ASTANA NÝ ORMANDY ALQAPQA ORANADY

Keshe Elbasy Nursultan Nazarbaev Astana qalasynyń aınalasyndaǵy ormandy alqapty aralap, ondaǵy jasyl jelek bel­deýin qurý jumystarymen tanysty. Jumys sapary bary­synda Memleket basshysy BAQ ókilderimen baspasóz brıfıngin ótkizip, jasyl beldeý týraly áńgimeledi. Men Astana tóńiregindegi ja­sandy ormandy jyl saıyn ara­laı­myn. Aralaǵan saıyn kóńilim qýanyshqa tolady. Bıyldyń ózin­de munda 71 myń gektar jerge ja­syl jelek egildi. Qalanyń ishinde egilip jatqandary óz aldyna. “Jasyl el” degen bastamamen búkil Qazaqstanda “Jasyl el” qozǵalysy músheleri, jastar jyl saıyn 51 myń gektar aýmaqqa aǵash otyrǵyzady. Biz keler ur­paqqa jasyl ormanǵa oranǵan ádemi el qaldyrýymyz kerek. Táýel­sizdigimizdi ornattyq, mem­le­ketti nyǵaıtyp jatyrmyz. Qazaq­standy álemge tanyttyq. Endi ózimizge, halyqqa jaıly, taza, aýa­sy densaýlyqqa shıpasyn tı­gizetin Qazaqstan jasaýymyz ke­rek. Bul maqsattaǵy jumysy­myz­dy eń birinshi, mine, elordamyz Astanadan bastap otyrmyz. Osy oraıda jyl saıyn 5 myń gek­tar­dan aǵash egilip otyratynynan barlyǵymyz habardarmyz. Endigi maqsat – Astanadan Býrabaıǵa qaraı, ondaǵy ormandy jasandy ormanǵa ákelip qosyp, birtutas etý. Sonda Býrabaı men Astana arasyndaǵy óńir ormandy alqapqa aınalady. Orman bolǵannan keıin, onyń ishinde neshe túrli ań-qustar men jándikter bolýy tıis. Mysaly, qoıan, elik degen sııaqty. Bıyldan bastap orman ishine qyr­ǵaýyl jáne taǵy da basqa qus túr­lerin jiberip jatyrmyz. Bola­shaq­ta gúl egýimiz kerek, óıtkeni, gúl egilse ara bolady. Qarap tur­saq, flora men faýna birge júre­tin nárse. Biri bolsa, ekinshisi ózdiginen paıda bolady. Jańa ja­sandy orman Astananyń aýa raıyn ózgertti. Asa ystyq ta bol­maıdy, burynǵydaı tym sýyq ta emes. Otteginiń molaıýy densaý­lyq­ty nyǵaıtady. Bul – óte qýa­nyshty jaǵdaı. Búkil Qazaq­stan­daǵy qalalar, aýyldyq jer­ler jasyl jelek egýmen shuǵyl­danýy kerek. Qazaq­stannyń 20 jyl­dy­ǵy­na qaraı taza oblys, taza aýdan, taza aýyl – kógal­danǵan ólkege aı­nalady dep otyr­myz. Sondyq­tan bul bas­tamamyzdy el halqy qoldaýy qajet, dedi Elbasy. Memleket basshysy Astana tóńiregin ormandy alqapqa aınal­dyrý jóninde aldymen osy sala mamandarymen oı bóliskendigin atap ótti. Olardyń sor dala eken­digin alǵa tartyp, eshteńe ós­peıdi degen boljamdaryn da aıta ketti. Alaıda, ǵalymdardyń kómegimen sáıkes aǵashtardy aýdandastyra oty­ryp, álemde osyǵan uqsas jerler izdestirilgenin, osylaısha, Astana mańaıy ormandy alqapqa aınaldyrylǵanyn kóldeneń tartty. О́tken jyly Prezıdent Nur­sul­tan Nazarbaev jumys babymen Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­li­gin­de bolǵanynda Shortandy kenti aýdanynda aǵash otyrǵyzý jumys­ta­ryn keńeıtýdi tapsyrǵan-tyn. Tapsyrmanyń oryndalýy bary­syn­da atalmysh aımaqtaǵy 2,8 myń gektar jerge izdestirý ju­mystary júrgizilip, nátıjesinde orman ósirýge jaramdy 303 gektar jer anyqtalǵan. Oǵan qosa, bı­yl­ǵy jyly qosymsha orman ekpe­le­rin daıyndaıtyn kásiporyndar qurylyp, olardyń aldyna aldaǵy jyldarda 1 479 gektar alqapty ja­syl jelekke bóleý jospary qoıylyp otyr. Qolda bar derek­terge súıensek, aǵymdaǵy jyl­dyń ózinde Astana mańaıynda 5 000 gektar jerge aǵash jáne tal egý jumystary júrgizilgen kórinedi. 2009 jyly Astananyń jasyl aımaǵynda ormandy alqap jasaý jumystary júrgizilgen bolatyn. Nátıjesinde, ǵaryshtan túsirilgen sýretterdi negizge ala otyryp, munda orman sharýashylyǵyn ustaý jáne odan ári damytý jónindegi is-sharalardy qamtıtyn jańa joba ázirlendi. Astananyń jasyl beldeýinde otyrǵyzylatyn kóshetterdi daı­yn­dap, tuqym ósiretin “Aq qaıyń” tuqymbaǵy jumys ja­saýda. Onda jyl saıyn 9 mln.-ǵa jýyq qaraǵaı, balqaraǵaı, qaıyń, shegirshin, jıde, terek, alma, tal sekildi aǵashtardyń 26 túri ósi­ri­ledi. Tuqymbaq kólemi 110 gektar, al onyń kolleksııasynda aǵash pen butanyń 70 túri zertteýden ótkizilýde. Qosymsha kóshet tu­qym­daryn alý maqsatynda Shor­tandy orman sharýashylyǵynda kólemi 69 gektardy alyp jatqan “Damsa” atty ekinshi orman tu­qym­baǵy quryldy. Onda tam­shy­latyp sýarý ádisi arqyly baǵaly aǵash kóshetterin, atap aıtsaq, qaraǵaı, balqaraǵaı, shyrsha, qaıyń, boz arsha, asha, jóke se­kil­di 20 túrli aǵash túrin ósirip, jy­lyna 3,3 mln. kóshet berýge mamandanýda. Al 2003 jyldan beri “QazOShǴZI” JShS Astana qalasynyń jaǵdaıynda sortań jáne batpaqty jerlerde orman ekpelerin qurý tehnologııasyn pysyqtaýda. Elbasy ózi aralap kórýdi jos­parlaǵan jasyl beldeýdiń ekinshi bir núktesi, Qyzyljar orman sha­rýashylyǵynyń bas ormanshysy Bekbolat Hasenovtiń aıtýynsha, dál qazirgi tańda Astana men Bý­ra­baı arasynda aǵashtar qarqyn­dy otyrǵyzylý ústindegi jerler. Or­manshylar osyǵan deıin kóshet­terdi júıek-júıekpen egip kelse, endi olardyń tabıǵı or­man­men aralasyp, massıvke, ıaǵnı birtutas ný ormanǵa aınalýy úshin jumys isteýde eken. Bul úshin Ereımentaý baǵytyndaǵy 6 myń gektar orman alqabynyń topy­raǵy daıyndalyp jatqan kóri­nedi. Ońtústik baǵyttaǵy Qaban­baı batyr kóshesiniń arǵy ja­ǵyn­da 5 myń gektarǵa kóshet otyrǵyzý júrgizilýde. Jaqynda Arshaly orman sharýashylyǵy ashylypty. Jańa orman sharýashylyǵy 2011 jylǵa deıin óz aýmaǵyn qunarly topyraqqa aınaldyrmaq. Qazirgi tańda Astananyń jasyl beldeýin qurýda 5 orman sharýashylyǵy ter tógýde, olardyń qatarynda 2 úlken tuqymbaq bar. Onyń biri Elbasynyń ózi arnaıy barǵan Shortandy orman sharýashylyǵy aımaǵynda ornalasqan “Damsa” tuqymbaǵy bolyp tabylady. Astana qalasy tóńireginde ja­syl beldeý qurý jumystaryn jal­ǵastyrý maqsatynda 2008 jyly ony 2015 jylǵa deıin jal­ǵastyrýdy kózdeıtin tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme ázirlen­gen bolatyn. Oǵan sáıkes 2015 jylǵa deıin 75 myń gektar jasyl beldeýge otyrǵyzylatyn aǵashtar daıyndalmaq. Halyqtyń dem­aly­sy men olarǵa jaıly jaǵdaı ja­saý maqsatynda landshafty-re­k­re­asııalyq úlgidegi orman ekpe­lerin ósirip shyǵarý men olardy otyrǵyzý oryndaryn anyqtaý maqsatynda 6 baǵytta jumys júr­gizilip jatyr. Al “Jasyl aımaq” RMK tuqymbaqtary tez ósetin aǵash pen buta tuqymdastardyń túr-túrin keńeıtý jáne olardy jasyl aımaq pen qala ishin kógal­dandyrýda qoldaný jumystaryn júrgizýde. Munyń barlyǵy aınalamyzdy qorshap turǵan Tabıǵat-ananyń odan ári qulpyra túsýine qyzmet etetin bolady. Ábdirahman QYDYRBEK,  Venera TÚGELBAI, Sýretti túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.