Qorshaǵan ortada joıylyp bara jatqan janýarlar men basqa da tirshilik ıeleriniń sany azaıyp ketpeýin qadaǵalaý qorǵap, saqtaý maqsatynda tıisti mekemeler, túrli uıymdar, kóptegen maman tize qosyp eńbek etip, júıeli jumys júrgizip keledi.
Dúnıejúzilik tabıǵat qorynyń (WWF) málimetinshe, ár saǵat saıyn jer betinen úsh janýar, kún saıyn flora men faýnanyń 70 túri joıylady eken. Tek keıingi 25 jylda jer betindegi bıoalýandylyq 3 ese qysqaryp, jalpy alǵanda, 34 myń janýar men ósimdik joıylyp ketý aldynda tur.
Osy rette Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń tóraǵasy Danııar Turǵambaevtan elimizdegi janýarlar dúnıesiniń qorǵalý barysyn surap bildik.
«Mınıstrlik tarapynan janýarlar dúnıesin qorǵaý, ósimin molaıtý, bıoalýantúrlilik saqtaýǵa qatysty nátıjeli jumys júrgizilip jatyr. Bıyldyń ózinde biraz sharýa atqaryldy. Birneshe jylǵy eńbek nátıjesin berdi. Mysaly, 23 qyrkúıekte jolbarystardy reıntrodýksııalaý baǵdarlamasy aıasynda Nıderlandtan «Ile-Balqash» rezervatyna amýr jolbarystary jetkizildi. Bul mańyzdy baǵdarlamanyń maqsaty – jolbarystardyń tarıhı mekeninde taralýyn qalpyna keltirý», deıdi ol.
Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń málimetinshe, el aýmaǵynda omyrtqaly janýarlardyń 835 túri mekendeıdi, onyń ishinde sútqorektilerdiń – 178 túri, qustardyń – 489 (olardyń 396-sy elimizde uıa salady, basqalary tek qystaýǵa ushyp keledi nemese kóktem men kúzde ushyp ketedi), baýyrymen jorǵalaýshylardyń – 49, qosmekendilerdiń – 12, balyqtardyń – 104, dóńgelek aýyzdylardyń 3 túri bar. Sonymen birge el aýmaǵynda omyrtqasyzdardyń shamamen 100 myń túri, onyń ishinde jándikterdiń 50 myń túri mekendeıdi. Omyrtqaly janýarlardyń 128 túri men túrsheleri, onyń ishinde balyqtardyń – 18, qosmekendilerdiń – 3, baýyrymen jorǵalaýshylardyń – 10, qustardyń – 57, sútqorektilerdiń 40 túri Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engizilgen.
«Taǵy bir jańalyq – Almatyda bıylǵy jyldyń 10-13 qyrkúıek aralyǵynda Bonn konvensııasy aıasynda jabaıy tabıǵatty qorǵaýǵa arnalǵan eki mańyzdy jıyn ótti. Birinshisinde buqar buǵysyna qatysty 2025-2032 jyldarǵa arnalǵan jumys jospary qaıta qaraldy. Sóıtip, buqar buǵysynyń popýlıasııasyn qorǵaý, qalpyna keltirý qolǵa alyndy. Ekinshi jıynda arqardyń (Ovis ammon) saqtalý barysy sóz boldy. Qatysýshy múddeli taraptar brakonerlikke qarsy kúres, arqarlardyń mıgrasııasyna áser etetin klımattyq ózgerister men ınfraqurylymnyń damýy sekildi máselelerdi talqylady», deıdi mınıstrliktiń ókili.
Biraz ýaqyt buryn Gollıvýdtyń áıgili akteri Leonardo Dı Kaprıo elimizdiń jer betinen joıylyp bara jatqan kıik janýaryn jaqsy saqtap otyrǵanyn aıtyp, arnaıy quttyqtady.
«Bir kezderi 2005 jyly 48 000-ǵa ǵana bolǵan qazirgi tańda (kıikter) tabıǵatta 1,9 mıllıonǵa deıin ósti. Bul Qazaqstandaǵy aqbóken sanynyń keremet saqtalǵanyn bildiredi. Brakonerlikke qarsy bastamalarǵa, quqyq qorǵaý organdaryna, qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardy qurýǵa qomaqty qarjy bólgen Qazaqstan Úkimetin quttyqtaımyz. Olardyń tabıǵatty qorǵaý uıymdary, ýnıversıtetteri men ǵalymdary birlesken kúsh-jigerge negizdelgen tabıǵatty qorǵaý salasyndaǵy shynaıy tabystyń tamasha úlgisin kórsetip otyr», dep jazdy Dı Kaprıo. Aıta ketelik, belgili óner sheberi qorshaǵan ortany qorǵaý maqsatymen 1998 jyly Dı Kaprıo «Leonardo DiCaprio Foundation» atty óz qoryn qurǵan. Búginde uıym 40 elde jumys isteıdi.
62 mıllıon aýdıtorııasy bar áıgili óner juldyzynyń bul quttyqtaýy qoǵamda qyzý talqylandy. Kıikterdiń taǵdyryna álemdik qoǵamdastyqtyń nazaryn burdy. Bıyl 10 aqpannan bastap kıik aýlaý toqtatyldy. Alaıda kúz aılarynda qaıta jalǵasýy múmkin degen de sybys bar.
Jalpy, janýarlar dúnıesin qalpyna keltirýde Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi qolǵa alyp, atqaryp jatqan jumys jeterlik. Turan jolbarysy, buqar buǵysymen qatar, qazaq topyraǵyna jabaıy jylqylar qaıta oraldy. Esterińizde bolsa, bıyl 5 maýsymda «Altyn dala» qoryǵyna Prjevalskıı jylqysy atalyp kelgen 8 bas kerqulan (kertaǵy) jetkizildi. Alda taǵy 40 bas kerqulandy tarıhı otanyna ákelý kózdelip otyr.
«El aýmaǵynda janýarlar dúnıesin qorǵaýdy oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń memlekettik ınspektorlary, «Ohotzooprom» RMQK mamandandyrylǵan uıymdarynyń ınspektorlary, quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri qarasa, ańshylyq alqaptardyń rezervtik qor aýmaǵynda kúzetti jergilikti atqarýshy organdar qadaǵalaıdy», deıdi «Ohotzooprom» RMQK qyzmetkerleri.
Qoryta aıtqanda, «Ysqyryp atqan kıiktiń obaly joq» degen ataly sóz bar. Halqymyzdyń bıik parasatyn kórsetetin qanatty qaǵıda. Adam kıikti buryn qajettilikten aýlady. Sonda da «ysqyryp at» deıdi. Kıik qapyda ketpesin dep, oǵan da bir múmkindik beriledi. Áıtpese, obal bolady deıdi dala zańy. Janýarlarǵa qatysty mundaı tálim-tárbıe udaıy jadymyzda júrgeni jón.