Eńbegimen elge syıly

Seriktestiktiń alǵashqy qadamdary

Ony qurǵan, keıin Eńbek Eri ata­ǵyn alǵan Gennadıı Ivanuly Zen­chenko. Keńes ókimeti jyldarynda ákesi Ivan Emelıanuly birneshe ujym­shar men keńshar quryp, sheber uıymdastyrýshylyq qabiletimen kózge túsken eken. Balasy Gennadıı de qara jerdiń mańynan aýlaq ketpeı, Sovet aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary bolyp júrgen jerinen óz qalaýymen sol jyldary artta qalyp, oblystaǵy týberkýlezge ushyraǵan qara maldyń bárin jınaıtyn Novonıkolsk keńsharyna dırektorlyqqa suranyp keledi. Onyń tańdaýyn kóp adam tú­sin­beıdi, jaqyndary da oǵan razy bol­maıdy. Alaıda isker basshy tynymsyz eńbeginiń arqasynda artta qalǵan keń­shardy eki jyldyń ishinde qatarǵa qosady.

Erteńgi kúnnen úmit kútpeı boı­kúıezdikke salynyp, bastary qosyla qal­sa ashy sý izdeıtin adamdardy jumysqa tartyp, shańyraǵy shaıqalyp ketken sharýashylyqty túletý ońaı emes edi. Aldymen ol kúndiz-túni shapqylap, «týberkýlezge ushyraǵan maldardy baǵyp otyr» degen jaman attan qutylyp, barlyq aýrý mal­dy qasaptap, etin ótkizedi de aqshasyna bir jazda jańa qoralar turǵyzyp, Baltyq boıynan aýyrmaǵan sútti sıyrlar jetkizedi. Jergilikti bıliktiń aıtqanyn ǵana oryndap, ógizdi de óltirmeı, arbany da syndyrmaı júre berse de bolady ǵoı, biraq sharýany jańǵyrtýdy, halyqtyń kóńilin kóterýdi oılaǵan basshy degenine jetip, keńshardy aldyńǵy qatarǵa shyǵaryp, «Qurmet belgisi» ordenine ıe bolady.

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy ekonomıkalyq daǵdarysty eńserip, ja­ńa zamanǵa tez ıkemdelip, sharýa­syn shatqaıaqtatpaı alyp ketken sharýa­shy­lyqtar saýsaqpen sanarlyq. Kóptegen dı­rektor qara basynyń qamyn oılap, keńshardyń jaramdy múlkin, malyn satyp, qaltasyn qampaıtyp, jaıly jer­lerge kóship ketti. Naryqtyq qa­ty­nas bastalǵanda onyń jaǵdaıyna yńǵaılanyp, jańa jerde óziniń kásibin ashqandar kóp bolǵan joq, kóbi shetelge kóshti. Al «Novonıkolskıı» keńsharynyń basshysy ornynan qozǵalǵan joq, tipti jańa ekonomıkalyq qatynasqa tez ıkem­delip, respýblıkadaǵy ozyq sharýa­shylyqtardyń qataryna kóterile aldy.

Eń aldymen ólshep qana beriletin elektr qýatyna táýeldilikten qutylý kerek boldy. О́ıtkeni elektr qýaty bol­masa sıyr saýylmaıdy, et pen sút saqtalmaıdy, bıdaı qyza bastaıdy, mek­tepte sabaq bolmaıdy, em-dom qabyl­danbaıdy, balabaqsha jumys istemeıdi... Taýar-aqsha aınalymy júrmeı qalyp, barlyq qozǵalys qolma-qol aıyrbas, ıaǵnı barterlik qatynastarǵa qarap qalǵan. Gennadıı Zenchenkonyń sol kezderi keńshardyń tehnıka-mehanızasııa salasyn basqaryp, bas ınjener bolyp júrgen balasy Gennadıı Reseıdiń alys-jaqyndaǵy barlyq áskerı bólimin aralap, tehnıkaǵa 28 dızeldi elektr stansalar aıyrbastap ákeledi. Al dızeldi elektr-stansalar «Zenchenko ı K» bolyp tirkelgen seriktestikti elektr qýatymen tolyq qamtamasyz etip, aınalany da samaladaı jarqyratady.

Áke kórgen oq jonar

Gennadıı Zenchenko 2016 jyly ómirden ótken soń kommandıttik seriktestikti onyń balasy – ekinshi Gennadıı basqaryp otyr. Bıyl kásipker óziniń 60 jyldyq mereıtoıyn atap ótip, jýyrda oblys ákimi Ǵaýez Nurmuhambetov oǵan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń atynan Alǵys hatyn tapsyrdy. О́mir boıy ákesimen birge istep, sharýanyń qyr-syryn ábden meńgergen Gennadıı Gennadııuly sha­rýashylyqty gúldendirip otyr. Onyń sharýashylyǵynda qazir 3 800 tuıaq qara mal bar. Sharýashylyq kúnine 150 tonna sút saýyp, ony óziniń zaýytynda óńdep, 46 túrli sút ónimin shyǵarady. Osy sút óndirýde sharýashylyq oblys­ta da aldyńǵy orynda. Kommandıttik seriktestik 7 aýyldyń aýmaǵynda 40 myń gektardan artyq jerge astyq egedi. Bıyl orta eseppen gektarynan 35 sentnerden (keı ýchastoktarda 50 s) astyq ónimderin, 22 sentnerden maıly daqyl, 350 sentnerden kartop pen júgeri aldy. Barlyq qara malynyń sany 15 myń tuıaqtan artyq. Saýylmaıtyn boıdaq maldardy semirtetin alań da bar. Sonymen birge sharýashylyqta 400-deı sporttyq jylqy, 500-deı qoı bar.

Sútti «karýsel» ádisimen saýyp jat­qanyna on jylǵa jýyqtady. Ár saýyn sıyrdan keshe qansha sút saýylǵany, búgin qansha bolǵany, súttiń quramynda belok pen maıdyń qansha ekeni, tipti uryqtandyrýdyń ýaqyty qashan bolý kerektigine deıin qulaǵyndaǵy datchıkterden túsetin aqparat arqyly kompıýterden kórýge bolady. Sıyrdyń salmaǵynyń kemip ketkenin, jemazyqqa tábetiniń tómendep qalǵanyn, boıyna bir naýqas juqqanyn da kompıýter arqyly anyqtap, arnaýly maman tezirek shara qoldanady. Jemazyq rasıony da kompıýter arqyly anyqtalady. Qansha saban, júgeri qospasy, jem, pishendeme, qurama jem – báriniń kólemi kompıýtermen anyqtalyp, sýǵa shylanyp, aralastyrylyp, biriktirilgen soń arnaýly traktor maldyń aldyna ózi taratady eken. Qysqasy mundaǵy ju­mystyń bári sıfrlandyrylǵan. Osy «Frızoı» traktory buryn 5 adam atqarǵan sharýany jalǵyz ózi atqarady. Qazir sharýashylyqta onyń tórteýi bar.

Malǵa qysym joq, dalaǵa baǵylma­ǵanymen, qoraǵa tirkestire salynǵan al­bardyń ishinde jaıylymdaǵydaı emin-erkin júr. Qysta albarǵa shyǵatyn esik jabylyp, tegis qoraǵa turǵyzylatyn kó­rinedi. Bıyl taǵy da 1 280 tuıaqqa arnal­ǵan jańa bazany turǵyzýdy qolǵa alypty.

«Sút ónimderine suranys úlken. Taýarlarymyzdy halyq kóp alady. Endeshe sharýashylyǵymyzdy nege ulǵaıtpasqa? Biz básekelestikten qoryqpaımyz. Qazir Reseı men Belarýstiń sút ónimderi bizdiń naryǵymyzǵa erkin enip jatyr. Oǵan meniń eshqandaı qarsylyǵym joq. Halyq óz qalaǵanyn alsyn. Básekelestikke erkindik berý degen sol ǵoı. Al bizdiń ónimderimizdiń tazalyǵyn, eshqandaı qospasyz, tabıǵı qalpynda ekenin halyq biledi», deıdi Gennadıı Gennadııuly.

Osynsha malǵa seriktestik jyl saıy­n 140 myń tonna sılos, 12 myń ton­na shóp pen saban, 12 myń tonna jem, 40 myń tonna pishendeme daıyndaıdy eken. Lenın, Trýdovaıa Nıva, Rýb­levka, Novoaleksandrovka, Aralaǵash, No­vonıkolsk aýyldarynda seriktestiktiń mal kútetin keshenderi, astyq alqaptary bar. Smırnov selosynda elevatory, Petropavl qalasynda sút zaýyty jumys isteıdi. Aýyldaǵy turǵyn sany 2,5 myńdaı adam, sonyń 1 200-i seriktestikte jumys istep, nápaqasyn aıyrady. Ortasha eń­bekaqy 330 myń teńgeden asady. Áleý­mettik salaǵa istegen jaqsylyqtary týraly aıtyp berýdi ótingenimizde onyń kóńilinde áldebir alań baryn sezdik.

«Siz bilesiz be, qazir halyq jumys istegisi kelmeıdi. О́zderiniń aýlasyna kartop egýden de qalyp bara jatyr. Kóbi serik­testikten jazdyryp alady. Osy No­vonıkolsk selosynyń aýlalarynda 58 ǵana sıyr bar, buryn 700 edi. 2017 jyly men aýyl turǵyndaryna 11 myń taýyq pen úırek balapandaryn taratqanmyn, al bıyl tek 2,5 myńyn ǵana aldy. Kartop otyrǵyzý, jınaý jumystary bizde tehnıkamen atqarylady. Tek artý úshin transportırge turýǵa kisi kerek bolady. Soǵan osy aýyldyń turǵyndaryn keltire almaımyn. Avtobýs jiberip jaqyn mańdaǵy Rassvet, Novopavlovka aýyldarynan al­dyrýǵa májbúrmin, bir kún istegenderine 10 myń teńgeden tóleımin. Bul jumystarǵa burynǵydaı mektep oqýshylaryn da tarta almaısyń. Sóıtip balalarymyzdy da eńbekten bezdirip jatyrmyz. О́z qoldarymen eńbektiń dámin tatpasa erteń olardyń kúni ne bolady? Osy másele týraly Prezıdenttiń óz aýzynan «Eńbekqorlyq – basty qundylyǵymyz bolýy kerek» degen sózin estidim. Ol álemdegi joǵary damyǵan elder óz urpaǵyn jas kezinen tynbaı eńbek etýge baýlıtynyn aıtyp, bizge de sony úlgi etý kerektigin aıt­ty. Mine, osyny iske asyrýymyz kerek. Men ózimizdiń mektepterimizge Peterbýrg qalasynan stanoktar ákelip berdim, qyz balalar úshin tigin mashınalaryn aldyrdym. Balalardyń eńbekke qyzyqqanyn kórgende máz bolasyń», deıdi ol.

Qazir «Zenchenko ı K» kommandıttik seriktestigine astyq alqaptaryn qos­qan shaǵyn aýyldardyń mektepteri jabyl­ǵan. Olarda arnaýly mamandar bolma­ǵandyqtan, oqý sapasy quldyrap ketken. Osyny eskergen sharýashylyq basshysy olardyń oqýshylaryn arnaıy avtobýs­tarmen qysy-jazy ortalyqtaǵy sapaly mektepke tasıdy. Osynyń arqasynda ortalyqtyń oqýshylar sany 360-qa jetken. Mektepteri zorǵa turǵan aýyldardyń balalarynda bilim sapasy artyp, túrli konkýrstan júldeli oryndar ala bas­taǵan. Onyń ústine, aýyl balalaryna seriktestiktiń esebinen eki mezgil ystyq tamaq beriledi. Al Novonıkolskiniń óz balalary kúnine bir-aq ret ishedi. 150 oryndyq jarqyraǵan balabaqshanyń shyǵyndary da seriktestiktiń moınynda. Jyl saıyn seriktestik 25 jańa úı turǵyzady. «Eski úılerdi qulatyp, jańa, jaıly úıler turǵyzyp, halyqqa beremiz. Men artyq qarajatyma shetelden vılla, ıahta, ushaq satyp almaımyn, barlyq dúnıem osy jerdi, óńirdi órkendetýge quıylady» deıdi kásip ıesi.

Ortalyqtaǵy barlyq turǵyn úı qo­rynyń 75 paıyzy – kommandıttik serik­testiktiń menshigi. Olar turǵyndarǵa aıyna 700 teńge formaldy túrdegi jal­daý aqysymen berilgen. Adam zeınetke shyqsa da tura beredi, biraq satýǵa, aıyrbastaýǵa ruqsat berilmeı, ómirden ótkende ǵana qaıta alynady.

Novonıkolsk selosynyń ortaly­ǵynda mektep, balabaqsha, sport kesheni, muz aıdyny, ambýlatorııa, basseın jáne tamasha park bar. Olardyń ne­gizgi shyǵyndaryn da seriktestik óteı­di. Gennadıı Zenchenko aqsaqaldyń eskert­kishi men Ekinshi dú­nıejúzilik soǵys qaharmandaryna ar­nalǵan memorıal da osy parkte orna­lasqan. Budan basqa taǵy bir park sa­lynbaqshy. Oǵan da seriktestik 200 mln teńge qarajat bólgen. Novonıkolsk aýylyn kirse-shyqqysyz qylyp turǵan osyndaı ásem oryndar.

G.Zenchenko basqa konfessııalardyń ótinishterin de jerde qaldyrmaıdy. My­saly, Rýblevka, Bostandyq aýyldaryna namazhana salýǵa kómek qarajatyn bólgen.

Jerdi súıseń, nesibesi mol bolady

«Men atamnyń, ákemniń ózimniń, bala­larymnyń tabysty bolý sebebi jerdi súıgennen dep oılaımyn. Jerdi kútip, aıalap, tamaqqa toıdyryp otyrsań, ol da baryn ıip beredi» deıdi. G.Zenchenko. Biz onyń bul sózi uly Abaıdyń «eńbek et, eńbek etseń qara jer de beredi, qur tastamaıdy» degen sózimen úndes ekenin aıttyq.

Gennadıı Gennadııulynyń oıynsha osy kúnge deıin eldegi aýyl sha­rýa­shylyǵyn damytýǵa kedergi bolyp kelgen másele – joǵaryǵa shynaıy aqpar ber­meý. Sonyń kesirinen sýbsıdııa da durys berilmeı keldi, qoldaý nesıesi de qaý­­qarsyz boldy, qosyp jazý da óristeı tústi.

«Aýyl sharýashylyǵynyń astyq, sút, et, kartop ónimderi boıynsha qosyp ja­zýǵa jol berildi. О́z tarapymyzdan biz naqty statıstıkany anyqtap, jerge sarap jasap, tyńaıtqysh, tehnıka alýǵa, tuqymdy jańartýǵa naqty sýbsıdııa men jeńildetilgen nesıe berýdi talaı suradyq. Biraq bizdiń sózimizdi burynǵy mınıstrler joǵaryǵa jetkizbedi, qosyp jazdyrtýdy jalǵastyra berdi. Qazir jaǵdaı ózgerdi. Bıylǵy kóktemnen bas­tap sharýashylyqtarǵa 5 paıyzdyq ósimmen qoljetimdi nesıe berildi. Bul tipti sý tegin degen sóz ǵoı, óıtkeni ınflıasııanyń óziniń ósimi 10 paıyzdaı. Osy «Keń dala» baǵdarlamasy boıynsha kóktemgi egis jáne kúzgi jıyn-terin jumystaryn júrgizý úshin agroónerkásip keshen sýbektilerin qarjylandyrýǵa bólingen nesıe kólemi 2024 jyly 140 mıllıard teńge boldy. Nesıeni qaıtarý merzimi – kelesi jyldyń 1 naýryzyna deıingi aralyqty qamtıdy. Bul nesıeniń taǵy bir artyqshylyǵy sonda – ony alýshy fermer kepildik somasynyń 15 paıyzyn qamtamasyz etse bolǵany, qalǵan 85 paıyzyna «Damý» qory kepildik beredi. Mundaı jeńildik buryn-sońdy jasalǵan emes. Osynyń ústine ár sharýashylyq boıynsha topyraqtyń qunaryna sarap jasaldy. Qazir árbir sharýanyń qolynda jer sapasyn kórsetken karta bar. Osyndaı qamqorlyq jasalyp, oǵan sapaly tyńaıtqysh quıylǵan soń bıyl jer de barynsha mol ónim berip otyr. Al aıryqsha eńbek sińirilgen ýchastokter 40-50 sentnerge deıin astyq berdi, jer qunarlylyǵyn kótere almaǵan keıbir sharýalar baıaǵy 18 sentnerden alyp jatyr», deıdi Gennadıı Zenchenko.

Bıik tabys – tynymsyz eńbekte

Biz Gennadıı Gennadııulynan aýyl sharýashylyǵyn órkendetý boıynsha óziniń oılary men usynystaryn suradyq.

«Aldymen sapaly tuqymdy ózimiz shyǵara alatyn dárejege jetýimiz kerek. Buryn ondaımen aınalysatyn arnaıy ǵylymı-zertteý ınstıtýttary bolǵan, áli de bar, solardyń áleýetin paı­dalaný kerek. Biraq bir surypty bir­­neshe jyl zerttese de tıimdisine qol jetkize almaı otyrǵandardy emes, biz­diń alqaptarymyzǵa ekkende barynsha tıim­dilik kórsetken eýropalyq suryp­tarǵa uqsastarynyń birneshe túrin shyǵaryp, qorytyndysynda eń ozyǵyn tabýǵa tyrysatyndardy qoldaý kerek. Elimizdiń ǵylymı áleýeti bul máseleni sheshýge jetedi dep oılaımyn. Ekinshiden, ózimizdiń tehnıkalardy shyǵarýdy arttyrý kerek. Áıtpese, brend kompanııalar óz ónimderiniń baǵasyn jyl saıyn arttyra beredi. Mysaly, 2004 jyly 1 mln dollarǵa 3 keshen, 2 «Djon-Dır» kombaınyn alǵan edik. Qazir bir kombaınnyń baǵasy – 650 myń dollar. Bul neniń belgisi? Bul suranys bolǵan saıyn olar óz óniminiń baǵasyn sheksiz arttyra beredi degen sóz. Men bizde shyǵatyn «Esil» kombaınynyń tehnıkalyq sıpattamasy «Djon-Dırden» kem emes der edim. Árıne jetildirýdi qajet etetin tustary bar. Mine, osyndaı tehnıkalardy otandyq qatysý jaǵyn arttyryp, molynan shyǵara berý kerek. Qytaılardyń ádisin nege qoldanbasqa, olar Eýropadan ónimniń nobaıyn satyp alady da, birtindep óz qatysýyn arttyra beredi. Al 2-3 jyldan keıin qandaı ozyq tehnologııalar «Qytaıda jasalǵan» bolyp shyǵa keledi. Úshinshiden, men dıqannyń memleket aldyndaǵy jaýapkershiligin arttyrýdy qalaımyn. Mine, qazir memleket tyńaıtqyshtyń 60 paıyzyn óz esebinen jabady, 5 paıyzdyq qana ósimi bar teńgelik nesıe berdi, onyń qaıtarý merzimin de uzartty. Tipti fors-majorlyq jaǵdaı bolyp qalsa kelisimshart merzimin uzartady. Osy jaqsylyqtardy túsinip, nesıeni ýaqytynda qaıtarý kerek qoı. Jýyrda aýyl sharýashylyǵy qyzmetkerleri úshin bolǵan úlken jıynda bizdiń oblystyń sharýalary buryn alǵan 76 mlrd teńge nesıesin áli kúnge qaıtarmaı otyrǵanyn estidim. Bul masqara ǵoı. Al siz bank­ten osynsha nesıeni alyp, qaıtarmaı kó­rińizshi, qara tıynyńa deıin tartyp alar edi. Memleket keshirimdi, sondyqtan qaryzy barlar onyń senimine qııanat jasaıdy. Osynyń kesirinen bárimiz de jamanatty bolamyz. Erteń agrobank qursaq ta osylaı bolady. Qaryzyn qaı­tar­maı­tyndardyń kóbi 100 myń gektardan joǵary jeri bar alpaýyttar... Sondyqtan sha­rýanyń jaýapkershiligin arttyrý joldaryn qarastyrý kerek, «ókimet keshiredi» degen masyldyqty joıatyn psıhologııalyq ózgeris ornatý kerek», deıdi.

Aıtýynsha, azamattar sapaly ómirdi qalaıdy, biraq soǵan jetkizetin eńbek ekenin esten shyǵarǵan.

Sońǵy jyldary negizinen eńbek adamdary qurmettelip jatyr. Prezıdent bıylǵy Jol­daýynda: «Elimizde eńbekqor adam, kásibı maman eń syıly adam bolýǵa tıis. Osyndaı azamattar memleketimizdi damytady. Biz qarapaıym eńbek adamyna qurmet kórsetýimiz kerek» degenin umytpaımyn. О́z basym osy sózderdi tolyq qoldaımyn. Elimiz halyqty eń­bekke yntalandyrý sharalaryn únemi júrgizip otyrý kerek», deıdi Gennadıı Zenchenko.

Onyń ózi de joǵary tabysqa ólsheýsiz eńbeginiń arqasynda qol jetkizip júrgen jan ekenin kórip otyrmyz. Ol táýligine 17-18 saǵat jumys isteıtinin aıtty. Eńbek eptilikti súıedi demekshi, eptilikpen, kásibı biliktilikpen, shyn júrekten atqarylǵan soń onyń eńbeginiń nátıjesi de orasan.

Bıylǵy alapat sý tasqyny Esildiń jaǵasynda otyrǵan Novonıkolskini de basýy múmkin degen boljam kóp aıtyldy. О́zderi qolmen turǵyzǵan kópirdi alyp seńder qıratatyn shyǵar degen sóz shyqqan. Biraq Novonıkolskide tasqynnyń barysyn kúnde baqylap, dál ýaqytynda bógendi bıiktetip, qaýipti aımaqtaǵy úılerdi óz kúshterimen qorǵaǵandyǵynyń ar­qasynda birde-bir úı sýǵa ketken joq. Qoldarymen turǵyzǵan kópirge sý 10-15 sm ǵana jetpedi, eshteńeni shaıyp ketpedi. Bul da erinbeıtin eńbekqor basshyǵa ja­ratqannyń qarasqany shyǵar dep oıladyq. Bálkim, «Eńbegi kóptiń ónbegi kóp» degen osy shyǵar.

Soltústik Qazaqstan oblysy,

Novonıkolsk aýyly