Álemdik danalyqta bir adamnyń ómirin qutqarý búkil adamzattyń ómirin qutqarýmen teń ekeni aıtylady. Bireýdi qaýip-qaterden aman alyp qalý barysynda qutqarýshy óz ómirin táýekelge tigedi. Sondyqtan mundaı qaýipti mamandyq tańdaıtyndar jasynan boıyna janashyrlyq pen jankeshtilik qasıet jınaıdy.
Mamandyqqa adaldyqtyń úlgisi
Adam ómirin qutqarýdyń negizi baǵyttary qar kóshkini, sý tasqyny, orman órti, janartaýdyń qaınaýy, jer silkinisi, naızaǵaı túsý, qatty daýyl soǵý sekildi tabıǵı, tehnogendi sıpattaǵy tótenshe jaǵdaılar aıasynda toǵysady. Basqasyn aıtpaǵanda, bul rette bıyl kóktemde elimizde bolǵan alapat sý tasqyny kezinde qutqarýshy mamandar qanshama adamnyń ómirin aman saqtap qalǵanyn aıryqsha atap ótýge turarlyq.
Sondaı erjúrek qutqarýshynyń biri – Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligine qarasty «Qazavıaqutqarý» AQ-nyń qutqarýshy-ushqyshy, áýe kemesiniń komandıri Ashat Ábdikárimov. Maman qyzmet babynda kásipqoılyq pen batyldyqtyń eren úlgisin kórsetip keledi. Ol 4 myń metr bıiktikte, ıaǵnı taýly jerlerde qıyndyqty erkin eńserip, ózine júktelgen eń kúrdeli mindetterdi múltiksiz atqaryp shyqty.
A.Ábdikárimov qyzmetin 2008 jyly ekinshi dárejeli ushqysh bolyp bastap, jeti túrli áýe kemesin ıgerdi. Jalpy ushý ýaqyty 3 900 saǵatty quraıdy. Azamattyq avıasııa salasynda jumys istegen jyldary joǵary bilikti maman bolyp qana qoımaı, tájirıbeli tálimger kóptegen áýe kemeleriniń komandırlerin daıarlady. Bıylǵy Qostanaı oblysynda bolǵan sý tasqyny kezinde qaýipti aımaqta qalǵan júkti analardy qutqardy. Jaqynda Qaraǵandy, Pavlodar óńirinde tutanǵan órtti sóndirýge de qatysyp, eldi mekenderdi órtten qorǵaýǵa kómektesti. «Evrokopter» áýe kemesindegi avıator qutqarý operasııalarynda órtti sóndirýge arnaıy «Bambi Bucket» sý tógetin qurylǵyny belsendi paıdalanady. Bul ásirese qoljetimdi emes jerlerdegi órtti tıimdi túrde basýǵa múmkindik beredi.
«Árbir mıssııa – tek jumys emes, adamdardyń ómirine jaýap berý», deıdi A.Ábdikárimov. Onyń mamandyqqa adaldyǵy men kásiptik sheberligi avıasııa men qutqarý mansabyn armandaıtyn keıingi býyn ókilderine úlgi.
Akvalangshi men alpınıst
Qaýip-qater lokasııa tańdamaıdy. Aspanda da, jerde de júz paıyz qaýipsiz eshteńe joq, jazataıym oqıǵa jar astynda. Sonyń biri – sý. Ásirese jazǵy shomylý kezinde oqys oqıǵalar kóp tirkeledi. Ondaıda eń aldymen, sýdaǵy qutqarýshylarǵa júginemiz. Tipti jazym bolǵan adamnyń máıitin tabý da ońaı sharýa emes. Osy rette sý astyndaǵy jumystyń syryn Shyǵys Qazaqstan oblysy TJD Jedel-qutqarý jasaǵynyń 1-sanatty qutqarýshysy Andreı Veberden surap bildik. Tótenshe jaǵdaı qyzmetinde 14 jyl jumys isteıtin Andreı júzden astam apattyq-qutqarý jumysyna qatysyp, 20-ǵa jýyq azamattyń ómirin saqtap qalypty.
«Jumys ońaı emes, biraq qyzyqty. Bizdiń mamandar arnaıy irikteýden ótedi. Qaýipsizdik maqsatynda árqashan komandamen jumys isteımiz, quramda eń keminde úsh adam bolýy kerek – bireýi qurlyqta, ekeýi sý astynda. Qurlyqtaǵy adam sý astyndaǵy qutqarýshyǵa otteginiń berilýin kórsetetin manometrdi, sýdyń tereńdigin baqylaıdy. Olar bir-birimen ym arqyly, únemi baılanysta bolady. Mysaly, joǵary kóterilgen saýsaq «kóterilemiz» degendi, al judyryq qaýipti bildiredi. Keıde kabel qoldanylady: eger súńgýirdiń kabeli qurlyqta úsh ret tartylsa, onda onyń sý betine shyǵatyn ýaqyty keldi degen sóz», deıdi A.Veber.
Sý astynda qaýipsiz jumys isteý maqsatynda súńgýirler arnaıy qural-jabdyqpen qamtylady. Olardyń arnaıy kıim úlgileri bar. Súńgý aldynda barlyq jabdyq jiti tekserýden ótkiziledi. Bul isti ádette eshkimge senip tapsyrmaıdy, ózderi atqarady.
«Qutqarýshylardyń kıimderi ártúrli bolady. Biz qurǵaq, sondaı-aq dymqyl kıimdermen jumys isteımiz. Dymqyl kıim jylýdy jaqsy saqtaıdy. Ol neǵurlym qalyń bolsa, soǵurlym jyly. Al sý ótkizbeıtin kıim qolaısyzdaý. Sýyq sýda qatyp qalmas úshin ishinen sýyq ótkizbeıtin kıim kıiledi. Súńgýir qutqarýshylardyń dene kúshi ǵana emes, rýhy da myqty bolýy kerek», deıdi ol.
Janat Kamerdenov – óz ómirin eń qıyn jaǵdaıda qalǵan adamdardy qutqarýǵa arnaǵan astanalyq alpınıst-qutqarýshy. Jedel-qutqarý jasaǵynda jumys isteıtin Janat apatty jaǵdaılar barysynda qaýip-qatermen qatar, psıhologııalyq turaqtylyqty qajet etetin qıyndyqqa betpe-bet keledi. Ol ásirese, taýly jerlerdegi týrısterdi qutqarýda, qaladaǵy bıik ǵımarattarda bolatyn oqys oqıǵalarda árqashan aldyńǵy shepte júredi.
«Janattyń kásibı sheberligi men jankeshtiligi kóptegen qutqarý operasııasynda synnan ótken. Kúndelikti ómirde ol óziniń baı tájirıbesin basqalarǵa da úıretip, qutqarýshylardyń jańa býynyn tárbıeleýge úles qosyp júr», deıdi Astana qalasy TJD-de birge isteıtin áriptesteri.
«Tórtaıaqty qutqarýshy»
Adam ómirin qutqarýda tehnologııa men mamandarmen qatar ıisshil ıtterdiń de orny erekshe. Jeti qazynanyń biri sanalatyn ıt – adamnyń serigi ǵana emes, qyzmet babyndaǵy kómekshisi. Ittiń ıis sezý, estý qabileti adamǵa qaraǵanda on myń ese joǵary eken. Búginde Astana qalasy polısııa departamentiniń Kınologııalyq ortalyǵynda ondaı qabileti joǵary, qutqarý jumysyna paıdaly 50-den astam qyzmettik ıt bar. Kınologııa – ıt ósirý týraly ǵylym. Qazaqy túsinikpen aıtqanda, ıtbegi deýge de bolady.
«Kınologııa – polısııanyń eń qyzyqty qyzmetteriniń biri. Kólik polısııasynyń kınologteri ózderiniń tórtaıaqty serikterimen kúndelikti elimizdiń áýe, temirjol kóliginiń mańyzdy strategııalyq joldarynda qoǵamdyq qaýipsizdikti qorǵaý is-qımylyna qatysady. Sondaı-aq tótenshe jaǵdaı bolǵan kezderde ıisshil ıtterdiń qutqarý jumysynda da kómegi zor», deıdi kınolog mamandar.
Kınologııalyq ortalyǵy bastyǵynyń orynbasary, polısııa maıory Raýan Dáýletovtiń aıtýynsha, ortalyqtaǵy ıtter iz kesý, esirtki, jarylǵysh zattar, qarýdy izdeý baǵytynda kómek kórsetedi.
«Jedel qutqarý jasaqtarynyń qutqarýshy ıtteri izdestirý aımaǵyna barǵanda naqty maqsatyn bilýge tıis. Zardap shekken adamdy tapqanda, kınologke úrý arqyly belgi beredi. Kóp jaǵdaıda zardap shegýshiniń izin taba almaǵan kezde estý qabiletin iske qosady. Ondaı sátterde qutqarýshy ıtterdiń kómegi aýadaı qajet», deıdi TJD Jedel-qutqarý jasaǵy kınologııa tobynyń bas qutqarýshy-kınologi Qanat Turǵanbaı.
Qanat joǵary bilimdi zańger. Semeı qalasyndaǵy 5511 áskerı bólimde júrip, kınologııaǵa mashyqtanǵan. 16 jyldyq tájirıbesi bar kásibı maman golden-retrıver, nemis ovcharkasy, belgııalyq ovcharka tuqymdas 4 ıtti apattyq-qutqarý isine daıyndaǵan. «Qutqarýshy ıtter tek sóıleı almaıtyny bolmasa, barlyǵyn da uǵady. Biz olardy erkeletip «tórtaıaqty perishteler» deımiz», deıdi kınolog maman.
Qurmetke laıyq qyzmet
Qoǵam qaýipsizdigin kóziniń qarashyǵyndaı qorǵaıtyn qutqarý qyzmeti san salaly. Elimizdegi taǵy bir bedeldi qutqarý bólimi – Kásibı áskerılendirilgen apattyq-qutqarý qyzmetteriniń respýblıkalyq ortalyq shtaby. Atap óterligi, bul shtabtyń tarıhy 1932 jyldan bastalady, ol – elimizdiń alǵashqy áskerılendirilgen apattyq-qutqarý qyzmetteriniń quqyqtyq mırasqory.
«Shtabtyń negizgi baǵyty – óndiristik nysandardaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etý. Iаǵnı qyzmet taý-ken qutqarý, atqylamaǵa qarsy, gazdan qutqarýǵa qatysty profılaktıkalyq jumystarǵa, sondaı-aq órtti sóndirýge, alǵashqy medısınalyq kómek kórsetýge baǵyttalǵan. Shtabta qazir 3 800-den astam joǵary bilikti maman, 11 fılıal jumys isteıdi. Kásiporyn teńgeriminde 650 birlik mamandandyrylǵan apattyq-qutqarý kóligi, 7 myń birlik qajetti qural-jabdyq bar. Tek 1991 jyldan bastap 400-ge jýyq apattyq-qutqarý jumysyna qatysyp, 432 adam qutqaryldy, apat ornynan kóshirilgender sany – 1 702 adam», deıdi shtab qyzmetkeri.
Qoryta aıtqanda, adam ómiri basty qundylyq desek, ony qorǵaýǵa qyzmet etetin qutqarýshylardyń eńbegi qandaı qurmetke de laıyq. Kúndelikti qyzmet barysynda bastaryn táýekelge tigip, apatty jaǵdaıǵa jol bermeý jolynda jan alysyp, jan berisetin qutqarýshylar – beıbit kúnniń batyrlary. Erliktiń eren úlgisin kórsetip, úndemeı júrip-aq úlken ister tyndyratyn mamandardyń qajyrly eńbegin, qapysyz qyzmetin dáriptep, jan-jaqty nasıhattaı bergen jón.