Álem tájirıbesindegi azamattyq qoǵam

Azamattyq qoǵam usta­nym­­dary demokratııalyq ıns­tıtýttardy nyǵaıtýda, adam qu­qyqtaryn qamtamasyz etý­de, memlekettiń turaqty da­mýynda sheshýshi ról atqa­ra­dy. Azamattyq qoǵam qu­ra­mynda halyq múddesin bil­diretin jáne qorǵaıtyn úkimettik emes uıymdar (ÚEU), kásiptik birlestikter, ká­sipodaqtar, dinı toptar, quqyq qorǵaý bastamalary, ekologııalyq qozǵalystar bar. Olar memlekettik bılik júıesine táýeldi emes, degenmen bılikpen birlesip eldiń áleýmettik, mádenı, saıası ári ekonomıkalyq úderisterine áser etedi. Bul – azamattardyń múddelerin bildirý; áleýmettik qoldaý jáne kómek kórsetý; Úkimet qyzmetin qadaǵalaý; qoǵam ómiriniń ár salasynda saýat­tylyqty qamtamasyz etý; adam quqyǵyn qorǵaý; aza­mattardy jumyldyrý jáne qoǵamdyq bastamalardy qa­lyptastyrý; demo­kra­tııa­lyq ınstıtýttar jú­ıe­sin damytý; tabıǵatty qor­­ǵaý jáne ornyqty damý jú­ıesi.

Ár eldegi azamattyq qoǵam­nyń damý tájirıbesi onyń turaqtylyqty, áleýmettik ádiletti jáne demokratı­ıa­ny qamtamasyz etýdegi she­shýshi rólin kórsetedi, áleý­mettik úderis pen quqyq qorǵaý qyzmetine yqpal etedi. Ekonomıkalyq, saıası, áleýmettik turaqtylyq damý úrdisindegi birqatar mem­lekettiń azamattyq qoǵa­my halyqtyń ál-aýqatyn jaq­sartý, bilim deńgeıin kóterý, jumyssyzdyq kórset­kishin tómendetý jáne taǵy da basqa máselelerdi sheshýde úlken úles qosady.

CIVICUS (civicus.org) halyq­aralyq uıymy álem boıyn­sha azamattyq qoǵam jaǵdaıyna monıtorıng júrgizip otyrady. Uıym aqpa­ratyna súıensek, álem­dik tájirıbede AQSh, Skan­dınavııa elderi, Batys Eýro­pa memleketteri – azamat­tyq máselelerdi sheshýde kóshbas­shylyq oryndarda.

AQSh-ta azamattyq qu­qyqtardy qorǵaý, eko­logııalyq qozǵalystar, dinı uıymdar mindetteri áleý­mettik, quqyqtyq, máde­nı, ishki saıasat, makroeko­no­mıkalyq máselelerdi jeńil­detedi:

Azamattyq quqyqtar­dy qorǵaý. Máselen, Ame­rı­kalyq azamattyq erkin­dik­ter odaǵy (American Civil Liberties Union) AQSh azamattarynyń áleýmettik-quqyqtyq, bilim berý jáne mádenıet salalaryndaǵy quqyq­taryn qorǵaıdy, al Afro-amerıkalyq azamattar damytý qaýymdastyǵy (National Association for the Advancement of Colored People) násildik qysym­shyl­dyqty joıýǵa atsalysady. Ekologııalyq qozǵa­lys­tar. Qorshaǵan ortany qorǵaý, klımattyń ózgerýine qarsy kúres, ornyqty damý máselelerin sheshý áreketteri men munaı salasyndaǵy kompanııalardy qadaǵalaıdy. Greenpeace, Sierra Club jáne ózge de ekologııalyq uıym­dar kóbine parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn azaıtý sııaqty AQSh-tyń eko­logııalyq saıasatyndaǵy negiz­gi ózgeristerdiń qozǵaýshy kúshine jatady. Dinı uıymdar. Bul uıymdardyń qaıyrymdylyq, eriktiler jáne áleýmettik qoldaý sııaqty áleýmettik úderisterge áserin baǵalamaý múmkin emes. Shirkeýler men ózge de dinı mekemeler qoǵamdyq ómirde, ásirese aımaqtyq deńgeıde mańyzdy ról atqarady.

Endi Skandınavııa elde­rinde mynandaı ustyn­dar bar:

Áleýmettik ál-aýqat jáne ádilet. Azamattyq uıym­dar áleýmettik ádiletti qam­tamasyz etýde, halyqtyń osal toptaryn qoldaýda jáne ómir súrý deńgeıin jaqsartý baǵdarlamalaryn júzege asyrýda mańyzdy ról atqarady; Ekologııalyq jáne or­nyq­ty damý qozǵalystary. Azamattyq uıymdardyń memleketpen birigýi nátıjesinde Skandınavııa – jańartylǵan energııa kózderi men klımat­tyń ózgerýi boıynsha kósh­basshy. Genderlik teńdik pen áıelder quqyǵy. Bul el genderlik teńdik jóninen álemde aldyńǵy qatarda tur. Mysaly, Islandııada áıel depýtattar shamamen 48%-dy, al Shvesııada shamamen 46%-dy quraıdy. Sonymen qatar ekonomıkalyq táýel­sizdik, dekrettik demalys, áleýmettik saıasat boıynsha áıelder qaýymynyń múd­deleri qarastyrylady.

Al Eýropa elderindegi aza­mattyq qoǵam myna sala­larǵa nazar aýdarady:

Qoǵamdyq qozǵalystar. Mysaly, femınızm qozǵa­lysy áıelder teńdigin bar­lyq salada saqtalýyn talap etýi nátıjesinde ju­myssyzdyq pen jalaqy teńsiz­digi máseleleri ashyq qarastyrylyp otyr. Ká­sipodaqtar jumys­shy­lar­dyń quqyǵyn qorǵaýy barysynda birqatar áleýmettik, ekonomıkalyq taqyryp tóńireginde ishki saıa­sı sheshim­der qabyldanady. Adam quqyqtaryn qorǵaý uıymdary. Human Rights Watch, Amnesty International uıymdary tek Eýropa memleketteri ishin­de ǵana emes, shetelderde de óz mindetterin atqa­rady. Álemdik deńgeıde bos­qyndar men mıgrant­tar qu­qyqtarynyń qarastyryl­ýy­men jahandyq deńgeıdegi quqyqtyq normalar jandanyp jatyr. Ekologııalyq bastamalar. Friends of the Earth jáne Extinction Rebellion uıymdary resmı bılik júıesimen birigip ekojúıeni saqtaý sharalaryn iske asyrýynyń nátıjesinde óndiris keshenderinen at­mos­feraǵa zalaldy zattar­dy shy­ǵarý aýqymynyń tómen­deýine septigin tıgizdi.

Qoryta kelgende, álemdik tájirıbe kórsetkendeı, aza­mattyq qoǵamnyń damýy árbir eldegi saıası jáne áleý­mettik jaǵdaılarmen tyǵyz baılanysty. Damyǵan demokratııalarda azamattyq qoǵam saıasat pen qoǵamdyq ómirge belsendi áser etedi.

 

Indıra KÚNTÝOVA,

Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshy-menedjeri