Erek kútim qalaıtyn eren aǵash

Jer betinde álemniń eki memleketinde ǵana ósetin eren aǵashyn kútimge alý, joıylyp ketý qaýpi týyndaǵan tabıǵattyń tamasha tartýyn saqtaýda, qamsyz bolmaý kerek. Poleogen kezeńinen saqtalyp kele jatqan, taram-taram tamyry mıllıon jyldardyń jylǵasyna jalǵasatyn tirshilik ıesi erekshe kútimdi qajet etedi.

Elimizde erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardy qorǵaýda, aǵash túrlerin saqtaýǵa da aıryqsha nazar aýdarylady. Sırek kezdecetin, endemıkalyq, dárilik, cándi ócimdikter túrlerin anyqtaý, jaı-kúıin baǵalaý, keń taraǵan ócimdikter dúnıecin zertteý júıeli júrgiziledi. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq degende «Sharyn memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń» aýmaǵynda jaıyla, uıysa ósken soǵdy ereni dep atalatyn shaǵan toǵaıyn aıtýǵa bolady. Ulttyq parkte tabıǵı-ǵylymı, tehnıkalyq-ekonomıkalyq zertteýdiń qorytyndysyna sáıkes, 900-den astam tamyrly ósimdik ósse, onyń ishinde sırek ushyrasatyn ári endemıkalyq sanatqa jatatyny – 56.

Ejelden ereksheligimen kózdi arbaıtyn kórikti shuratty qorǵaý isi budan alpys jyl buryn qolǵa alynǵan, soǵdy ereni toǵaıy erekshe qorǵalady. Shaǵan ereni 1981 jyly Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» endi. Eren aǵashy 25 metrge deıin bıiktep ósedi, butaqtarynyń tarmaqtalyp ósýiniń ózi 60 jylǵa deıin sozylady. Tamyry da qatty bolatyndyqtan, qalyń topyraqtyń sortań qabatyna tereńdeı boılap, jerasty sýyna deıin jetedi. 4-5 jyldyq kóshetiniń tamyry 1,5 metrge deıin tereńdeıdi. Jemis berýi 15 jyldan keıin ǵana júzege asyp, tamyzdyń sońyna ala ýyljyp pisedi.

Tamyrynan daryǵan nármen mıllıon jyldan beri jasap kele jatqan eren aǵashyn kútimge alý, alqabyn keńeıtý, tuqymynyń jetilýine kúsh salý qashanda mańyzdy. «Sharyn memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń» dırektory Gúlmıra Nysanbaeva jaqutqa balanatyn tabıǵat tartýyna erekshe kóńil bólinetinin jetkizdi. «Úkimettiń 2004 jylǵy 23 aqpandaǵy № 213 qaýlysyna sáıkes Almaty oblysynyń ekologııalyq, tarıhı, ǵylymı, estetıkalyq, rekreasııalyq qundylyǵy erekshe biregeı tabıǵı keshenderin saqtaý men qalpyna keltirý maqsatynda 127050 gektar alańdy qam­tıtyn ulttyq park quryldy. Munyń ishinde 5014 gektar aýmaq 60 jyldan beri erekshe qorǵaýǵa alynǵan. 1964 jyly Qazaq SSR Mınıstrler Keńesiniń № 447 qaýlysymen respýblıkalyq mańyzy bar tabıǵat eskertkishi, Poleogen dáýirinen kele jatqan soǵdy ereni ormanyn, ıaǵnı – Sharyn eren toǵaıyn saqtaý máselesi sheshildi. Soǵdy shaǵanynyń (Fraxinus sogdiana) bıo ártúrliligi eskerilip, 2018 jylǵy 25 shildede IýNESKO-nyń «Adam jáne bıosfera» koordınasııalyq keńesi sheshim shyǵardy. «Sharyn memlekettik ulttyq tabıǵı parki» de Halyqaralyq bıosferalyq rezervattar jelisine qosyldy», deıdi G.Nysanbaeva.

Bestóbe bókterinen Sharyn ózenin býyp, «Moınaq» sý elektr stansasy salynǵanda, eren toǵaıynyń ahýaly ekologterdi alańdatty. О́zen arnasynyń tómendep, sýynyń tartylýy, toǵaıdy sýarý júıesiniń tozýy keleńsizdik týǵyzdy. Saldarynan eren toǵaıynyń 1,5 gektardan asa aýmaǵyndaǵy aǵashtar qýrap ketti. Keıin tolǵaqty másele ońynan sheshildi. 2019 jyly Birikken ulttar uıymy damý baǵdarlamasynyń (BUUDB) qoldaýymen Energetıka mınıstrliginiń Ekologııalyq retteý jáne baqylaý komıtetiniń Almaty oblysy boıynsha ekologııa departamenti zertteý jumysyn júrgizdi. Sharyn eren toǵaıynyń ekologııalyq jaǵdaıy jáne antropogendik faktorlardyń áserin saralaý maqsatynda qurylǵan komıssııanyń jumysy jemissiz de emes. Zertteý barysynda «Ý.Qantaev atyndaǵy Moınaq SES» AQ basshylyǵymen kelissóz jasaldy. Sharyn ózeniniń sý kólemin 60 m3/s kóterýge sheshim qabyldandy. Respýblıkalyq mańyzǵa ıe tabıǵat eskertkishi – Sharyn eren toǵaıynda 139 gektar aýmaq maýsym aıynda 4 ret turaqty túrde sýarylady. Alaıda mundaǵy basty kiltıpan – kanaldardyń eskirýi. 2-3 terrasadaǵy eren jáne basqa da aǵashtardy sýarý jumystaryna sýaǵar kanaldyń bitelýi qolbaılaý bolyp otyr. О́ıtkeni sý keletin arnany tazalaý 30 jyldan beri júrgizilmegen. Parkke tıesili arnany tazalaý maqsatynda bıyl ámbebap tehnıka satyp alý josparlanǵan.

Jalpy, «Sharyn memlekettik ult­tyq tabıǵı parkiniń» 2023-2027 jyl­darǵa arnalǵan ǵylymı zertteý jumy­sy Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi, Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń maquldaýymen júzege asyrylady. «Byl­tyr eren aǵashyn zertteý baǵytynda aýmaqtyń geografııalyq-fızıkalyq jaǵdaıyn anyqtaý barysynda topyraq úl­gileri alyndy. Olar stırıldi arnaıy tigilgen qaptarǵa, tasymaldaý ydys­taryna (bıýksterge) salyndy. Qulaǵan aǵashtardan alynǵan kesindiler, ósip turǵan shaǵannan jınaqtalǵan 58 den­droúlgi Astanadaǵy S.Seıfýllın atyn­daǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıversıteti, Orman sharýashylyǵy ja­baıy tabıǵat jáne qorshaǵan orta fakýlteti, Orman resýrstary jáne orman sharýashylyǵy kafedrasynyń zerthanasynda zertteledi», degen G.Nuráliqyzy aýqymdy jumys nátıjesi jyl sońyna deıin anyqtalatynyn aıtady.

Ulttyq park ınspektorlarynyń kún­delikti qadaǵalaýy arqyly túrli aýrý nemese zııankesterdiń zaqymdaǵan oshaǵy tabylsa, birden qorǵaý sharalary júzege asyrylady. Mysaly, bıyl shegirtkege qarsy dárileý júrgizilgen.

S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agro­tehnıkalyq zertteý ýnıversıteti Orman sharýashylyǵy jabaıy tabıǵat jáne qorshaǵan orta fakýlteti Orman resýrstary jáne orman sharýashylyǵy kafedrasynyń qaýymdastyrylǵan professory Quralaı Mazarjanova shaǵan toǵaıyna zııan keltiretin zııankester, patogendik aýrýlar tirkelmegenin atap ótti. Zııankes jándikter zaqymdaǵan soǵdy shaǵany anyqtalǵanda, dereý aldyn alý nemese qarsy sharalar jasalatyndyqtan keńinen taralmaıdy. Bul da mekeme qyz­metkerleri, ormanshylardyń tynymsyz eńbeginiń nátıjesi ekenin aıtady ǵalym. «Mekemeniń Ǵylym bóliminde soǵdy shaǵanynyń tabıǵı jańarýyn anyqtaý barysynda monıtorıng júrgizilip otyrady Bul da qorǵaý sharalary desek bolady, eger tabıǵı jańarý bolyp, óskinder ártúrli sebepterden shyqpaı qalǵan jaǵdaıda oǵan qarsy sharalar da jasalady.

Aýa temperatýrasy shekten tys kóte­rilip, kenezeńdi keptirer aptapta toǵaı ishi qurǵap ketetin bolsa, mamyr, maýsym, shilde aılarynda qol kúshimen aıyna 3-4 márte sýarylady. О́ıtkeni soǵdy shaǵany ylǵal súıgish aǵash bolǵandyqtan, sýdy qajet etedi. Sý keletin kanaldardy tazartý kezinde eger qajet bolǵan jaǵ­daıda kesiletin aǵash bolsa, komıtet ruqsatymen júzege asyrylady», deıdi professor.

Quralaı Muqajanqyzy men Túr­kııanyń Ystanbul Jerahpasha ýnıver­sıteti orman fakýltetiniń professory Ýnal Akkemıktiń keńesshiligimen doktorant Áıgerim Nursultanova 2022-2024 jyldary soǵdy ereni toǵaıyna zertteý júrgizgen. «Zertteý kezinde Sharyn eren toǵaıynda ártúrli apattardan quraǵan, synǵan jáne jalpy ósip turǵan aǵashtardan dendroúlgiler klımattyń toǵaıǵa, ıaǵnı naqtyraq soǵdy shaǵanyna áserin anyqtaý barysynda jınaqtaldy. Soǵdy shaǵanynyń jyldyq saqınalaryna súıene otyryp, toǵaıdyń jalpy jasy, klımattyq oqıǵalardyń áseri jáne hronologııasyn zertteý jumystary qazirgi tańda jalǵasyp jatyr. Soǵdy shaǵany ylǵal súıgish aǵash bolsa da ystyqqa tózimdi, biraq qazirgi zertteý nátıjeleri boıynsha aǵashtarǵa ystyq aýa temperatýrasy qatty áser etip otyr. Jalpy, topyraq, sý jaǵdaıy qalypty», deıdi Q.Mazarjanova.

Tabıǵat tamashasy, enshimizge buıyrǵan jaqutty qasterleý, Sharyn ózeniniń ań­ǵaryn ajarlandyra ósken eren toǵaıdy saqtaý – paryz. О́ıtkeni eren – osy ólkede ǵana ósetin ózgeshe aǵash.