Marǵulannyń muńy

Kóziqaraqty oqyrman habardar shyǵar, Ál­keı Haqanulynyń túp-tuqııany ataqty Oljabaı ba­tyr­ǵa baryp tireledi. Shejire tizbegine úńilsek: Oljabaı – Dýlat – Marǵulan – Haqan – Álkeı dep keledi. Álkeı jas kezinen jaqsyǵa jaqyn júripti. Aıtalyq, 1919 jyly 15 jasynda jalyndy aqyn Sultanmahmut Toraıǵyrovqa jo­lyǵyp, ol kisiniń tálimin ty­ń­daıdy. «Sultanmahmut aqyn maǵan qaıtken kúnde gýmanıtarlyq oqý oqyp, ǵylym bıigine qulash serme» dep ósıet aıtty deıdi ózi. Onyń syrtynda Álekeń 1926 jyly ataqty Máshhúr Júsipke de jolyǵyp, ǵulama qarııanyń batasyn alǵan sanaýly jannyń biri. Bertinde osy kezdesý jaıly Álkeı Haqanuly: «Máshekeńniń týǵan halqynyń ádebıeti men folkloryn, tarıhyn sheksiz biletinine, Shyǵys elderiniń tarıhyna da jetik ekenine kýá boldym. Ol kisiden Abylaı han, Buqar jyraý jóninde qyzyqty hıkaıalar tyńdap, onyń túpsiz tereń bilimine qaıran qaldym» degen eken («Álkeı Marǵulan týraly estelikter» //Qurast. D.Á.Marǵulan., D.A.Mar­ǵulan. – Almaty: «Bilim», 2004. 57-b).

Eseıe kele bul kisi 1914 jyly 10 jasynda Shidertide Hákim Imanbekov ashqan orys mektebinde oqyp qara tanıdy. 1916 jyly orys ınjenerge ilesip ketip Irbit qalasy mańynda temirjol qurylysynda jumys isteıdi. 1920 jyly Máshhúr Júsiptiń Ámen degen balasyna erip Kerekýdegi bir jyldyq muǵalimdik kýrsqa baryp, ataqty ánshi Maıra Ýálıqyzynyń úıinde turyp oqıdy. Kelesi jyly Ábikeı Sátbaevtyń nusqaýymen Semeı pedtehnıkýmyna oqýǵa túsedi.

Semeıde pedagogıkalyq tehnı­kýmnyń úshinshi kýrsynda júrip qazaq ádebıetinen sadaq beretin jas ustaz Muhtar Áýezovtiń aqylymen Lenıngradqa oqýǵa barady. Bul týraly óziniń esteliginde: «Ádebıetke, folklordy zertteýge degen qumarlyq jetelep, sol jyly Kúnshyǵys ınstıtýtynyń túrkologııa fa­kýltetine tústim. Onymen qosa Lenıngrad ýnıversıtetiniń qoǵamdyq ǵylymdar fakýltetiniń Shyǵys bóliminde tyńdaýshy bolyp tirkeldim» dep jazady Álekeń.

Álkeı Haqanulynyń kózi tirisinde kókeıinen ketpeıtin tereń muńy bar eken. Bul týraly jaryqtyq alǵash ret 80 jyl­dyq mereıtoıy qarsańynda «Lenınshil jas» gazetiniń 1984 jylǵy 11 mamyr kúngi №9 sanynda «Keń oıdyń kemel bıigi» atty taqyryppen jarııalanǵan jýrnal­shy Jarylqap Beısenbaıulyna bergen suhbatynda alǵash aıtypty.

Muńly oqıǵa 1931 jyly bolypty. Bul qazaq dalasyn ashtyq jaılap, qara halyq qara shybyndaı qyrylyp jatqan kez. Álkeıdiń týǵan eli Baıanaýyldyń halqy jan-jaqqa bosyp ketken. Ǵalymnyń elde qalǵan anasy Nurılany Qara­ǵandyda shahtada isteıtin jalǵyz inisi izdep keledi. Maqsaty – apaıyn ashtyqtyń aranynan aman alyp qalý. Inisiniń eteginen ustap, qalany betke alǵan keıýana dúnıe-múkamáldiń bárin tastap, uly babasy Oljabaıdan qalǵan qundy muralardy shúberekke orap arqalap alady.

Álekeń gazet tilshisi J.Beı­senbaıulyna bergen suhbatynda: «Bizdiń úıde Oljabaı batyr babadan qalǵan muralar: sharaına, altyn baldaq, búkir qylysh, dýlyǵa, t.b. dúnıeni ábdirede saq­tap ustaıtyn. Keıin bular Omby mýzeıine tapsyryldy. Úıde qalǵandary: jibekten jasalǵan uzyndyǵy 1,5 metr, kóldeneńi 70 sm saryala tý, oırat hany Ǵaldan-Sheriniń Oljekeńe tartqan úsh jarlyǵy, jaı shaqyratyn jumyr qara tas boldy. Taǵy bir ǵa­jaıyp qundy dúnıe Oljekeń ózi qatysqan shaıqastary jaıly jazylǵan «Qara kitaby». Onyń ishinde Abylaıdyń, Bógenbaıdyń, Qazybektiń, Amýrsananyń attary kezdesetin. О́kinishtisi osy mura­lardan keıin aıyrylyp qaldyq» dep jan tebirenterlik tereń muńyn aıtypty.

«Álekeńniń tereń muńaıǵany sonshalyq, seksenniń seńgirine shyǵyp, ólimnen basqanyń bárin basynan keshirgen qarııanyń júzi ondaǵan ǵasyr saıyn dalada kúnniń kózine kúıip, ońyp ketken kóne túrkiniń balbal tasyndaı surlanyp kórindi» deıdi Jarylqap aǵa.

Joǵarydaǵy qundy mura­dan qalaı aıyrylǵany haqyn­da aıtar bolsaq, Nurıla apamyz Qa­ra­ǵandyǵa jetpeı qý dalada jan tapsyrǵan. Inisi ony qolyn­daǵy qundy buıym túıilgen túıinshegimen birge jerlep, jónine ketken. 1935 jyly Lenıngradtan oqý bitirip kelgen Álekeń qý dalany kezip anasy jerlengen jerdi óle-ólgenshe izdegen. О́kinishtisi tap­paǵan. Marǵulannyń muńy osy eken.