Ǵylymnyń ýaqyt talabyna saı damýyna keń jol ashatyn tulǵalar – ǵalymdar men ustazdar. Osy eki salany qatar alyp, tutas ǵumyryn urpaq tárbıeleýge, aǵartýshylyqqa arnaǵandar az emes. Solardyń biregeıi, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professorlary – Ábdimájıt Saıpov pen Qadısha Shalǵynbaeva.
Búginde 45 jyldan asa sanaly ǵumyryn bilim men ǵylym salasyna arnaǵan qos ǵalymnyń ómir joly – jastarǵa úlgi. Alǵash olar bir-birimen qazirgi Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde oqyp júrgende tanysty. Keıin kóńil jarastyryp, shańyraq kóterdi. Shákirt tárbıelep, el qurmetine bólengen ónegeli otbasyna aınaldy.
Ábdimájıt Amanjoluly – mektep bitirgennen keıin joǵary oqý ornyna birden túse alǵan joq. Bir jylǵa jýyq Jambyl qalasyndaǵy №28 segiz jyldyq mektepte aǵa pıoner vojatyı bolyp istedi. Sóıtip, pedagogıkanyń álippesin teorııa júzinde meńgergen jas túlek baǵyn taǵy bir márte synap kórmekke Almatyny betke aldy.
«Áke jolyn qýyp, Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynyń jaratylystaný-geografııa fakýltetine oqýǵa tústim. Sol oqý ornynda ómirlik serigim Qadıshany jolyqtyrdym. Stýdenttik jyldar qyzyqqa toly edi. Jataqhanadaǵy stýdentter keńesiniń tóraǵasy, odan keıin fakýltettegi komsomol uıymynyń hatshysy boldym. Qoǵamdyq ómirge belsene aralasyp, uıymdastyrý isinde mol tájirıbe jınadym», deıdi ǵalym.
Osylaısha, Geografııa jáne bıologııa mamandyǵy boıynsha ınstıtýtty támamdaǵan jas maman eńbek jolyn Almatydan bastady. Almaty demekshi, ol aǵaıyndarynyń arasynan alǵash bolyp bas qalaǵa taban iliktirgennen soń, ózinen keıingi ini-qaryndastarynyń arqasúıerine aınaldy. Baýyrlarynyń bilim alyp, bilikti maman bolýyna baryn saldy. Sol jyly atalǵan oqý ornynyń botanıka kafedrasyna oqý sheberi bolyp jumysqa qabyldandy. Stýdent kezinen ǵylymı konferensııalarǵa qatysyp, baıandama jasap, izdenimpazdyǵymen tanylǵanynyń septigi tıdi. Odan soń pedagogıkalyq ınstıtýttyń Ekonomıkalyq geografııa kafedrasyna aǵa laborant qyzmetine qabyldanyp, keıin pedagogıka mamandyǵy boıynsha aspırantýraǵa tústi.
Ǵylymmen aınalysý – shydamdylyqty, qajyr-qaıratty, úzdiksiz izdenýdi talap etetini anyq. Bizdiń keıipkerimiz mundaı qıyndyqtan esh qoryqqan emes. 1991 jyly «Oqýshylardyń ekonomıkalyq bilimi. 8-9 synyptarda ekonomıkalyq jáne ádistemelik geografııany oqytý mysalynda» atty kandıdattyq dıssertasııasyn tabysty qorǵap, fızıkalyq geografııa kafedrasynyń aǵa oqytýshysy boldy. Árıne, bul – onyń ǵylym jolyndaǵy alǵashqy kezeńi ǵana.
Hakim Abaı atamyzdyń: «Teginde adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozady. Odan basqa nárselermen ozdym ǵoı deýdiń bári de – aqymaqshylyq», dep aıtqany beker emes. Aqynnyń qara sózindegi osy ustanymyn úlgi etken ǵalym 2001 jyly «Týrızm menedjerlerin daıarlaýdyń ǵylymı-pedagogıkalyq negizderi» atty doktorlyq dıssertasııasyn qorǵap, odan keıin Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń pedagogıka ǵylymynyń kandıdaty jáne doktory ǵylymı dárejesin berý boıynsha dıssertasııalyq keńestiń ǵalym hatshysy qyzmetin atqardy. 2009 jyly elordaǵa aýysyp, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde jaratylystaný ǵylymdary fakýltetindegi fızıkalyq jáne ekonomıkalyq geografııa kafedrasynyń meńgerýshisi boldy. Qazir osynda professor.
Aıtýly ǵalymnyń ǵylymı jáne oqý-ádistemelik quraldary elimizdegi joǵary oqý oryndarynda keńinen qoldanylady. Ásirese otandyq týrızm mamandaryn ǵylymı negizde daıarlaý baǵytynda jazylǵan «Qazaqstan týrızminiń teorııasy men praktıkasy», «Týrızm menedjerlerin daıarlaýdyń ǵylymı-pedagogıkalyq negizderi», «Týrızm pedagogıkasyna kirispe» atty eńbekterinde tyńnan túren saldy. Sondaı-aq mekteptegi 10-11 synyp oqýshylaryna arnalǵan geografııa oqýlyǵy, 9-synyp oqýshylaryna arnalǵan geografııa oqýlyǵynyń birinshi, ekinshi bólimin jazdy. Sonymen qatar birqatar oblystyń áleýmettik-ekonomıkalyq damý geografııasyn zerttedi.
Búginge deıin Á.Amanjolulynyń 240-tan asa ǵylymı eńbegi jaryq kórgen, sonyń ishinde úsh maqala «Scopus» derekter bazasyna engizilgen jýrnalda jarııalanǵan. Al Bilim jáne ǵylym salasyndaǵy sapany qamtamasyz etý komıteti usynǵan jýrnaldarda – 70, shetelde ótken ǵylymı konferensııalar jınaǵy men jýrnaldarda 60-tan asa eńbegi basylǵan. Sondaı-aq ǵalymnyń jetekshiligimen pedagogıka salasy boıynsha 8 ǵylym kandıdaty, 2 ǵylym doktory, geografııa salasy boıynsha 1 PhD jáne 30-dan asa ǵylym magıstri daıarlandy.
Otbasy men ǵylymdy tamasha sabaqtastyrǵan Ábdimájıt Saıpovtyń jan jary Qadısha Shalǵynbaeva da – pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor. Qazaqstan pedagogıka ǵylymdary akademııasynyń tolyq múshesi. Ult pedagogıkasyndaǵy eńbek tárbıesin zerttegen bilikti ǵalym Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynyń jaratylystaný fakýltetindegi Hımııa jáne bıologııa páni muǵalimi mamandyǵyn úzdik bitirgennen soń, osy joǵary oqý ornynyń alǵashqyda adam anatomııasy jáne fızıologııasy kafedrasynda, keıin pedagogıka kafedrasynda oqytýshylyq qyzmetin atqardy.
Qadısha Qadyrqyzy 1992 jyly Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń professory Saqypjamal Asqarqyzynyń ǵylymı jetekshiligimen «Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń pedagogıkalyq oı-pikirleri» atty kandıdattyq dıssertasııasyn sátti qorǵady. 2006 jyly pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor S.Uzaqbaevanyń ǵylymı keńesshiligimen «Qazaq halyq pedagogıkasyndaǵy eńbek tárbıesi» atty doktorlyq eńbegin qorǵap, bolashaq urpaqty eńbek tárbıesine baýlý máselesin ǵylymı aınalymǵa engizdi.
Sondaı-aq ol halqymyzdyń áleýmettik, rýhanı-mádenı qundylyqtaryn saqtap, jastardyń eńbek etýge belsendilik qasıetin, dástúrli eńbek úderisin meńgertýdegi turaqty daǵdylaryn, shyǵarmashylyǵyn qalyptastyratyn ǵylymı-ádistemelik keshen daıarlap, tájirıbege engizdi. Munda qazaqtyń ulttyq qundylyǵy men áleýmettik-ekonomıkalyq ereksheligin eskerip, halyqtyń eńbek salt-dástúrlerine súıený arqyly qoǵam aldynda óziniń derbestigi men jaýapkershiligin sezinetin, qoǵamdyq sana-sezimi oıanǵan, parasaty men ar-ojdany bıik, naryq jaǵdaıynda básekelestikpen eńbek ete biletin, óziniń tańdaǵan mamandyǵyna degen bilimin kórsete biletin azamat tárbıeleý qamtylǵan.
Pedagogıka salasynda ónimdi eńbek etip júrgen ǵalymnyń 300-ge jýyq ǵylymı-ádistemelik eńbegi bar. Sonyń ishinde 3 monografııa, 4 oqýlyq, 20 oqý quraly, kóptegen oqý-ádistemelik quraly men maqalalary ǵylymı jýrnaldarda jarııalanǵan. Sonymen qatar ǵalym 1 pedagogıka ǵylymynyń kandıdatyn, 9 PhD, 30-dan astam magıstr daıarlaǵan. Ásirese Qadısha Qadyrqyzynyń ǵylymı jetekshisi, professor S.Uzaqbaevamen birigip shyǵarǵan «Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń pedagogıkalyq kózqarastary» atty oqý quralyn erekshe aıtýǵa bolady. Bul eńbekte S.Toraıǵyrovtyń pedagogıkalyq baı murasy men ony is júzinde paıdalaný deńgeıi arasyndaǵy qaıshylyqqa sıpattama beriledi. Sonymen qatar aǵartýshynyń jeke basynyń qalyptasýyna yqpal etken áleýmettik jaǵdaılar qarastyrylǵan. Aqynnyń pedagogıkalyq ıdeıalaryn qoǵam damýynyń qazirgi kezeńinde jastardy adamgershilikke tárbıeleýde paıdalanýdyń joly aıqyndalǵan.
Sondaı-aq Q.Shalǵynbaeva «Jańa gýmanıtarlyq bilim, 100 jańa oqýlyq» jobasy aıasynda aýdarylǵan D.Maıerstiń «Áleýmettik psıhologııa» oqýlyǵynyń ǵylymı redaktory bolýymen birge 8-taraýdy tolyǵymen aýdardy. Búginde ǵalym bolashaq áleýmettik pedagogter men ózin-ózi taný muǵalimderin, pedagogıka jáne psıhologııa mamandyqtary boıynsha joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi mamandardy kásibı daıarlaý máselelerin zertteýde eleýli eńbek etip júr.
Bir sózben aıtqanda, el úshin atqarǵan qyzmettiń eleýsiz qalmaıtyny zańdylyq. Demek, Ábdimájıt Saıpov pen Qadısha Shalǵynbaeva sekildi qos ǵalymnyń otbasy men mádenıet qundylyǵyn ushtastyrýy kópshilikke ónege bolary sózsiz.
Rýslan QARATABANOV,
Y.Altynsarın atyndaǵy Bilim akademııasynyń vıse-prezıdenti, PhD