DAǴDARYSTAN KEIINGI ÁLEM

III Astana ekonomıkalyq forýmy qarsańynda Bıylǵy jyldyń jahandyq eko­nomıkanyń qalpyna kelýi ba­ry­synda jaǵymdy alǵa jyljý jyly bolǵanyn kóptegen taldaý­lar kórsetip otyr. Biraq keıbir memleketterdiń daǵdarysqa qarsy qabyldaǵan birqatar sharalarynyń jaǵymsyz áseri jahandyq ekono­mı­kanyń daǵdarystan shyǵý bola­sha­ǵyn kúńgirttendirip otyr. Bul qandaı jaǵymsyz áserler? Solarǵa toqtala ketsek.

Damyǵan eko­nomıkalar aımaǵynda keıbir memleketterge defolt qaýpiniń tónýi, ekonomıkalyq belsen­di­lik­tiń kúsheıýi ornyna jumyssyz­dyq­tyń ósýi, jańa “qaýashaqtardyń” kóbeıýine ákelýi múmkin aqsha júıe­sinde artyq aqshany joıýdyń kóptiginen banktik nesıeleý júıe­siniń toqyraýy, joǵary qarqyn­men damýshy elderdiń tym kóp artyq mindet júktep alý táýekeli, ın­flıasııalyq qysymnyń kóte­rilýi, negizgi álemdik qor valıý­ta­sy­nyń turaqtylyǵyna aktıv ıele­riniń kúmáni, álemde kedeıshiliktiń ósýi pen ashyǵýshylardyń sany artýy bolyp otyr. Jaǵymsyz tendensııany durys túsinýdiń qajettiligi elderdiń ma­kro­ekonomıkalyq saıasatker­leri­niń ózara túsinistikte, birlik pen kelisimde bolýyn talap etedi. Sońǵy kezderi daǵdarystan keıingi órleý ortalyqtary jedel túr­de shyǵysqa qaraı oıysýda. Osylaısha qalyptasyp úlgergen rynogy bar elder men damýshy elder álemdik ekonomıkada óz eko­nomıkalyq salmaǵyn arttyra tú­sý­de. Bul kóptegen elderge jahan­dyq ekonomıkalyq júıeniń daǵ­da­rystan keıingi damý paradıgmasy men qalyptasyp qalǵan kózqaras­ta­ryn qaıta qaraýǵa týra keledi degen sóz. Qalyptasyp otyrǵan tenden­sııa sheńberinde elderdiń “úlken jıyrmalyǵy” tuǵyrnamasynda da­myǵan jáne damýshy elderdiń qy­zyǵýshylyqtarynyń tepe-teń bol­ǵandyǵy qajet. Bul elderdiń “úl­ken jıyrmalyǵy” tobynyń qa­byl­daǵan sheshiminiń joǵary tıim­diligine jáne dúnıejúzilik kólemde mýltıplıkatıvtilik tıimdilikke áke­letindigi daýsyz. Álemdik ún­qa­tysýǵa kirisken táýelsiz memle­ket­ter jańa týyndap kele jatqan kópqyrly álemniń turaqtylyq faktoryna negiz bolýy múmkin. Ústimizdegi jyldyń 1-2 shildesi kúni Astanada dástúrli III Astana ekonomıkalyq forýmy ótedi. Bul álemniń jetekshi ǵalymdaryn suhbattasý alańymen qamtamasyz etedi. Olardyń ishinde ekonomıka salasy boıynsha Nobel syıly­ǵynyń laýreattary men sarap­shy­lar, túrli elderdiń ekonomıkalyq mınıstrlikteriniń basshylary, Eýrazııa qurlyǵynyń iri trans­ult­tyq korporasııalarynyń mened­jer­leri, halyqaralyq saıasat jáne qar­jy ınstıtýttarynyń ókilderi bar. III Astana ekonomıkalyq fo­rýmy onyń árbir qatysýshysynyń daǵdarystan keıingi álem beınesin qalaı kóretindigi týraly pikirlerin ortaq bir júıege keltirip, álemdik ekonomıkanyń jahandyq máse­leleriniń “astanalyq konsensýsy” sheshimin qurýǵa múmkindik beredi. Búkil dúnıe júzi elderiniń úki­metteri daǵdarys kezinde ekono­mı­kalyq ósý kórsetkishin turaqtan­dy­rý maqsatymen shyǵyndaryn kó­beıtýge májbúr boldy. Keıbir damyǵan elderdegi buryn oryn alyp kórmegen jaǵdaı, atap aıt­saq, memlekettik qaryzdyń ósýi ja­handyq ekonomıkanyń qalpyna kelý múmkindigine kedergi keltire­tin úlken qaterge aınalyp otyr. Ol jekelegen elderdiń qaryz min­detkerligi boıynsha ınflıasııa men de­foltty jedeldetýi ábden múmkin. Daǵdarystan keıingi álem mem­le­ketterdiń osyǵan deıin ustanyp kelgen qaǵıdalar men “barly­ǵy­nyń ortaq jaqsy turmys súrýi jáne tutynýy úshin” degen qalyp­tas­qan tujyrymynan salyq tóleý­shilerdiń aqshasyn teń dárejede qoldaný rejimine aýystyrýyn ta­lap etip otyr. Salyq tóleýshi­ler­diń tólegen salyǵyn teń dárejede qoldaný degenimizge mynalar jata­dy: kiristiń ósýi jáne bıýdjet shy­ǵyndaryn reformalaýdyń sanaly saıasatyn júrgizý, daǵdarystan keıingi kezeńde memlekettik qaryz­dyń deńgeıin baqylaýda ustaý, QQS, tutynýǵa baılanysty sa­lyq­tardy, stasıonarlyq bazalyq salyqtardy nyǵaıta túsý. Damýshy elderdegi rentabeldi ınvestısııalyq jobalardyń tyǵyz ornalasýy jaǵdaıynda kapıtal damyǵan elderdiń rynogyna aýy­syp ketedi. Al damyǵan elder ry­no­gyna shynaıy ekonomıkalyq sektordan aýytqyǵan, táýekeli jo­ǵa­ry jáne qıyn qarjylyq qu­raldar quıylady. Kapıtaldyń damýshy elderden damyǵan elderdiń rynogyna aýy­sýy ınvestısııa senimdiliginiń jo­ǵarylaýyna ákelmeıdi. Kerisinshe, búkilálemdik júıeniń turaqsyz­dy­ǵyn kúsheıte túsedi, daǵdarys­tar­dyń udaıy paıda bolýyna, alǵy­sharttardyń týyndaýyna septesedi. Batys áleminiń álemdik qarjylyq qordy shyǵarýdaǵy monopolııasy men belgili bir eldiń ınvestı­sııa­lyq tartymdylyǵyna baılanysty baǵa beretin reıtıng agenttik­te­ri­niń monopolııasy joǵaryda atal­ǵan ınvestısııalyq úılesimsiz­dik­tiń basty sebepkeri bolyp otyr. Álemdik qarjylyq qor júıesine jáne reıtıng agenttikteriniń júıe­sine túbegeıli reforma júr­gizilmeı turyp ınvestısııalyq úılesimsizdik tóńireginde áńgime qozǵaý múmkin emes. О́ndiris ke­zeń­deriniń qalypqa kelý qarqynynyń báseńdigi men qarjylyq silkinis saldarlarynyń saqtalýy áserinen halyqtyń jumyspen qamtylý deńgeıi óris alyp kete almaı otyr. Daǵdarysqa deıingi jumyspen qam­tylý deńgeıin qaıtalaý, halyqty sol deńgeımen qamtamasyz etý úshin kóp jyldardyń júzi kerek. Álemdik ekonomıkanyń tolyqtaı saýyǵýynan keıin de damyǵan elderde joǵary jumyssyzdyq kórsetkishi uzaqqa sozylýda. Negizgi kúshti qarjylyq sektor jaǵdaıynyń qalypqa kelý tóńi­re­gine baǵyttaý qajet. О́ıtkeni kóp eńbekti qajet etetin salalar bank­tik nesıeleý júıesine táýekeldi bolady. Buryn halyqty jumyspen qamtamasyz etý deńgeıi joǵary bolyp sıpattalǵan ekonomıkanyń saýyǵýyna sol elderdiń bıýdjet­te­rin­de jumyssyzdardy qaıtadan oqy­tý jáne olardyń biliktilik­te­rin kóterýge ketetin shyǵyndardy jabatyn qosymsha salalary bolýy kerek. Eńbekaqy ıkemdiligin joǵa­rylatý maqsatynda oǵan jaǵdaı ja­saý jáne eńbek rynogynyń ıns­tıtýttyq júıesin jetildirý qajet. Álemdik ekonomıka dál qazir tehnologııalyq damýdyń uzyn-sonar damý júıesindegi “ınnova­sııa­lyq úzilis” satysynda toqtap tur. Uzaq merzimdi ekonomıkalyq ósýdi qaıta jandandyrý úshin damyǵan batys elderine jańa tehnologııalyq alǵa jyljý qajet. Innovasııalyq úzilis damýshy elderge damyǵan eldermen aradaǵy artta qalýshylyqty birshama qysqartýǵa múmkindik beredi. Qazirgi zamanǵy álem betpe-bet kelip otyrǵan birqatar máseleler­diń, atap aıtsaq, klımat ózgerisi, azyq-túlik jáne energetıkalyq daǵdarystyń sheshimin izdestirý barysynda adamzat kapıtaly men ınnovasııa damýy jolynda júıeli sharalar qoldaný qajet. Oǵan ult­tyq damý josparlaryndaǵy ǵylym men tehnologııa salasyndaǵy ın­ves­tısııa men yntalandyrý qural­daryn engizý kerek, sondaı-aq bastaýysh jáne orta bilim beretin mektepterde oqıtyndarǵa matema­tı­ka men ǵylymı pánderdiń oqy­tylý júıesin nyǵaıta túsý mindeti tur. Ǵylymı-tájirıbelik, tehnı­ka­lyq jáne ınjenerlik bilim alýdyń, onyń ishinde nanoteh­no­logııa jáne bıotehnologııa sekildi qazirgi zamanǵy salalarda sapa­ly bilim alý múmkindigin keńeıtý qajettigi týyndap otyr. Sondaı-aq joǵaryda atap ótken máseleniń taǵy bir sheshimi jeke sektor, aka­demııalyq jáne qarjylyq meke­meler arasynda baılanysty ke­ńeı­tip, ǵylymı zertteýlerdi kom­mersııalandyrý úshin materıaldyq yntalandyrýdy jáne tájirıbelik-qurastyrmalyq óńdeýlerdi kásip­kerdi kótermeleý jolymen qolǵa alý kerek. Azııanyń damýshy elderi men ótpeli ekonomıka kezeńinde turǵan elder álemdik ekonomıkany qul­dyraýdan alyp shyqqan negizgi lokomotıv bolyp otyrǵandyǵy jasyryn emes. Qarjyny jınaý men saqtaý, sondaı-aq ınvestı­sııanyń joǵary normasymen erekshelene otyryp, atalmysh elder daǵdarys kezeńinde bolashaq ósýdiń kepildigin qamtamasyz etedi. Halyqaralyq ınvestısııalar álemdik saýdany qarjylandyra­tyn kapıtal leginiń sońynan jú­redi. Iаǵnı, quldyraýdan shyqqan soń balans teńsizdiginiń ósý táýe­keli jańa ınvestısııalar tartyla­tyn shıkizattyq sektorda “qyzyp ketý” táýekelin týyndatýy múmkin. Álemdik qaýymdastyqtyń prý­de­nsıaldy normatıvterdi qataıta túsý qajettiligi jónindegi konsen­sýsy eshqandaı kúmán týdyr­maı­dy. Damyǵan elderdegi nesıeleýdiń azaıýy men joǵary qarqynmen da­mý­shy elderdegi “qyzyp ketý” táýekeli kapıtal qozǵalysynda geografııalyq balanstyń bolýy­nyń qajettiligin kórsetip otyr. Salalyq bólimderde shıkizattyq sektorda “qaýashaqtardyń” jına­lyp qalýynyń aldyn alý kerek bolady. Sońǵy onjyldyq transulttyq kásiporyndardyń óz bıznesin ótpeli ekonomıka jaǵdaıynda tur­ǵan ekonomıka men qalyptasýshy rynoktarǵa ornalastyrýda bas­qyn­shylyq saıasat júrgizý kezeńi bolǵandyǵy aqıqat. Al daǵdarys transulttyq kásiporyndardyń shetelderdi ınvestısııalaýdy jáne olardyń keńeıýin jalǵastyrý qabiletine kúmán týǵyzdy. Tikeleı sheteldik ınvestı­sııa­lardyń tartylý leginiń qysqarýy­nyń sebepterine toqtalsaq, onyń bastaýynda kiris pen paıdanyń qysqarýy, qarjy kózderine kirýge shekteý jatyr. Satý rynogyndaǵy múmkindikterdiń azaıýy, aǵymdaǵy jaǵdaıdyń odan ári quldyrap ketý táýekelin kútý de TShI-diń qys­qarýyna sebep bolyp otyr. Osy­laısha ekonomıkalyq ósý men ha­lyqty jumyspen qamtamasyz etý­de TShI-ge táýeldi damýshy elder­de az-kem qorqynysh ta joq emes. 2008 jylǵy azyq-túlik daǵda­rysy jáne sol jyly bastaý alǵan qarjy daǵdarysy damýshy elder­degi ashtyq pen ashqursaqtyq máse­lesiniń asqynyp ketýinde belgili bir ról oınady. Osynyń saldary­nan kedeıshilik sheginde ómir súrip otyrǵan adam sany 53 mln-ǵa óse­di, al 5 jyldan keıin kedeıshilik­tiń sheginde ómir súrýshilerdiń jalpy sany mıllıardqa jetip, 920 mln. adamdy quraýy múmkin. О́mir súrý deńgeıi óte tómen elderdegi kedeıshilik kórsetkishin tómendetý úshin damyǵan jáne damý­shy elderge ınfraqurylymǵa jáne áleýmettik salaǵa syrtqy qarjy quıylýdy qamtamasyz etý kerek. Sondaı-aq, memlekettik shy­ǵyndar men kórsetiletin qyz­met­tiń odan ári tıimdi bolýy úshin syrtqy kómek pen ishki refor­malardy tıisti túrde úılestirý de asa mańyzdy mindet bolyp ta­bylady. Sara ALPYSBAEVA, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor.