyp tikken qazaq áıelderiniń ismerligin kórsetedi. «Tuskilem sol kezdegi qoǵamynyń saıası ıerarhııasyn beıneleıdi ári han ordasyndaǵy jıyndardy ótkizý kezinde qoldanylǵan. Sol kezeńdegi qazaq qoǵamynyń, Qazaq handyǵynyń ákimshilik qurylysyn beıneleıtin qujat ispetti dep aıtýǵa negiz bar. Qaq ortasynda bıleýshi orny, ıaǵnı han taǵy altyn, kúmis jippen ádiptelgen bolsa, aınalasyndaǵylardyń orny ártúrli medalonmen beınelengen. Kıiz úı pishini memlekettiń qýattylyǵyn kórsetedi» deıdi professor.
Uzyndyǵy 13 metr atlaspen aptalǵan jibek quraqty, kómkermeli tuskilem soǵys kezinde qolbasshylar jáne batyrlarmen kezdesý ótkizgen kezde ordany jabdyqtaýǵa arnalǵan. Kilemniń ortasynda hannyń taǵy ispettes, ne bolmasa sultanǵa arnalǵan oryn belgilengen. Tuskilemdi áskerıler jıyny ótetin kıiz úı deýge keledi. О́z órnegimen erekshelenetin tuskilemde beınelengen arqalyqtyń ishki bederi butaǵyn jaıǵan aǵashqa uqsas keledi. Ol kóne tarıhqa tamyry tereń boılaǵan memlekettiń órkendep, gúldene beretindigin kórsetedi. Kilemniń joǵary jaǵynda kóshpeliler tarıhymen úndesetin ot, kún men aı túrinde beınelengen sary tústi jibekpen ádiptelgen quraqtar kóz tartady. Orta bóliginde saqshynyń jitiligin, memleket irgesiniń kúshi men beriktigin jáne bılik rámizi bolyp tabylatyn han naızasy nemese suńqardyń basyn beıneleıtin oıý-órnek sary tústi jibekpen kómkerilgen.
Professor Merýert Ábýseıitovanyń aıtýynsha, Anrı Morzeniń qazaq aqsúıekteriniń fotosýretterimen tolyqqan «Túrkistan» albomy qyzyǵýshylyq týǵyzady. Sýretterde ózi júzdesip, qonaqta bolǵan dala bıleýshileri kórsetilgen. «Osy kezde dala árqaısysynyń óz sultany bar úsh aımaqqa bólingen. Bermuhammed sultan – soltústikte, Jantórın sultan – Edil men Jaıyq arasyn, Súleımen Táýkın sultan Orynbor dalasyn bıledi dep jazady» A.Morze.
Kórmede kúni keshege deıin zertteýshiler úshin jabyq bolyp kelgen Qytaıdyń birinshi tarıhı mýzeıinen tabylǵan qazaq handarynyń genealogııasy, dıplomatııalyq jazbalary, onyń ishinde Abylaı han, Bolat han, Ýálı sultannyń jazbalary ǵalymdar úshin tyń taqyryptarǵa tunyp tur. Kúni búginge deıin osy mýzeıden ınstıtýt ǵalymdary 70 myńnan astam qujattyń kóshirmesin elge ákelgen.
Kórmege ishki Mońǵolııanyń tarıhı mýzeıinde saqtalǵan b.z.d. III ǵasyrdaǵy ǵun táńirqutynyń altyn táji, Fransııanyń Lývr mýzeıindegi Q.Iаsaýı kesenesine arnap jasalǵan Ámir Temirdiń esimi bar maıshamnyń fotosýreti, Iran «Mendjlıs» kitaphanasyndaǵy Ismaıl han, Shaıbanı, Qasym hanǵa qatysty tarıhı derekter jazylǵan kitaptardyń, basqa da qoljazba derekterdiń fotosýretteri men kóshirmeleri qoıyldy. Ulybrıtanııa, Shveısarııa, Italııa, Danııa, Shvesııa jáne Majarstandaǵy qorlardan alynǵan arhıvtik qujattar jáne mınıatıýralar, kartınalar, fotosýretter men buıymdar toptastyrylǵan vızýaldy artefaktiler men eksponattar qazaqtardyń Eýrazııanyń basqa da halyqtarymen tarıhı dıplomatııalyq baılanystaryn aıǵaqtaıdy.
ALMATY