I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý ýnıversıteti ǵylymı baǵytqa bet burdy. Endi oqý ornynda shetel ýnıversıtetiniń fılıaly ashylady. Agrarlyq óńirge qajet bolashaq jas mamandar endi Italııada bilimin shyńdaı alady. Osy rette biz atalǵan oqý ornynyń rektory Ermek Bóribaevpen áńgimelesken edik.
– Ermek Ábiltaıuly, Memleket basshysynyń tapsyrmasyna saı otandyq joǵary oqý oryndarynda shetel ýnıversıtetteriniń fılıaldary ashyla bastady. Bul úrdis bizdiń óńirde qalaı júrip jatyr?
–Jetisý ýnıversıtetinde Ǵylym jáne joǵarǵy bilim mınıstrliginiń qoldaýymen Italııanyń Marke polıtehnıkalyq ýnıversıtetiniń fılıaly ashylmaq. Onda qos dıplomdy baǵdarlama boıynsha agrarlyq sala mamandary daıarlanady. Stýdent tórtinshi kýrsty Italııada oqıdy. Osylaısha, bilimgerler Eýropalyq professorlardan dáris alyp, tórt jylda bakalavr dárejesi boıynsha otandyq jáne ıtalııalyq dıplomǵa ıe bolady. Budan bólek, Polshanyń Lıngvıstıkalyq-tehnıkalyq ýnıversıtetimen yntymaqtastyq ornady. Magıstranttar Polsha ýnıversıtetinen fılolog dıplomyn alady. Sondaı-aq Reseı Altaı memlekettik ýnıversıtetimen eki baǵdarlama boıynsha yntymaqtastyq ornattyq. Bıyl Polshanyń Slýpsk qalasyndaǵy Pomorsk ýnıversıtetimen magıstratýranyń qos dıplomdy baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi shart jasaldy.
– Sheteldegi joǵary oqý oryndarymen kelisimge kelýge reıtıng áser ete me? Olar qandaı talap qoıady?
– Árıne, jalpy ýnıversıtetter otandyq jáne halyqaralyq reıtıngterge qatysý arqyly óz bedelin anyqtaıdy. Joǵary bedelge ıe bolý úshin onyń bilim kórsetkishi bıik deńgeıde bolýy kerek. Bıyl biz alǵash ret «Times Higher Education» álemdik reıtınginde baq synadyq. Otandyq 25 joǵary oqý ornymen birge «reporter» mártebesin aldyq. Táýelsiz agenttik júrgizgen reıtıng nátıjesinde bizdiń ýnıversıtet kópsalaly joǵary oqý oryndary arasynda úzdik bestikke kirdi. Bul nátıjeler yntymaqtastyqta basym ról atqarady. Bizdiń maqsatymyz – bilikti maman tárbıelep, eldiń órkenıetke jetýine úles qosý. Qysqasy, jetistikke toqmeıilsimeı, álemdik bilim júıesiniń tájirıbesin ıgerýge kúsh sala beremiz.
– Kórsetkish degennen shyǵady, oqý ornynyń halyqaralyq bilim keńistigindegi qarqyny qandaı?
– Joǵary bilim sapasyn arttyrýdyń basty quraly – ınnovasııa desek, ýnıversıtet ǵalamdyq jetistikter men ozyq úlgige negizdelgen jańalyqtardy zerdelep, oqý úrdisine engizip keledi. Oqý úrdisin modernızasııalaý, oqytý barysynda jańa tehnologııalardy qoldanýǵa mán berip, alys jáne jaqyn sheteldik áriptestermen tájirıbe almasyp otyramyz. 70-ke jýyq sheteldik joǵary oqý orny jáne halyqaralyq uıymdarmen baılanystamyz. Olardyń ishinde Polsha, Chehııa, Shveısarııa, Shvesııa, Malaızııa, Bolgarııa, Koreıa, Portýgalııa, AQSh, Italııa, Majarstan syndy elder bar. Sonyń nátıjesinde sońǵy jyldary stýdentter, magıstranttar, doktoranttar modýldik bilim berý baǵdarlamasymen bilim alyp jatyr.
–Jalpy ýnıversıtettiń ǵylymı áleýeti týraly aıtyp ótseńiz?
– Ǵylymnyń negizi joǵarǵy oqý ornynda qalanady. Qazir oıy ozyq ǵalymdarǵa, talantty jastarǵa suranys joǵary. Sondyqtan jastardy ǵylymǵa tartyp, olarǵa qolaıly jaǵdaı jasaý kerek. Sońǵy jyldary mınıstrlik tarapynan óńirdegi joǵary oqý oryndary janynan ǵylymı zertteý zerthanasy nemese tehnoparkter qurýǵa kóńil bólinip otyr. Máselen, óńirde 13 ǵylym doktory, 86 ǵylym kandıdaty, 32 PhD qyzmet atqarady. Jýyrda ǵana bizdiń tórt birdeı ǵalymymyz 1,1 mlrd astam teńgege ǵylymı joba utyp aldy. Sonyń ishinde «Genetıka jáne genomıka» zerthanasynyń meńgerýshisi Qanat Ermekbaev Ortalyq Azııa memleketterinde ósetin bıdaıdyń genetıkalyq kodyn anyqtap, jyldam seleksııalaý joldaryn zerttep jatyr. Munyń syrtynda Eýropalyq komıssııa qarjylandyratyn «Gorızont» baǵdarlamasy aıasynda 2 halyqaralyq joba iske asady. Sonymen qatar Jetisý ýnıversıteti «Baǵdarlamalyq – nysanaly qarjylandyrý» sheńberinde 5 joba utyp aldy. Bul – oqý orny tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan oqıǵa.
– «Enactus Zhetysu» komandasy halyqaralyq «ENACTUS World Cup – 2024» ǵylym báıgesinde el namysyn qorǵamaq. Stýdentterińiz álemdi nesimen tańǵaldyrmaq?
– Jas ǵalymdar jańa júgeri surpyn shyǵarý maqsatynda izdenip, nátıjesinde jergilikti jaǵdaıǵa jaqsy beıimdelgen, túrli-tústi dánderi bar ózgeshe tátti júgeri sortyn aldy. Sonymen birge bul top músheleri «Gallus» jobasyn da sátti oryndap jatyr. Onda bes túrli taýyq tuqymyn (Leggorn, Ameraýkana, Boısovye, Aıam Semanı, Besporodnye) shaǵylystyrý arqyly «Kazaukana» dep atalatyn jańa qus tuqymyn aldy. «Kazaukana» jylyna 300-330 jumyrtqa beredi, joǵary ımmýnıtetke ıe, klımattyq ózgeristerge tez beıimdeledi. Bul jobalar áleýmettik biregeıligimen erekshelenedi.
– Búginde ýnıversıtet ishinen qurylǵan kolledj de jumys istep tur. Onyń eńbek naryǵyna qajetti jumysshy maman daıarlaýda róli qandaı?
– El Prezıdentiniń eńbek adamynyń mártebesin kóterý týraly bastamasy aýyldaǵy sala mamandaryna serpilis berdi. Ásirese jumysy aýyr, biraq qoǵam ishinde kóp elenbeıtin jandardy jigerlendirdi. Biz bul rette aýylǵa qajetti mamandardy daıarlap jatyrmyz. Bizde jataqhana máselesi tolyǵymen sheshilgen. Alystan kelgen stýdentter sany kóp. Olar ýnıversıtet kolledjinde de bilim alyp jatyr. Ýnıversıtet kolledji de eńbek naryǵyna qajetti jumysshy mamandaryn daıarlap, kásiptik bilim berý salasyna jasalǵan reformaǵa óz úlesin qosýǵa daıyn. Qazirgi tańda 10 mamandyq 16 biliktilik negizinde tehnıkalyq, kásiptik bilim berý baǵdarlamasyn júzege asyrady.
– Endi Jetisý ýnıversıtetiniń bolashaqtaǵy damýyna toqtalsańyz?
– Elimizdiń turaqty damýy úshin aldymen óńirlik ǵylymdy órkendetý qajet. Sondyqtan ýnıversıtet janynan Akademııalyq artyqshylyq ortalyǵynyń ǵımaraty boı kótermek. Ortalyqta: «STEM lab» jaratylystaný ǵylymdary men tehnologııalarynyń ǵylymı-oqý zerthanasy; «EcoAnalysisLab» molekýlıarlyq bıologııa, metrologııa jáne sertıfıkattaýdy standarttaý zerthanalary bolady. Jańa joba bilikti mamandardy daıarlaý, ónerkásip qyzmetin sıfrlandyrý, IT-servısterdi qurý, ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjelerin kommersııalandyrý jáne ǵylymı áleýetti damytý sııaqty máselelerdi sheshedi. Aldaǵy ýaqytta bul zerthanalarda AQSh, Italııa, Reseı, Chehııa, Slovakııa jáne Túrkııa ýnıversıtetteriniń ǵalymdarymen birlesip, zertteý jumysyn júrgizemiz. Sondaı-aq «Jetisý ǵylymı – bilim berý ortalyǵy» zerthanasy salynyp jatyr. Bul birneshe baǵytta ǵylymı zertteýler júrgizetin zerthana bolmaq. Qazir elimizdegi birneshe joǵary oqý orny zertteý ýnıversıteti mártebesine ıe boldy. Mundaı mártebeniń ýnıversıtettegi ǵylymdy, jalpy otandyq ǵylymdy damytýǵa áseri zor. Osy oraıda ýnıversıtettiń zamanaýı akademııalyq jáne ǵylymı-zertteý ekojúıesin damytyp, «Zertteý ýnıversıteti» mártebesi bar oqý ornyna aınaldyrýdy maqsat etip otyrmyz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Muhtar KÚMISBEK,
«Egemen Qazaqstan»